Lipid Questions in Gujarati

(A) ચરબી એ ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલના એસ્ટર છે.
જ્યારે ચરબીનું $NaOH$ અથવા $KOH$ જેવા આલ્કલીની હાજરીમાં જળવિભાજન (સાબુનીકરણ) કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે તેના ઘટક ભાગોમાં વિભાજિત થાય છે.
પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$\text{ચરબી} + 3H_2O \xrightarrow{\text{લિપેઝ/આલ્કલી}} \text{ગ્લિસરોલ} + 3 \text{ફેટી એસિડ}$.
ગ્લિસરોલ એ ટ્રાયહાઇડ્રોક્સી આલ્કોહોલ $(CH_2OH-CHOH-CH_2OH)$ હોવાથી,તે ચરબીના જળવિભાજનથી મળતો આલ્કોહોલ છે.

(D) ફોસ્ફોલિપિડ્સ એ લિપિડ્સનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકાર છે જેમાં ફોસ્ફેટ જૂથ હોય છે. આ ધ્રુવીય લિપિડ્સ છે અને ટ્રાયગ્લિસરાઇડ્સની જેમ,ગ્લિસરોલના એસ્ટર છે. ફોસ્ફોલિપિડ્સમાં,ગ્લિસરોલના પ્રથમ અને બીજા કાર્બન પર માત્ર બે ફેટી એસિડના અણુઓ એસ્ટરીકૃત હોય છે. ગ્લિસરોલની ત્રીજી સ્થિતિ ફોસ્ફોરિક એસિડના અણુ સાથે એસ્ટરીકૃત હોય છે,જે આગળ જતાં બીજા આલ્કોહોલ જૂથ સાથે જોડાય છે. લેસિથિન,સેફાલિન અને કેફાલિન (જે સેફાલિનનું જ બીજું નામ છે) એ ફોસ્ફોલિપિડ્સના ઉદાહરણો છે. તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો ફોસ્ફોલિપિડ્સ છે.

(A) સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ એ છે જેમાં તેની હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલામાં કાર્બન પરમાણુઓ વચ્ચે કોઈ દ્વિબંધ હોતો નથી.
પામિટિક એસિડ $(C_{15}H_{31}COOH)$ એ એક સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે.
લિનોલેનિક એસિડ,ઓલિક એસિડ અને લિનોલીક એસિડ એ અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે કારણ કે તેમની કાર્બન શૃંખલાઓમાં એક અથવા વધુ દ્વિબંધ હોય છે.

(C) મધમાખીનું મીણ એ મધમાખીઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થતું કુદરતી મીણ છે. રાસાયણિક રીતે, તે લાંબી શૃંખલા ધરાવતા ફેટી એસિડ અને લાંબી શૃંખલા ધરાવતા આલ્કોહોલનું એસ્ટર છે. ખાસ કરીને, તે $Myricyl$ $palmitate$ છે, જેનું રાસાયણિક સૂત્ર $C_{15}H_{31}COOC_{30}H_{61}$ છે.

(C) ટ્રાયોલીન એ અસંતૃપ્ત ટ્રાયગ્લિસરાઇડ છે જેમાં ઓલિક એસિડની શૃંખલાઓ હોય છે, જ્યારે ટ્રાયસ્ટીયરીન એ સંતૃપ્ત ટ્રાયગ્લિસરાઇડ છે જેમાં સ્ટીયરિક એસિડની શૃંખલાઓ હોય છે.
અસંતૃપ્ત ચરબીનું સંતૃપ્ત ચરબીમાં રૂપાંતર કરવા માટે ફેટી એસિડની શૃંખલાઓમાં રહેલા દ્વિબંધોમાં હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ ઉમેરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાને હાઇડ્રોજનેશન કહેવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે તેમાં $Ni$ (નિકલ) જેવા ધાતુના ઉદ્દીપકની જરૂર પડે છે.
પ્રક્રિયા: $\text{Triolein} + 3H_2 \xrightarrow{Ni} \text{Tristearin}$

(A) ડ્રાયિંગ ઓઈલ એવા તેલ છે જે હવા અને પ્રકાશના સંપર્કમાં આવતા સખત ઘન પદાર્થોમાં ફેરવાય છે,ઉદાહરણ તરીકે અળસીનું તેલ (linseed oil).
આ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,ખાસ કરીને લિનોલીક એસિડ $(C_{17}H_{31}COOH)$ અને લિનોલેનિક એસિડ $(C_{17}H_{29}COOH)$.
જ્યારે તે ઓક્સિજન અને પ્રકાશના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે આ અસંતૃપ્ત બંધો ઓક્સિડેટીવ પોલિમરાઈઝેશનમાંથી પસાર થાય છે,જેના પરિણામે એક મજબૂત,ઘન ફિલ્મ બને છે.
આ ગુણધર્મનો ઉપયોગ પેઇન્ટ ઉદ્યોગમાં વ્યાપકપણે થાય છે,જ્યાં આ તેલ પેઇન્ટ માટે વાહક અથવા બાઈન્ડર તરીકે કામ કરે છે.

(C) ઊન-મીણ,જેને લેનોલિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એસ્ટર્સનું એક જટિલ મિશ્રણ છે.
તે મુખ્યત્વે કોલેસ્ટેરોલ એસ્ટર્સ અને અન્ય ઉચ્ચ આણ્વિય દળ ધરાવતા આલ્કોહોલનું ફેટી એસિડ સાથેનું સંયોજન છે.
તેથી,સાચો જવાબ કોલેસ્ટેરોલ એસ્ટર છે.

(C) લિપિડ્સને ઓરડાના તાપમાને તેમની ભૌતિક સ્થિતિના આધારે બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: તેલ અને ચરબી.
તેલ એ અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના ગ્લિસરાઇડ્સ અથવા એસ્ટર છે,જે દ્વિબંધની હાજરીને કારણે ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી રહે છે.
ચરબી એ સંતૃપ્ત ફેટી એસિડના ગ્લિસરાઇડ્સ છે,જે ઓરડાના તાપમાને ઘન હોય છે.
હાઇડ્રોજનેશનની પ્રક્રિયા દરમિયાન,ઉદ્દીપક (જેમ કે $Ni$) ની હાજરીમાં અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડની સાંકળોમાં હાઇડ્રોજન વાયુ ઉમેરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ એસ્ટરને સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ એસ્ટરમાં રૂપાંતરિત કરે છે,જેનાથી ગલનબિંદુ વધે છે અને પ્રવાહી તેલનું ઘન 'વનસ્પતિ ઘી' માં રૂપાંતર થાય છે.

(D) ફોસ્ફોલિપિડ્સ એ ગ્લિસરોલના એસ્ટર છે જે બે કાર્બોક્સિલિક એસિડ અવશેષો (ફેટી એસિડ્સ) અને એક ફોસ્ફેટ જૂથ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
ફોસ્ફોલિપિડના અણુમાં,ગ્લિસરોલના બે હાઇડ્રોક્સિલ જૂથો ફેટી એસિડ્સ સાથે એસ્ટરીકૃત થાય છે,જ્યારે ત્રીજું હાઇડ્રોક્સિલ જૂથ ફોસ્ફોરિક એસિડ સાથે એસ્ટરીકૃત થાય છે,જે આગળ જતાં અન્ય ધ્રુવીય જૂથો સાથે જોડાઈ શકે છે.

(D) અળસીના તેલને 'ડ્રાઈંગ ઓઈલ' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તે હવામાં ખુલ્લા રાખવાથી સખત ઘન પદાર્થમાં ફેરવાય છે.
આ ગુણધર્મ તેમાં રહેલા અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સ,ખાસ કરીને લિનોલીક એસિડ $(C_{17}H_{31}COOH)$ અને લિનોલેનિક એસિડ $(C_{17}H_{29}COOH)$ ના ઊંચા પ્રમાણને કારણે છે.
આ સૂકવવાની ક્ષમતાને લીધે,તેનો ઉપયોગ પેઇન્ટ અને વાર્નિશ ઉદ્યોગમાં રંગદ્રવ્યો માટે વાહક તરીકે થાય છે.
વધુમાં,અન્ય વનસ્પતિ તેલની જેમ,તેનો ઉપયોગ સાબુ બનાવવા માટે પણ થઈ શકે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) જૈવિક મહાઅણુઓ એવા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે સજીવોમાં જોવા મળે છે અને જેનું આણ્વીય દળ $10,000$ Da કરતા વધારે હોય છે.
લિપિડ્સનું આણ્વીય દળ $800$ Da થી વધતું નથી.
જોકે,પેશીઓના રાસાયણિક વિશ્લેષણ દરમિયાન,લિપિડ્સ અન્ય મહાઅણુઓ સાથે એસિડ-અદ્રાવ્ય અંશમાં જોવા મળે છે કારણ કે તેઓ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોય તેવી પુટિકાઓ (vesicles) બનાવે છે.
તેથી,એસિડ-અદ્રાવ્ય અંશમાં જોવા મળવા છતાં,લિપિડ્સને સખત રીતે જૈવિક મહાઅણુઓ ગણવામાં આવતા નથી.

(B) લેસિથિન એ એક પ્રકારનું ફોસ્ફોલિપિડ છે. તે ગ્લિસરોલના અણુ,ફોસ્ફેટ સમૂહ,$2$ ફેટી એસિડના અણુઓ અને કોલિન (નાઈટ્રોજનયુક્ત આલ્કોહોલનો અણુ) થી બનેલું છે. ફોસ્ફોલિપિડ્સ કોષરસસ્તરના આવશ્યક ઘટકો છે.

(D) માયલિન શીથ,જે ચેતાતંતુઓ માટે વિદ્યુત અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે,તે લિપિડ્સ અને પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે. લિપિડ્સમાં,ગ્લાયકોલિપિડ્સ (જેમ કે સેરેબ્રોસાઇડ્સ) માયલિન શીથના મહત્વપૂર્ણ ઘટકો છે,જે ચેતા આવેગના કાર્યક્ષમ વહન માટે જરૂરી અવાહકતા પૂરી પાડે છે.

(C) આ પ્રક્રિયા ગ્લિસરોલની ત્રણ ફેટી એસિડના અણુઓ $(R_1COOH, R_2COOH, R_3COOH)$ સાથેની પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.
જ્યારે ગ્લિસરોલનો એક અણુ ત્રણ ફેટી એસિડના અણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે એસ્ટરિફિકેશન દ્વારા ટ્રાયગ્લિસરાઇડ (જેને ટ્રાયએસીલગ્લિસરોલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) બને છે.
ગ્લિસરોલના મુખ્ય માળખા સાથે ત્રણ ફેટી એસિડની શૃંખલાઓ જોડાયેલી હોવાથી,પરિણામી નીપજ ટ્રાયગ્લિસરાઇડ છે.

(B) રાસાયણિક સૂત્ર $CH_3(CH_2)_7 CH = CH (CH_2)_7 COOH$ એ ઓલિક એસિડ દર્શાવે છે,જે $18$ કાર્બન ધરાવતું મોનોઅનસેચ્યુરેટેડ ફેટી એસિડ છે.
પામિટિક એસિડ એ $CH_3(CH_2)_{14}COOH$ સૂત્ર ધરાવતું સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે.
સ્ટીઅરિક એસિડ એ $CH_3(CH_2)_{16}COOH$ સૂત્ર ધરાવતું સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે.
એરેકીડોનિક એસિડ એ $CH_3(CH_2)_4CH = CHCH_2CH = CHCH_2CH = CHCH_2CH = CH(CH_2)_3COOH$ સૂત્ર ધરાવતું પોલીઅનસેચ્યુરેટેડ ફેટી એસિડ છે,જેમાં $20$ કાર્બન પરમાણુઓ હોય છે.

(A) આવશ્યક ફેટી એસિડ એવા ફેટી એસિડ છે જે માનવ શરીર દ્વારા સંશ્લેષિત થઈ શકતા નથી અને તેને આહાર દ્વારા મેળવવા પડે છે.
લિનોલેનિક એસિડ એ $PUFA$ (પોલ્યુનસેચ્યુરેટેડ ફેટી એસિડ) નો એક પ્રકાર છે,જેને આવશ્યક ફેટી એસિડ માનવામાં આવે છે કારણ કે મનુષ્યોમાં ફેટી એસિડની સાંકળમાં ચોક્કસ સ્થાનો પર દ્વિબંધ ઉમેરવા માટે જરૂરી ઉત્સેચકોનો અભાવ હોય છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ સમજાવે છે કે લિનોલેનિક એસિડ શા માટે આવશ્યક છે.

(B) વિટામિન-$D$ એ એક સ્ટીરોઈડ હોર્મોન છે જે કોલેસ્ટેરોલના વ્યુત્પન્નમાંથી સંશ્લેષિત થાય છે.
વિટામિન-$D_{3}$ (કોલેકેલ્સિફેરોલ) પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોની ત્વચામાં સંશ્લેષિત થાય છે.
આ સંશ્લેષણ માટેનું પુરોગામી તત્વ $7$-ડીહાઇડ્રોકોલેસ્ટેરોલ છે,જે અધિચર્મ (epidermis) માં હાજર હોય છે.
જ્યારે સૂર્યપ્રકાશના અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણો ત્વચા પર પડે છે,ત્યારે તે $7$-ડીહાઇડ્રોકોલેસ્ટેરોલને કોલેકેલ્સિફેરોલ (વિટામિન-$D_{3}$) માં રૂપાંતરિત કરે છે.

(B) ઊંટની ખૂંધમાં સંગ્રહિત મેદસ્વી પેશીઓ હોય છે,જે મુખ્યત્વે ચરબી છે.
જ્યારે ખોરાકની અછત હોય છે,ત્યારે ઊંટ આ સંગ્રહિત ચરબીનું ચયાપચય કરીને ઊર્જા અને ચયાપચયનું પાણી મેળવે છે.
આનાથી ઊંટ બહારના ખોરાક કે પાણી વગર ઘણા દિવસો સુધી જીવિત રહી શકે છે.
તેથી,ખૂંધ પાણીની ટાંકીને બદલે ઊર્જા અનામત તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) લિપોપ્રોટીન એ લિપિડ અને પ્રોટીનનું સંકુલ છે જે રુધિરમાં લિપિડનું વહન કરે છે.
કાઈલોમાઈક્રોન એ સૌથી મોટા લિપોપ્રોટીન છે અને તેમાં ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ (લિપિડ) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે,જે તેમના બંધારણના લગભગ $85-90\%$ જેટલું હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,$HDL$ (હાઈ-ડેન્સિટી લિપોપ્રોટીન) માં પ્રોટીનનું પ્રમાણ સૌથી વધુ અને લિપિડનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું હોય છે.

(A) આલેખ સૂચવે છે કે કોલેસ્ટ્રોલ એ ખાપરા ભૃંગ માટે એક આવશ્યક આહાર જરૂરિયાત છે કારણ કે કીટકના ડિંભનું વજન કોલેસ્ટ્રોલની માત્રામાં વધારા સાથે વધે છે.
વજન આશરે $6 \; \mu g$ કોલેસ્ટ્રોલ/g પાયાના આહાર પર સ્થિર (સ્થિરતા પ્રાપ્ત) થાય છે,જે દર્શાવે છે કે ચોક્કસ બિંદુ પછી,વધારાનું કોલેસ્ટ્રોલ વૃદ્ધિમાં વધુ વધારો કરતું નથી.
જો વૃદ્ધિ દર કોલેસ્ટ્રોલની સાંદ્રતાના સીધા પ્રમાણમાં હોત,તો આલેખ એક સીધી રેખા હોત,જે અહીં નથી.

(D) પોષણક્ષમ વ્યક્તિઓમાં, ગ્લુકોઝ એ મગજ માટેનું મુખ્ય બળતણ છે.
જોકે, લાંબા સમયના ભૂખમરા દરમિયાન, શરીર ફેટી એસિડ્સનું વિઘટન કરીને કીટોન બોડીઝ બનાવે છે, જેમાં મુખ્યત્વે એસીટોએસીટેટ અને $\beta$-હાઈડ્રોક્સીબ્યુટાયરેટનો સમાવેશ થાય છે.
મગજ અન્ય આવશ્યક કાર્યો માટે ગ્લુકોઝને બચાવવા માટે આ કીટોન બોડીઝ, ખાસ કરીને એસીટોએસીટેટનો વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે અનુકૂલન સાધે છે.

(D) કોડ અને શાર્ક લિવર ઓઈલ વિટામિન $A$ અને $D$ થી ભરપૂર હોય છે.
આ વિટામિન્સ શરીરના સામાન્ય કાર્ય,દ્રષ્ટિ જાળવવા,હાડકાના સ્વાસ્થ્ય અને રોગપ્રતિકારક શક્તિના નિયમન માટે આવશ્યક છે.
જે પોષક તત્વો શરીરને રોગોથી બચાવે છે અને સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખે છે તેને રક્ષણાત્મક પોષક તત્વો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,કોડ અને શાર્ક લિવર ઓઈલને રક્ષણાત્મક પોષક તત્વોના સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.

(C) દરેક વિધાનનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$(a)$ માત્ર એકલ બંધ ધરાવતા લિપિડ્સને સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ કહેવાય છે,અસંતૃપ્ત નહીં. તેથી,વિધાન $(a)$ ખોટું છે.
$(b)$ લેસીથિન એ કોષરસસ્તરમાં જોવા મળતું જાણીતું ફોસ્ફોલિપિડ છે. તેથી,વિધાન $(b)$ સાચું છે.
$(c)$ ગ્લિસરોલને રાસાયણિક રીતે ટ્રાયહાઈડ્રોક્સી પ્રોપેન $(CH_2OH-CHOH-CH_2OH)$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,વિધાન $(c)$ સાચું છે.
$(d)$ પામિટિક એસિડમાં $16$ કાર્બન પરમાણુઓ હોય છે,$20$ નહીં. તેથી,વિધાન $(d)$ ખોટું છે.
$(e)$ એરાકીડોનિક એસિડમાં $20$ કાર્બન પરમાણુઓ હોય છે,$16$ નહીં. તેથી,વિધાન $(e)$ ખોટું છે.
આમ,વિધાન $(b)$ અને $(c)$ સાચા છે.

(B) દરેક વિધાનનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$(a)$ ખોટું: લેસીથિન એક ફોસ્ફોલિપિડ છે,ગ્લાયકોલિપિડ નથી.
$(b)$ ખોટું: સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સમાં કોઈ $C=C$ બંધ હોતા નથી; તેમાં ફક્ત એકલ બંધ હોય છે.
$(c)$ સાચું: તલના તેલમાં અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સ હોય છે,જેનું ગલનબિંદુ નીચું હોય છે,તેથી તે નીચા તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપે રહે છે.
$(d)$ સાચું: લિપિડ્સ હાઇડ્રોફોબિક (પાણીમાં અદ્રાવ્ય) અને લિપોફિલિક (કાર્બનિક દ્રાવકો જેવા કે ઈથર,ક્લોરોફોર્મ વગેરેમાં દ્રાવ્ય) હોય છે.
$(e)$ સાચું: જ્યારે ફેટી એસિડનો એક અણુ ગ્લિસરોલના એક અણુ સાથે એસ્ટરીકરણ પામે છે,ત્યારે મોનોગ્લિસરાઇડ બને છે.
તેથી,સાચા વિધાનો $(c), (d)$ અને $(e)$ છે.

(D) સાચો ક્રમ નક્કી કરવા માટે, આપણે આપેલા અણુઓના આણ્વીય ભારની સરખામણી કરીએ છીએ:
$1$. ગ્લિસરોલ $(C_3H_8O_3)$: આણ્વીય ભાર $\approx 92 \, g/mol$.
$2$. પામિટિક એસિડ $(C_{16}H_{32}O_2)$: આણ્વીય ભાર $\approx 256 \, g/mol$.
$3$. ટ્રાયગ્લિસરાઈડ: એક ગ્લિસરોલ અને ત્રણ ફેટી એસિડ (દા.ત. પામિટિક એસિડ) દ્વારા બને છે, આણ્વીય ભાર $\approx 800+ \, g/mol$.
$4$. લેસીથીન (ફોસ્ફોલિપિડ): તેમાં ગ્લિસરોલ બેકબોન, બે ફેટી એસિડ, એક ફોસ્ફેટ ગ્રુપ અને કોલિન હોય છે, જે તેને સામાન્ય ટ્રાયગ્લિસરાઈડ કરતા મોટું બનાવે છે, આણ્વીય ભાર $\approx 800-900+ \, g/mol$.
આમ, આણ્વીય ભારનો વધતો ક્રમ: ગ્લિસરોલ < પામિટિક એસિડ < ટ્રાયગ્લિસરાઈડ < લેસીથીન છે. તેથી, ઉતરતો ક્રમ લેસીથીન > ટ્રાયગ્લિસરાઈડ > પામિટિક એસિડ > ગ્લિસરોલ થાય છે.

(A) બંધારણ $P$ એ $CH_3-(CH_2)_{14}-COOH$ છે,જે $16$ કાર્બન ધરાવતો ફેટી એસિડ છે જેને પામિટિક એસિડ કહેવાય છે.
બંધારણ $Q$ એ $CH_2OH-CHOH-CH_2OH$ છે,જે ટ્રાયહાઈડ્રોક્સી પ્રોપેન છે જેને ગ્લિસરોલ કહેવાય છે.
તેથી,$P$ એ પામિટિક એસિડ છે અને $Q$ એ ગ્લિસરોલ છે.

(B) બંધારણ $P$ એ ફોસ્ફોલિપિડ દર્શાવે છે,ખાસ કરીને લેસીથીન,જેમાં ગ્લિસરોલ બેકબોન સાથે ફોસ્ફેટ સમૂહ,ફેટી એસિડની શૃંખલાઓ અને કોલિન સમૂહ જોડાયેલા હોય છે.
બંધારણ $Q$ એ ટ્રાયગ્લિસરાઈડ દર્શાવે છે,જે ગ્લિસરોલના અણુ સાથે ત્રણ ફેટી એસિડની શૃંખલાઓ $(R_1, R_2, R_3)$ ના એસ્ટરીકરણ દ્વારા બને છે.

(B) આપેલ રાસાયણિક સૂત્ર $CH_3-(CH_2)_{16}-COOH$ છે.
આ સૂત્રમાં કુલ $18$ કાર્બન પરમાણુઓ છે ($1$ મિથાઈલ સમૂહમાં,$16$ મિથાઈલીન શૃંખલામાં અને $1$ કાર્બોક્સિલ સમૂહમાં).
$18$ કાર્બન પરમાણુઓ ધરાવતા અને દ્વિબંધ વગરના ફેટી એસિડને સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ કહેવામાં આવે છે.
સ્ટિયરિક એસિડ એ $18$ કાર્બન પરમાણુઓ ધરાવતો સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે $(C_{18}H_{36}O_2)$.
પામિટિક એસિડમાં $16$ કાર્બન પરમાણુઓ હોય છે,જ્યારે ઓલિક અને એરેકીડોનિક એસિડ અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) લિપિડ્સ ફેટી એસિડ્સ (એસિડ) અને ગ્લિસરોલ (આલ્કોહોલ) ના એસ્ટરીકરણ દ્વારા બને છે.
આ પ્રક્રિયામાં,આલ્કોહોલનો હાઈડ્રોક્સિલ સમૂહ $(-OH)$ ફેટી એસિડના કાર્બોક્સિલ સમૂહ $(-COOH)$ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને એસ્ટર બંધ $(-COO-)$ બનાવે છે અને પાણીનો એક અણુ મુક્ત થાય છે.
તેથી,લિપિડમાં આલ્કોહોલ અને એસિડ વચ્ચે રહેલો બંધ એસ્ટર બંધ છે.

(B) સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ એવા એસિડ છે જેમાં તેમની કાર્બન શૃંખલામાં કોઈ દ્વિ-બંધ હોતા નથી. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$I-$ એસિટિક એસિડ $(CH_3COOH)$
$II-$ મિથેનોઈક એસિડ $(HCOOH)$
$IV-$ પામિટિક એસિડ $(C_{16}H_{32}O_2)$
$V-$ સ્ટિયરિક એસિડ $(C_{18}H_{36}O_2)$
અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડમાં તેમની કાર્બન શૃંખલામાં એક અથવા વધુ દ્વિ-બંધ હોય છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$III-$ એરેકીડોનિક એસિડ $(C_{20}H_{32}O_2)$
$VI-$ ઓલિક એસિડ $(C_{18}H_{34}O_2)$
તેથી,સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ $I, II, IV, V$ છે અને અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ $III, VI$ છે.

(B) મેદ અને તેલ એ ગ્લિસરોલના ફેટી એસિડ એસ્ટર્સ છે.
મેદમાં સંતૃપ્ત ફેટી એસિડની હાજરીને કારણે તેનું ગલનબિંદુ ઊંચું હોય છે અને તે સામાન્ય તાપમાને ઘન સ્વરૂપે રહે છે.
તેલમાં અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડની હાજરીને કારણે તેનું ગલનબિંદુ નીચું હોય છે અને તે સામાન્ય તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપે રહે છે.
તેથી,તેલનું ગલનબિંદુ મેદ કરતાં વધારે હોય છે તે વિધાન અસંગત (ખોટું) છે,કારણ કે તેલનું ગલનબિંદુ મેદ કરતાં ઓછું હોય છે.

(D) લિપિડને સખત રીતે મહાઅણુઓ (macromolecules) ગણી શકાય નહીં કારણ કે તેમનો અણુભાર $800 \ Da$ થી વધુ હોતો નથી.
રાસાયણિક બંધારણના વિશ્લેષણમાં,લિપિડને અન્ય મહાઅણુઓ સાથે એસિડ-અદ્રાવ્ય અંશમાં મેળવવામાં આવે છે,પરંતુ તેમના અણુભારના આધારે તેઓ તકનીકી રીતે નાના અણુઓ છે.

(B) જીવંત પેશીઓના રાસાયણિક વિશ્લેષણ દરમિયાન,પેશીને ટ્રાયક્લોરોએસેટિક એસિડ $(Cl_3CCOOH)$ માં પીસવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે બે ભાગ મળે છે: એસિડ-દ્રાવ્ય જૂથ (ગાળણ) અને એસિડ-અદ્રાવ્ય જૂથ (અવક્ષેપ).
લિપિડ એ સખત રીતે મહાઅણુઓ નથી; તેમ છતાં,તેઓ એસિડ-અદ્રાવ્ય જૂથમાં જોવા મળે છે કારણ કે જ્યારે પેશીને પીસવામાં આવે છે ત્યારે તેઓ પુટિકાઓ (vesicles) બનાવે છે,જે એસિડમાં દ્રાવ્ય હોતી નથી અને ગાળણપત્રમાંથી પસાર થઈ શકતી નથી.

(A) ટ્રાયગ્લિસરાઈડ એ ગ્લિસરોલ અને ત્રણ ફેટી એસિડમાંથી બનતું એસ્ટર છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ગ્લિસરોલ અણુના $3$ હાઈડ્રોક્સિલ $(-OH)$ સમૂહો ફેટી એસિડના $3$ કાર્બોક્સિલ $(-COOH)$ સમૂહો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે.
આ પ્રક્રિયા એસ્ટરીકરણની પ્રક્રિયા છે,જેના પરિણામે આલ્કોહોલ (ગ્લિસરોલ) ના હાઈડ્રોક્સિલ સમૂહ અને ફેટી એસિડના એસિડ સમૂહ (કાર્બોક્સિલ સમૂહ) વચ્ચે એસ્ટર બંધ રચાય છે.

(C) ટ્રાયગ્લિસરાઈડ એ એક પ્રકારનું લિપિડ છે જે એક ગ્લિસરોલ અણુ અને ત્રણ ફેટિએસિડ (ફેટી એસિડ) અણુઓના એસ્ટરીકરણ દ્વારા બને છે.
ગ્લિસરોલ અણુના ત્રણેય હાઈડ્રોક્સિલ $(-OH)$ સમૂહો ફેટિએસિડના કાર્બોક્સિલ $(-COOH)$ સમૂહ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને એસ્ટર બંધ બનાવે છે,જેમાં પાણી $(H_2O)$ ના ત્રણ અણુઓ મુક્ત થાય છે.

(A) સાચો જવાબ વિકલ્પ $A$ છે.
લેસિથિન એ ફોસ્ફોલિપિડનો એક પ્રકાર છે. ફોસ્ફોલિપિડ્સ એવા લિપિડ્સ છે જેમના બંધારણમાં ફોસ્ફેટ સમૂહ અને ફોસ્ફોરાયલેટેડ કાર્બનિક સંયોજન હોય છે.
તેઓ કોષરસસ્તરના આવશ્યક ઘટકો છે,જે તેના પ્રવાહી મોઝેક બંધારણમાં ફાળો આપે છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે ગ્લિસરાઇડ્સ એ લિપિડ્સનો એક અલગ સમૂહ છે જે ગ્લિસરોલ અને ફેટી એસિડના બનેલા હોય છે.
વિકલ્પ $C$ અને $D$ ખોટા છે કારણ કે કાર્બોદિતો અને એમિનો એસિડ એ જૈવિક અણુઓના અલગ વર્ગો છે.

(A) વિધાન $(a)$ સાચું છે કારણ કે લિપિડ્સ હાઈડ્રોફોબિક હોય છે અને સામાન્ય રીતે પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોય છે.
વિધાન $(b)$ સાચું છે કારણ કે ફેટી એસિડમાં કાર્બોક્સિલ સમૂહ $R$ સમૂહ સાથે જોડાયેલ હોય છે,જ્યાં $R$ સમૂહ મિથાઈલ,ઈથાઈલ અથવા $-CH_2$ સમૂહની વધુ સંખ્યા ($1$ થી $19$ કાર્બન) હોઈ શકે છે.
વિધાન $(c)$ સાચું છે કારણ કે પામિટિક એસિડ એ સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે જેમાં કાર્બોક્સિલ કાર્બન સહિત $16$ કાર્બન હોય છે.
વિધાન $(d)$ ખોટું છે કારણ કે એરેકિડોનિક એસિડમાં કાર્બોક્સિલ કાર્બન સહિત $20$ કાર્બન પરમાણુઓ હોય છે,$21$ નહીં.
તેથી,વિધાન $(a), (b)$ અને $(c)$ સાચા છે.

(D) $1$. પામિટિક એસિડ એ ફેટી એસિડ છે,સાદું લિપિડ નથી. સાદા લિપિડ્સ એ ફેટી એસિડ અને આલ્કોહોલના એસ્ટર છે (દા.ત.,ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ).
$2$. ગ્લિસરોલ રાસાયણિક રીતે $CH_2OH-CHOH-CH_2OH$ છે,જે ટ્રાયહાઇડ્રોક્સી પ્રોપેન છે.
$3$. લિપિડ્સ સામાન્ય રીતે હાઇડ્રોફોબિક અને અધ્રુવીય હોય છે,ઉભયગુણી નથી (ઉભયગુણી પદાર્થો એસિડ અને બેઇઝ બંને તરીકે વર્તી શકે છે,જેમ કે એમિનો એસિડ).
$4$. તેથી,વિધાન $A$ અને $C$ બંને ખોટા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) આપેલ રાસાયણિક બંધારણ $CH_3-(CH_2)_{14}-COOH$ છે.
આ સૂત્ર કુલ $16$ કાર્બન પરમાણુઓ ધરાવતું સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ દર્શાવે છે ($14$ શૃંખલામાં + $1$ મિથાઈલ સમૂહમાં + $1$ કાર્બોક્સિલ સમૂહમાં).
આ ચોક્કસ ફેટી એસિડને પામિટિક એસિડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ઓલિક એસિડ એ $18$ કાર્બન ધરાવતું અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે.
એરાકીડોનિક એસિડ એ $20$ કાર્બન ધરાવતું બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ છે.
ગેલેક્ટોઝ એ મોનોસેકેરાઈડ શર્કરા છે,ફેટી એસિડ નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) માયલિન શીથ એ લિપિડથી સમૃદ્ધ અવાહક પડ છે જે ઘણા ચેતાકોષોના અક્ષતંતુ (axon) ને આવરે છે.
તે આશરે $70-80\%$ લિપિડ અને $20-30\%$ પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે.
માયલિન શીથમાં જોવા મળતા મુખ્ય લિપિડ્સમાં કોલેસ્ટરોલ,ફોસ્ફોલિપિડ્સ અને ગ્લાયકોલિપિડ્સ (ખાસ કરીને ગેલેક્ટોસેરેબ્રોસાઇડ્સ) નો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Glycolipid$ એ માયલિન શીથનો મુખ્ય બંધારણીય ઘટક છે,જે ચેતા આવેગના વહન અને બંધારણીય અખંડિતતામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જોકે કોલેસ્ટરોલ પણ હાજર હોય છે,પરંતુ ગ્લાયકોલિપિડ્સ એ માયલિન પટલના બંધારણના લાક્ષણિક ઘટકો છે.

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$i$. સેરેબ્રોસાઇડ્સ એ ગ્લાયકોલિપિડ્સ છે જે ચેતાતંતુઓના માયલિન શીથમાં જોવા મળે છે.
$ii$. મીણ એ લાંબી શૃંખલા ધરાવતા ફેટી એસિડ્સ અને લાંબી શૃંખલા ધરાવતા આલ્કોહોલના એસ્ટર્સ છે,જે સામાન્ય રીતે ત્વચાની સિબેસિયસ ગ્રંથિઓમાં જોવા મળે છે.
$iii$. ડાયોસ્જેનિન એ ડાયોસ્કોરિયા વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતું સ્ટીરોઇડ સેપોજેનિન છે.
$iv$. કોલેસ્ટ્રોલ એ મોટાભાગના પ્રાણી કોષોના કોષરસપટલનો એક પાયાનો ઘટક છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $i-c, ii-d, iii-b, iv-a$ છે.

(C) સેરેબ્રોસાઇડ્સ એ ગ્લાયકોસ્ફિંગોલિપિડનો એક પ્રકાર છે જે મગજ અને ચેતાતંત્રના કોષરસસ્તરમાં જોવા મળે છે.
તેઓ સેરામાઇડ બેકબોન ધરાવે છે જે એક જ શર્કરાના અણુ,સામાન્ય રીતે ગ્લુકોઝ અથવા ગેલેક્ટોઝ સાથે જોડાયેલ હોય છે.
તેમાં લિપિડ સાથે જોડાયેલ કાર્બોહાઇડ્રેટનો ભાગ હોવાથી,તેમને ગ્લાયકોલિપિડ્સ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) સ્ટેરોલ્સ એ સ્ટેરોઇડ્સનો એક પેટા-સમૂહ છે. તે સ્ટેરોઇડ ન્યુક્લિયસ ધરાવે છે,જે ટેટ્રાસાયક્લિક કાર્બન માળખું છે (ચાર જોડાયેલી વલયોનું બનેલું: ત્રણ સાયક્લોહેક્સેન વલયો અને એક સાયક્લોપેન્ટેન વલય),અને ન્યુક્લિયસના $C-17$ સ્થાન સાથે જોડાયેલી એક લાંબી હાઇડ્રોકાર્બન પાર્શ્વ શૃંખલા ધરાવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) એર્ગોસ્ટેરોલ એ ફૂગ અને પ્રજીવોના કોષરસસ્તરમાં જોવા મળતું એક સ્ટેરોલ છે.
તે વિટામિન $D_2$ (એર્ગોકેલ્સિફેરોલ) માટે જૈવિક પુરોગામી (precursor) તરીકે કાર્ય કરે છે.
જ્યારે અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ પ્રકાશના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે એર્ગોસ્ટેરોલ ફોટોકેમિકલ પ્રક્રિયા દ્વારા વિટામિન $D_2$ માં રૂપાંતરિત થાય છે.
તેથી,તેને પ્રોવિટામિન $D$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) લિપિડ્સ એવા કાર્બનિક સંયોજનો છે જે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે પરંતુ કાર્બનિક દ્રાવકોમાં દ્રાવ્ય છે.
તેઓ $C$,$H$ અને $O$ ધરાવતી લાંબી હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલાઓથી બનેલા હોય છે.
કાર્બોદિતોથી વિપરીત,જેમાં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનનો ગુણોત્તર સામાન્ય રીતે $2:1$ હોય છે,લિપિડ્સમાં ઓક્સિજનની સાપેક્ષમાં હાઇડ્રોજનનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે,જેના પરિણામે ગુણોત્તર $2:1$ કરતા ઘણો વધારે હોય છે.
તેઓ ચીકણા સ્વરૂપના હોય છે અને કોષરસપટલના બંધારણીય ઘટકો તેમજ ઉર્જા સંગ્રહ કરતા અણુઓ તરીકે કાર્ય કરે છે.