Primary and Secondary metabolites Questions in Gujarati

(C) એન્થોઝેન્થિન એ પાણીમાં દ્રાવ્ય ફ્લેવોનોઈડ્સનો એક સમૂહ છે જે $Dahlia$ સહિતના ઘણા ફૂલોમાં પીળા,હાથીદાંત જેવા અથવા સફેદ રંગ માટે જવાબદાર છે.
કેરોટીનોઈડ્સ (જેમ કે કેરોટીન અને ઝેન્થોફિલ) થી વિપરીત,જે ચરબીમાં દ્રાવ્ય હોય છે અને રંજકકણમાં આવેલા હોય છે,એન્થોઝેન્થિન રસધાનીના કોષરસમાં ઓગળેલા જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) પ્રાથમિક ચયાપચયકો એવા સંયોજનો છે જે સજીવની પાયાની વૃદ્ધિ,વિકાસ અને પ્રજનન માટે આવશ્યક છે.
શર્કરા (કાર્બોદિતો) અને એમિનો એસિડ એ જીવનના પાયાના ઘટકો છે અને તે તમામ સજીવો દ્વારા તેમની સામાન્ય ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન ઉત્પન્ન થાય છે.
તેથી,તેમને પ્રાથમિક ચયાપચયકો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) $Sinigrin$ એ ગ્લુકોસિનોલેટ છે,જે સલ્ફર ધરાવતા ગ્લાયકોસાઈડનો એક પ્રકાર છે અને તે રાઈ જેવા અમુક છોડમાં જોવા મળે છે.
જ્યારે છોડના પેશીઓને નુકસાન થાય છે,ત્યારે $Sinigrin$ નું $myrosinase$ ઉત્સેચક દ્વારા જળવિભાજન થાય છે,જેનાથી રાઈનું તેલ ઉત્પન્ન થાય છે. આ તેલમાં રહેલા આઈસોથાયોસાયનેટ્સ રાઈની લાક્ષણિક તીખી ગંધ અને સ્વાદ માટે જવાબદાર છે.

(A) એન્થોસાયનિન એ પાણીમાં દ્રાવ્ય રસધાનીય રંજકદ્રવ્યો છે,જે તેમના pH ના આધારે લાલ,જાંબલી અથવા વાદળી રંગના દેખાઈ શકે છે. પ્રકૃતિમાં,તેઓ એન્થોસાયનિડિનના ગ્લાયકોસાઇડ્સ છે અને સામાન્ય રીતે વનસ્પતિ પેશીઓમાં ક્લોરાઇડ્સના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે.

(D) દ્વિતીયક ચયાપચયી એવા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ અથવા પ્રજનન માટે આવશ્યક નથી,પરંતુ તે પર્યાવરણીય ફાયદા પૂરા પાડે છે.
દ્વિતીયક ચયાપચયીના ઉદાહરણોમાં રંજકદ્રવ્યો (જેમ કે કેરોટીનોઇડ્સ,એન્થોસાયનિન),આલ્કલોઇડ્સ (જેમ કે મોર્ફિન,કોડિન),ટર્પીનોઇડ્સ (જેમ કે મોનોટર્પીન્સ,ડાયટર્પીન્સ),આવશ્યક તેલ (જેમ કે લેમન ગ્રાસ ઓઇલ),વિષ (જેમ કે એબ્રિન,રિસિન),લેક્ટિન્સ (જેમ કે કોન્કેનાવેલિન $A$),દવાઓ (જેમ કે વિનબ્લાસ્ટિન,કરક્યુમિન) અને રબર તથા ગુંદર જેવા પોલિમરીક પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.
આમ,રબર,આલ્કલોઇડ્સ અને ટર્પીનોઇડ્સ ત્રણેય દ્વિતીયક ચયાપચયી તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) આવશ્યક તેલો એ વનસ્પતિઓમાંથી મેળવવામાં આવતા બાષ્પશીલ સુગંધિત સંયોજનો ધરાવતા સાંદ્ર હાઇડ્રોફોબિક પ્રવાહી છે. તેમને 'આવશ્યક' (Essential) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે જે વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે તેની વિશિષ્ટ સુગંધ અથવા 'તત્વ' (Essence) ધરાવે છે. તે માનવીના અસ્તિત્વ માટે પોષણની દ્રષ્ટિએ 'આવશ્યક' નથી,અને તે શબ્દના મૂળના સંદર્ભમાં વનસ્પતિના અસ્તિત્વ માટે પણ પ્રાથમિક રીતે નથી. તેનો ઉપયોગ અત્તરના ઉત્પાદન,એરોમાથેરાપી અને ફ્લેવરિંગ એજન્ટોમાં વ્યાપકપણે થાય છે.

(C) વનસ્પતિના દ્વિતીયક ચયાપચયકોના સંદર્ભમાં,ઘણા પદાર્થોને તેમના રાસાયણિક સ્વભાવ અને ઉપયોગિતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આલ્કલોઈડ્ઝ એ નાઈટ્રોજનયુક્ત કાર્બનિક સંયોજનોનો એક વર્ગ છે જે મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ પર નોંધપાત્ર શારીરિક અસરો ધરાવે છે.
વનસ્પતિમાંથી મેળવેલા ઘણા આલ્કલોઈડ્ઝ,જેમ કે મોર્ફિન,ક્વિનાઈન અને કેફીન,દવાઓ તરીકે વપરાય છે.
તેથી,દ્વિતીયક ચયાપચયકોના અભ્યાસમાં 'ડ્રગ્સ' ને આલ્કલોઈડ્ઝ હેઠળ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) કોલ્યિસિન એ એક ઝેરી કુદરતી પદાર્થ અને દ્વિતીયક ચયાપચય છે જે $Colchicum$ પ્રજાતિની વનસ્પતિઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ,તેને આલ્કલોઈડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તે ટ્યુબ્યુલિન સાથે જોડાઈને કાર્ય કરે છે,જેનાથી સૂક્ષ્મ નલિકાઓ (microtubules) ના પોલિમરાઈઝેશનને અટકાવે છે,જે કોષ વિભાજન (સમભાજન) દરમિયાન ત્રાક તંતુઓના નિર્માણને અવરોધે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) રેઝિન એ વનસ્પતિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત જટિલ કાર્બનિક પદાર્થો છે. તે મુખ્યત્વે બાષ્પશીલ તેલ (essential oils) ના ઓક્સિડેશન અને પોલિમરાઈઝેશન (બહુલકીકરણ) દ્વારા બને છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) ક્વિનાઇન એ એક કુદરતી સફેદ સ્ફટિકમય આલ્કલોઇડ છે જે તાવનાશક,મેલેરિયા વિરોધી,પીડાનાશક અને બળતરા વિરોધી ગુણધર્મો ધરાવે છે.
તે સિંકોના વૃક્ષની છાલમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
ક્વિનાઇનનું રાસાયણિક સૂત્ર $C_{20}H_{24}N_{2}O_{2}$ છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$1$. હિંગ $(Asafoetida)$ એ $Ferula$ પ્રજાતિના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવતો ગુંદર છે,જેમાં ફેરુલિક એસિડ હોય છે.
$2$. સિન્કોનાની છાલ એ મેલેરિયાની સારવાર માટે વપરાતા કિવનાઇન આલ્કલોઇડનો સ્ત્રોત છે.
$3$. હળદર ($Curcuma$ $longa$) માં મુખ્ય સક્રિય ઘટક તરીકે કર્ક્યુમિન હોય છે,જે તેને પીળો રંગ આપે છે. તેમાં ઓર્ગેનિક ડાય સલ્ફાઇડ હોતું નથી.
$4$. રાઉવોલ્ફીયા ($Rauwolfia$ $serpentina$) માં અજમાલીન નામનું આલ્કલોઇડ હોય છે,જેનો ઉપયોગ હૃદયના ધબકારાની અનિયમિતતાની સારવાર માટે થાય છે.

(B) રેસર્પિન એ એક ઇન્ડોલ આલ્કલોઇડ,એન્ટિસાયકોટિક અને એન્ટિહાઇપરટેન્સિવ દવા છે,જેનો ઉપયોગ હાઈ બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવા અને માનસિક લક્ષણોમાં રાહત મેળવવા માટે થાય છે.
તેનું રાસાયણિક બંધારણ જટિલ છે અને તેનું અણુસૂત્ર $C_{33}H_{40}N_{2}O_{9}$ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) $Cucurbitaceae$ (કુકુટબિટેસી) કુળની વનસ્પતિઓ (જેમ કે કાકડી,કારેલા વગેરે) માં જોવા મળતો તૂરો સ્વાદ મુખ્યત્વે $Triterpenes$ (ટ્રાયટર્પેન્સ) તરીકે ઓળખાતા દ્વિતીયક ચયાપચયકોની હાજરીને કારણે હોય છે,જેને ખાસ કરીને $Cucurbitacins$ (કુકુર્બિટેસિન) કહેવામાં આવે છે. આ સંયોજનો વનસ્પતિ દ્વારા તૃણાહારી પ્રાણીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટેના સંરક્ષણ તંત્ર તરીકે ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.

(A) આવશ્યક તેલો એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ગૌણ ચયાપચયકો (secondary metabolites) છે. તેમને 'આવશ્યક' (essential) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં તે વનસ્પતિની લાક્ષણિક સુગંધ અથવા અર્ક (essence) હોય છે જેમાંથી તે મેળવવામાં આવે છે. તે વનસ્પતિના મૂળભૂત અસ્તિત્વ (વૃદ્ધિ,વિકાસ અથવા પ્રજનન) માટે જરૂરી નથી,પરંતુ તે શાકાહારી પ્રાણીઓ સામે રક્ષણ મેળવવા,પરાગવાહકોને આકર્ષવા અથવા સ્પર્ધાત્મક વનસ્પતિઓની વૃદ્ધિને અટકાવવામાં ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,તે માનવીના અસ્તિત્વ માટે કે વનસ્પતિના પ્રાથમિક જીવન માટે જરૂરી નથી.

(C) ફેરોમોન્સ એ સજીવો દ્વારા સ્ત્રવિત થતા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે શરીરની બહાર સંકેત આપતા અણુઓ તરીકે કાર્ય કરે છે. તે સામાન્ય રીતે બાષ્પશીલ સંયોજનો છે જે હવા દ્વારા પ્રસરણ પામી શકે છે અને તે જ જાતિના અન્ય સજીવો દ્વારા ઓળખી શકાય છે. ઉત્સેચકો અને અંતઃસ્ત્રાવો સામાન્ય રીતે અબાષ્પશીલ જૈવિક અણુઓ છે જે શરીરની અંદર અથવા સ્થાનિક કોષબાહ્ય વાતાવરણમાં કાર્ય કરે છે.

(A) કોડીન એ પીડા અને ઉધરસની સારવાર માટે વપરાતું એક ઓપિયેટ છે. રાસાયણિક રીતે તેને આલ્કલોઇડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જે નાઇટ્રોજન ધરાવતું કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત થતું કાર્બનિક સંયોજન છે. તે અફીણના છોડ $(Papaver \text{ } somniferum)$ માંથી મેળવવામાં આવે છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પ્રાથમિક ચયાપચયિક નીપજો વૃદ્ધિ,વિકાસ અને પ્રજનન જેવી પાયાની શારીરિક પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે. તેના ઉદાહરણોમાં એમિનો એસિડ,શર્કરા અને ફેટી એસિડનો સમાવેશ થાય છે,જેમને સરળ જૈવિક અણુઓ માનવામાં આવે છે.
દ્વિતીયક ચયાપચયિક નીપજો એવા સંયોજનો છે જે સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ તે પારિસ્થિતિક ભૂમિકા ભજવે છે (દા.ત.,આલ્કલોઇડ્સ,ટેનીન્સ,રેઝિન).
પ્રાકૃતિક નીપજ એ એક વ્યાપક શબ્દ છે જેમાં પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક બંને ચયાપચયિક નીપજોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી પ્રાથમિક ચયાપચયિક નીપજો એ સરળ જૈવિક અણુઓ માટે સૌથી સચોટ વર્ગીકરણ છે.

(B) જૈવ અણુઓને તેમના આણ્વીય દળના આધારે બે શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: સૂક્ષ્મ અણુઓ અને મહા અણુઓ.
$1$. સૂક્ષ્મ અણુઓનું આણ્વીય દળ $1000 \text{ Da}$ કરતા ઓછું હોય છે. તેના ઉદાહરણોમાં એમિનો એસિડ,સાદી શર્કરા અને દ્વિતિયક ચયાપચયિક નીપજોનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. મહા અણુઓનું આણ્વીય દળ $1000 \text{ Da}$ કરતા વધારે હોય છે. તેના ઉદાહરણોમાં પ્રોટીન,પોલિસેકેરાઇડ અને ન્યુક્લિક એસિડનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. ચરબી (લિપિડ્સ) ને સામાન્ય રીતે સૂક્ષ્મ અણુઓ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તેમનું આણ્વીય દળ સામાન્ય રીતે $800 \text{ Da}$ કરતા ઓછું હોય છે,પરંતુ તેમની જલવિરાગી પ્રકૃતિને કારણે તેઓ ઘણીવાર એસિડ-અદ્રાવ્ય અંશમાં જોવા મળે છે.
$4$. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,દ્વિતિયક ચયાપચયિક નીપજો એ સૂક્ષ્મ અણુઓના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(D) ગૌણ ચયાપચયકો એવા કાર્બનિક સંયોજનો છે જે સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને તે સજીવની સામાન્ય વૃદ્ધિ,વિકાસ અથવા પ્રજનનમાં સીધી રીતે સામેલ હોતા નથી.
ગૌણ ચયાપચયકોના ઉદાહરણોમાં રંજકદ્રવ્યો (જેમ કે કેરોટીનોઇડ્સ,એન્થોસાયનિન),આલ્કલોઇડ્સ (જેમ કે મોર્ફિન,કોડીન),ટર્પેનોઇડ્સ (જેમ કે મોનોટર્પીન્સ,ડાયટર્પીન્સ),આવશ્યક તેલ (જેમ કે લેમન ગ્રાસ ઓઇલ),વિષ (જેમ કે એબ્રિન,રિસિન),લેક્ટિન્સ (જેમ કે કોન્કેનાવેલિન $A$),દવાઓ (જેમ કે વિનબ્લાસ્ટિન,કરક્યુમિન) અને રબર,ગુંદર અને સેલ્યુલોઝ જેવા પોલિમરીક પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે.
આમ,રબર,દવાઓ અને મસાલા ત્રણેય ગૌણ ચયાપચયકો તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) પ્રાથમિક ચયાપચયકો એવા સંયોજનો છે જે સજીવના મૂળભૂત અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે આવશ્યક છે.
તેઓ શ્વસન,પ્રકાશસંશ્લેષણ અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ જેવી પાયાની ચયાપચયની ક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે.
આ પ્રક્રિયાઓને સામૂહિક રીતે શારીરિક પ્રક્રિયાઓ (Physiological processes) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેના ઉદાહરણોમાં એમિનો એસિડ,શર્કરા અને ન્યુક્લિયોટાઇડ્સનો સમાવેશ થાય છે.
તેની સરખામણીમાં,ગૌણ ચયાપચયકો ઘણીવાર પરિસ્થિતિવિદ્યાકીય આંતરક્રિયાઓ અથવા માનવ કલ્યાણ (દા.ત.,દવાઓ,રંજકદ્રવ્યો,આલ્કલોઇડ્સ) માં સામેલ હોય છે.

(A) ગૌણ ચયાપચયકો એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ વિવિધ પારિસ્થિતિક અને ઔષધીય ભૂમિકાઓ ભજવે છે.
વિનબ્લાસ્ટિન એ કેન્સર વિરોધી દવા છે જે 'Catharanthus roseus' વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
કરક્યુમિન એ હળદર ('Curcuma longa') માં જોવા મળતું જૈવ સક્રિય સંયોજન છે જે તેના બળતરા વિરોધી અને ઔષધીય ગુણધર્મો માટે જાણીતું છે.
એન્થોસાયનિન એ રંજકદ્રવ્યો છે,ગુંદર એ પોલીસેકેરાઈડ છે,અને એબ્રિન/રિસિન એ ઝેરી પદાર્થો છે.
તેથી,વિનબ્લાસ્ટિન અને કરક્યુમિન એ દવા તરીકે વપરાતા ગૌણ ચયાપચયકો છે.

(B) કોન્કેનાવેલિન-$A$ એ લેક્ટિનનું એક જાણીતું ઉદાહરણ છે.
લેક્ટિન્સ એ પ્રોટીન છે જે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ સાથે વિશિષ્ટ રીતે જોડાય છે.
તેનો ઉપયોગ જૈવિક સંશોધનમાં કોષના સમૂહીકરણ (cell agglutination) અને કોષની સપાટીના રીસેપ્ટર્સના અભ્યાસ માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) દ્વિતીયક ચયાપચયકો (Secondary metabolites) એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી,પરંતુ તે પર્યાવરણીય ફાયદા પૂરા પાડે છે.
$Abrin$ અને $ricin$ એ દ્વિતીયક ચયાપચયકોના જાણીતા ઉદાહરણો છે જેમને ઝેરી દ્રવ્યો (Toxins) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આ પદાર્થો અત્યંત ઝેરી પ્રોટીન છે જે કોષોમાં પ્રોટીન સંશ્લેષણને અટકાવે છે.
તેથી,$abrin$ અને $ricin$ માટેનું સાચું વર્ગીકરણ ઝેરી દ્રવ્યો (Toxins) છે.

(D) દ્વિતીયક ચયાપચયકો (secondary metabolites) એ વનસ્પતિઓ,ફૂગ અથવા બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ તે પર્યાવરણીય ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે.
દ્વિતીયક ચયાપચયકોના ઉદાહરણોમાં રંજકદ્રવ્યો,આલ્કલોઇડ્સ,આવશ્યક તેલ,વિષ (toxins),લેક્ટિન્સ અને દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. કોન્કેનાવેલિન-$A$ એ એક લેક્ટિન છે.
$2$. કોડિન એ એક દવા છે.
$3$. એન્થોસાયનિન એ એક રંજકદ્રવ્ય છે.
$4$. એબ્રિન અને રિસિન એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા જાણીતા વિષ છે.
તેથી,એબ્રિન એ સાચો જવાબ છે.

(A) ગૌણ ચયાપચયકો (Secondary metabolites) એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ વિવિધ પારિસ્થિતિક અને ઔષધીય ભૂમિકાઓ ભજવે છે.
આલ્કલોઇડ્સ એ ગૌણ ચયાપચયકોનો એક પ્રકાર છે જેમાં નાઇટ્રોજન હોય છે.
મોર્ફિન એ અફીણના છોડ $(Papaver \text{ } somniferum)$ માંથી મેળવવામાં આવતું જાણીતું આલ્કલોઇડ છે.
કેરોટીનોઇડ્સ એ રંજકદ્રવ્યો છે, ગુંદર એ પોલિમરિક પદાર્થ છે, અને સેલ્યુલોઝ એ બંધારણીય પોલીસેકેરાઇડ (પ્રાથમિક ચયાપચયક) છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) કોન્કેનાવેલિન $A$ એ દ્વિતીયક ચયાપચય (secondary metabolite) છે જેને લેક્ટિન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
દ્વિતીયક ચયાપચય એ વનસ્પતિઓ,ફૂગ અથવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ તે પર્યાવરણીય ફાયદાઓ પ્રદાન કરે છે.
લેક્ટિન એ પ્રોટીન છે જે ચોક્કસ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ સાથે જોડાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(N/A) $\rightarrow$ રસાયણવિજ્ઞાનનું સૌથી રોમાંચક પાસું સજીવોમાંથી હજારો નાના અને મોટા સંયોજનોને અલગ કરવાનું, તેમની રચના નક્કી કરવાનું અને જો શક્ય હોય તો તેનું સંશ્લેષણ કરવાનું છે.
$\rightarrow$ જૈવ-અણુઓની યાદીમાં, એમિનો એસિડ અને શર્કરા સહિત હજારો કાર્બનિક સંયોજનો જોવા મળે છે; આ જૈવ-અણુઓને 'ચયાપચયકો' (metabolites) કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પ્રાણી પેશીઓમાં, ઓછા આણ્વીય ભાર ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનો જોવા મળે છે; તેમને પ્રાથમિક ચયાપચયકો કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ જો કોઈ વનસ્પતિ, ફૂગ અને સૂક્ષ્મજીવી કોષોનું વિશ્લેષણ કરે, તો હજારો અન્ય ઘટકો જોવા મળે છે, દા.ત., આલ્કલોઇડ્સ, ફ્લેવોનોઇડ્સ, રબર, આવશ્યક તેલ, એન્ટિબાયોટિક્સ, રંગદ્રવ્યો, સુગંધ, ગુંદર, મસાલા વગેરે. આને દ્વિતીયક ચયાપચયકો કહેવામાં આવે છે.
$\rightarrow$ પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક ચયાપચયકોની તુલના:
\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta\theta

પ્રાથમિક ચયાપચયકો	દ્વિતીયક ચયાપચયક શ્રેણી	ઉદાહરણો
શર્કરા	રંગદ્રવ્યો	કેરોટીનોઇડ્સ, એન્થોસાયનિન
એમિનો એસિડ	આલ્કલોઇડ્સ	મોર્ફિન, કોડીન
ચરબી	ટર્પેનોઇડ્સ	મોનોટર્પીન્સ, ડાયટર્પીન્સ
નાઇટ્રોજન બેઇઝ	આવશ્યક તેલ	લીંબુ ઘાસનું તેલ
ન્યુક્લિયોસાઇડ્સ	ઝેરી પદાર્થો	એબ્રીન, રિસીન
ન્યુક્લિયોટાઇડ્સ	લેક્ટિન્સ	કોન્કેનાવેલિન $A$
-	દવાઓ	વિનબ્લાસ્ટિન, કરક્યુમિન
-	પોલિમરિક પદાર્થો	રબર, ગુંદર, સેલ્યુલોઝ

$\rightarrow$ હાલમાં, આપણે યજમાન સજીવોમાં તમામ 'દ્વિતીયક ચયાપચયકો'ની ભૂમિકા કે કાર્યોને સંપૂર્ણપણે સમજતા નથી.
$\rightarrow$ પ્રાથમિક ચયાપચયકો ઓળખી શકાય તેવા કાર્યો ધરાવે છે અને સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં જાણીતી ભૂમિકા ભજવે છે.
$\rightarrow$ ઘણા દ્વિતીયક ચયાપચયકો 'માનવ કલ્યાણ' માટે ઉપયોગી છે (દા.ત., રબર, દવાઓ, મસાલા, સુગંધ અને રંગદ્રવ્યો).
$\rightarrow$ કેટલાક દ્વિતીયક ચયાપચયકોનું પર્યાવરણીય મહત્વ પણ છે.

(B) $\Rightarrow$ રબર એ ગૌણ ચયાપચય (secondary metabolite) છે. ગૌણ ચયાપચય એટલે વનસ્પતિઓ દ્વારા સંશ્લેષિત એવા રાસાયણિક સંયોજનો જે વૃદ્ધિ,વિકાસ કે પ્રજનનમાં સીધી ભૂમિકા ભજવતા નથી.
$\Rightarrow$ રબર મુખ્યત્વે રબરના વૃક્ષ,$Hevea$ $brasiliensis$ માંથી મેળવવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ તે લેક્ટિફેરસ પેશીઓનું આડપેદાશ (byproduct) છે,જે લેટેક્સ ધરાવતી નલિકાઓની બનેલી હોય છે.
$\Rightarrow$ રાસાયણિક રીતે,તે એક વિશાળ ટર્પેનોઇડ પોલિમર છે જેમાં આશરે $400$ આઇસોપ્રીન એકમો હોય છે.
$\Rightarrow$ તે તેની સ્થિતિસ્થાપકતા,પાણીમાં અદ્રાવ્યતા અને વિદ્યુતના અવાહક તરીકેના ગુણધર્મો માટે જાણીતું છે.

(B) ગૌણ ચયાપચય (Secondary metabolism) એ ચયાપચયના એવા માર્ગો અને નાના અણુઓનું ઉત્પાદન છે જે સજીવના મૂળભૂત અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ અથવા પ્રજનન માટે સખત રીતે જરૂરી નથી.
તેને વિશિષ્ટ ચયાપચય (Specialised metabolism) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ માર્ગો ઘણીવાર એવા સંયોજનો ઉત્પન્ન કરે છે જે પર્યાવરણીય ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે,જેમ કે સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ અથવા સિગ્નલિંગ અણુઓ.
ગૌણ ચયાપચયના ઉત્પાદનોના ઉદાહરણોમાં એન્ટિબાયોટિક્સ,રંજકદ્રવ્યો (pigments),આલ્કલોઇડ્સ અને આવશ્યક તેલનો સમાવેશ થાય છે.

(D) નિકોટિન,સ્ટ્રાઇકનિન અને કેફીન જેવા ગૌણ ચયાપચયકો એ વનસ્પતિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે સીધી રીતે વૃદ્ધિ,વિકાસ કે પ્રજનનમાં સામેલ હોતા નથી. તેના બદલે,આ સંયોજનો તૃણાહારીઓ,કીટકો અને રોગકારકો સામે રાસાયણિક સંરક્ષણ પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે વનસ્પતિને ખાવા કે ચેપ લાગવાથી બચાવે છે.

(C) દ્વિતીય ચયાપચયી પદાર્થો એ વનસ્પતિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે વૃદ્ધિ,વિકાસ અથવા પ્રજનનની પ્રક્રિયાઓમાં સીધી રીતે સામેલ હોતા નથી.
આ સંયોજનો,જેવા કે નીકોટીન,સ્ટ્રીકનીન અને કેફીન,વનસ્પતિ માટે તૃણાહારીઓ,રોગકારકો અને સ્પર્ધકો સામે રાસાયણિક સંરક્ષણ પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,તેઓ મુખ્યત્વે સંરક્ષણ ક્રિયા માટે ઉત્પન્ન થાય છે.

(B) ઘણી વનસ્પતિઓ સ્વરક્ષણની પ્રક્રિયા તરીકે નિકોટીન,કેફિન,કિવનાઈન,સ્ટ્રીકનાઈન અને ઓપિયમ જેવા રસાયણો ઉત્પન્ન કરે છે. આ પદાર્થો ગૌણ ચયાપચયકો (secondary metabolites) છે જે તૃણાહારીઓ,કીટકો અને રોગકારકો સામે રક્ષણ આપવાનું કાર્ય કરે છે,જેનાથી વનસ્પતિને ખાવાથી કે નુકસાન થવાથી બચાવી શકાય છે.

(B) ટર્પેન્ટાઇન તેલ એ એક દ્વિતીયક ચયાપચય (secondary metabolite) છે,જે વ્યાવસાયિક રીતે પાઈન વૃક્ષોની વિવિધ પ્રજાતિઓ ($Pinus$ species) ના રેઝિનમાંથી નિસ્યંદન પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.

(C) આવશ્યક તેલ એ વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતા બાષ્પશીલ સુગંધિત સંયોજનો ધરાવતા સાંદ્ર હાઇડ્રોફોબિક પ્રવાહી છે. તે દ્વિતીયક ચયાપચયકો (secondary metabolites) છે.
$A$. ટર્પેન્ટાઇન તેલ પાઈનના વૃક્ષોમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને તે એક આવશ્યક તેલ છે.
$B$. લવિંગનું તેલ લવિંગના છોડમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને તે એક આવશ્યક તેલ છે.
$C$. પેરાફિન તેલ એ પેટ્રોલિયમમાંથી મેળવવામાં આવતું ખનિજ તેલ છે,જે હાઇડ્રોકાર્બનનું મિશ્રણ છે. તે વનસ્પતિમાંથી મેળવવામાં આવતું આવશ્યક તેલ નથી.
$D$. ખસનું તેલ વેટિવર ઘાસના મૂળમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને તે એક આવશ્યક તેલ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(C) દ્વિતીયક ચયાપચયીઓ એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ પર્યાવરણીય ફાયદા પૂરા પાડે છે.
$1$. કેરોટીનોઈડ્સ એ રંજકદ્રવ્યો છે.
$2$. કર્ક્યુમિન એ ઔષધ છે.
$3$. એબ્રિન અને રિસિન જાણીતા ઝેરી પદાર્થો (toxins) છે.
$4$. મોનોટર્પીન્સ એ ટર્પીનોઈડ્સ છે.
આથી,$Abrin$ એ ઝેરી પદાર્થ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) દ્વિતીયક ચયાપચયકો એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ પર્યાવરણીય ફાયદા પૂરા પાડે છે.
$A$. કોડાઇન એ એક આલ્કલોઇડ છે.
$B$. એન્થોસાયનિન એ રંજકદ્રવ્ય છે.
$C$. ગુંદર એ પોલિમરિક પદાર્થ છે.
$D$. એબ્રિન એ એક વિષ (Toxin) છે.
તેથી,સાચો જવાબ કોડાઇન છે.

(C) દ્વિતીયક ચયાપચય એવા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે કોષીય ચયાપચયની આડપેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે અને જે સજીવ તેને ઉત્પન્ન કરે છે તેના અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ કે પ્રજનન માટે તે સીધી રીતે આવશ્યક હોતા નથી.
ઉદાહરણ તરીકે આલ્કલોઇડ્સ,સ્ટેરોઇડ્સ,ટેનિન,રેઝિન અને એન્ટિબાયોટિક્સ.
શર્કરા અને ગ્લુકોઝ એ પ્રાથમિક ચયાપચય છે કારણ કે તે ઉર્જા ઉત્પાદન અને પાયાના કોષીય કાર્યો માટે આવશ્યક છે.

(C) દ્વિતીયક ચયાપચયકો એ વનસ્પતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે જીવન ટકાવી રાખવા માટે (વૃદ્ધિ, વિકાસ અથવા પ્રજનન) આવશ્યક નથી, પરંતુ તે શાકાહારીઓ અથવા રોગકારકો સામે રક્ષણ જેવા પર્યાવરણીય ફાયદાઓ પૂરા પાડે છે.
પ્રાથમિક ચયાપચયકો, જેમ કે $Amino \text{ } acids$, $Glucose$ (શર્કરા), અને $Nucleotides$, જીવનની પાયાની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે.
$Morphine$, $Codeine$, $Vinblastine$, $Curcumin$, $Rubber$, અને $Gums$ એ બધા દ્વિતીયક ચયાપચયકોના ઉદાહરણો છે.
તેથી, $Amino \text{ } acids$ અને $Glucose$ એ પ્રાથમિક ચયાપચયકો છે, દ્વિતીયક ચયાપચયકો નથી.

(D) ગૌણ ચયાપચયકો (Secondary metabolites) એ વનસ્પતિઓ,ફૂગ અથવા સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ પર્યાવરણીય લાભો પૂરા પાડે છે.
$1$. આલ્કલોઇડ્સમાં કોડીન અને મોર્ફિન જેવા સંયોજનોનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. ટોક્સિનમાં એબ્રીન અને રિસિનનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. લેક્ટિન્સમાં કોન્કેનાવેલિન $A$ નો સમાવેશ થાય છે.
$4$. દવાઓમાં વિનબ્લાસ્ટિન અને કરક્યુમિનનો સમાવેશ થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,રિસિનને ટોક્સિન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,દવા તરીકે નહીં. તેથી,'દવાઓ $-$ રિસિન' ની જોડી ખોટી છે.

(A) ચયાપચયકો એ સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંયોજનો છે.
$1$. પ્રાથમિક ચયાપચયકો તે છે જેઓ ઓળખી શકાય તેવા કાર્યો ધરાવે છે અને સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયાઓ જેવી કે વૃદ્ધિ,વિકાસ અને પ્રજનનમાં જાણીતી ભૂમિકા ભજવે છે (દા.ત.,એમિનો એસિડ,શર્કરા).
$2$. દ્વિતીયક ચયાપચયકો તે છે જેઓ સામાન્ય વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં સીધી ભૂમિકા ભજવતા નથી,પરંતુ ઘણીવાર સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ અથવા પારિસ્થિતિક આંતરક્રિયાઓમાં સામેલ હોય છે (દા.ત.,આલ્કલોઇડ્સ,રંજકદ્રવ્યો,આવશ્યક તેલ).
તેથી,સાચો ક્રમ પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક છે.

(B) દ્વિતીયક ચયાપચયકો એવા રાસાયણિક સંયોજનો છે જે સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ,વૃદ્ધિ અથવા પ્રજનન માટે આવશ્યક નથી,પરંતુ ઘણીવાર સંરક્ષણ અથવા પારિસ્થિતિક આંતરક્રિયાઓમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
$1$. લેસીથીન: પ્રાથમિક ચયાપચયક (ફોસ્ફોલિપિડ).
$2$. કોલેસ્ટેરોલ: પ્રાથમિક ચયાપચયક (સ્ટીરોઈડ).
$3$. મોનોટર્પિન્સ: દ્વિતીયક ચયાપચયક.
$4$. એડેનિલિક એસિડ: પ્રાથમિક ચયાપચયક (ન્યુક્લિયોટાઈડ).
$5$. કુરકુમીન: દ્વિતીયક ચયાપચયક.
$6$. રબર: દ્વિતીયક ચયાપચયક.
$7$. પામિટિક એસિડ: પ્રાથમિક ચયાપચયક (ફેટી એસિડ).
$8$. લેમન ગ્રાસ તેલ: દ્વિતીયક ચયાપચયક (બાષ્પશીલ તેલ).
$9$. ગ્લાયસિન: પ્રાથમિક ચયાપચયક (એમિનો એસિડ).
$10$. મોર્ફિન: દ્વિતીયક ચયાપચયક (આલ્કલોઈડ).
દ્વિતીયક ચયાપચયકો છે: મોનોટર્પિન્સ,કુરકુમીન,રબર,લેમન ગ્રાસ તેલ અને મોર્ફિન.
કુલ સંખ્યા = $5$.

(A) દ્વિતીયક ચયાપચયકોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
$1$. રંજકદ્રવ્યો $(P)$: ઉદાહરણોમાં કેરોટિનોઈડ્સ અને એન્થોસાયનિન $(III)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. ટોક્સિન $(Q)$: ઉદાહરણોમાં એબ્રિન અને રિસીન $(V)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$3$. લેક્ટિન્સ $(R)$: તેનું ઉદાહરણ કોનકેનેવેલીન-$A$ $(I)$ છે.
$4$. ડ્રગ્સ $(S)$: ઉદાહરણોમાં વિનબ્લાસ્ટિન અને કુરક્યુમિન $(IV)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$5$. આલ્કલોઈડ્સ $(T)$: ઉદાહરણોમાં મોર્ફિન અને કોડીન $(II)$ નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચી જોડ $(P-III), (Q-V), (R-I), (S-IV), (T-II)$ છે.

(D) પ્રાથમિક ચયાપચય એવા સંયોજનો છે જે સજીવોની સામાન્ય શારીરિક પ્રક્રિયાઓમાં સીધી રીતે સંકળાયેલા હોય છે.
$1$. તેમના કાર્યો સુસ્પષ્ટ અને જાણીતા છે (દા.ત.,એમિનો એસિડ,શર્કરા).
$2$. તેઓ જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી શારીરિક ક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$3$. પ્રાથમિક ચયાપચયના પ્રકારો અને બંધારણ મોટાભાગની વનસ્પતિઓ અને સજીવોમાં સમાન જોવા મળે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(D) ગૌણ ચયાપચયકો એવા સંયોજનો છે જે વનસ્પતિઓ,ફૂગ અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
$1$. ઘણા ગૌણ ચયાપચયકોના ચોક્કસ કાર્યો હજુ પણ અજ્ઞાત છે.
$2$. વૈજ્ઞાનિકો પાસે હજુ પણ તમામ ગૌણ ચયાપચયકોની ભૂમિકા કે કાર્યો વિશે સંપૂર્ણ માહિતી નથી.
$3$. ઘણા ગૌણ ચયાપચયકો માનવ કલ્યાણ માટે ખૂબ ઉપયોગી છે,જેમ કે રબર,દવાઓ,મસાલા,સુગંધ અને રંગદ્રવ્યો,જે આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) દ્વિતીયક ચયાપચયકોના વર્ગીકરણના આધારે સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ વિષ: એબ્રિન અને રિસિન એ વિષના ઉદાહરણો છે. તેથી,$(A)$ એ $(III)$ સાથે જોડાય છે.
$(B)$ લેક્ટિન્સ: કોન્કેનાવેલિન-$A$ એ જાણીતું લેક્ટિન છે. તેથી,$(B)$ એ $(IV)$ સાથે જોડાય છે.
$(C)$ રંજકદ્રવ્ય: કેરોટીનોઇડ્સ અને એન્થોસાયનિન એ રંજકદ્રવ્યોના ઉદાહરણો છે. તેથી,$(C)$ એ $(I)$ સાથે જોડાય છે.
$(D)$ ઔષધ: કરક્યુમિન એ દ્વિતીયક ચયાપચયક છે જેનો ઉપયોગ ઔષધ તરીકે થાય છે. તેથી,$(D)$ એ $(II)$ સાથે જોડાય છે.
આમ,સાચો ક્રમ $A-III, B-IV, C-I, D-II$ છે.

(C) પ્રાથમિક ચયાપચયો એવા સંયોજનો છે જે વૃદ્ધિ,વિકાસ અને પ્રજનન જેવી પાયાની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે. તેના ઉદાહરણોમાં ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને પ્રોટીનનો સમાવેશ થાય છે.
દ્વિતીયક ચયાપચયો એવા સંયોજનો છે જે સજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે જે મૂળભૂત અસ્તિત્વ માટે આવશ્યક નથી પરંતુ ઘણીવાર પર્યાવરણીય કાર્યો ધરાવે છે,જેમ કે શિકારીઓ સામે રક્ષણ અથવા પરાગનયન કરનારાઓને આકર્ષવા. તેના ઉદાહરણોમાં રબર,આલ્કલોઇડ્સ,આવશ્યક તેલ અને રંજકદ્રવ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,રબરને દ્વિતીયક ચયાપચય તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) દ્વિતીયક ચયાપચયકોના આધારે સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(A)$ આલ્કેલોઇડ: મોર્ફિન $(II)$
$(B)$ ટોક્સિન: રિસિન $(III)$
$(C)$ લેક્ટિન્સ: કોન્કેનાવેલિન-$A$ $(IV)$
$(D)$ ડ્રગ્સ: કરક્યુમિન $(I)$
તેથી,સાચો ક્રમ $(A)-(II), (B)-(III), (C)-(IV), (D)-(I)$ છે.

(C) પ્રાથમિક ચયાપચય એવા સંયોજનો છે જે સજીવની પાયાની શારીરિક પ્રક્રિયાઓ જેવી કે વૃદ્ધિ,વિકાસ અને પ્રજનન માટે આવશ્યક છે. તેના ઉદાહરણોમાં એમિનો એસિડ,શર્કરા (જેમ કે $Glucose$) અને ફેટી એસિડનો સમાવેશ થાય છે.
ગૌણ ચયાપચય એવા સંયોજનો છે જે આ પાયાની પ્રક્રિયાઓમાં સીધી રીતે સામેલ નથી,પરંતુ ઘણીવાર સંરક્ષણ અથવા આકર્ષણ જેવા પારિસ્થિતિક કાર્યો કરે છે. તેના ઉદાહરણોમાં આલ્કલોઇડ્સ (જેમ કે $Codein$),ઝેર (જેમ કે $Abrin$ અને $Ricin$) અને લેક્ટિન્સ (જેમ કે $Concavalin A$) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,$Glucose$ એ પ્રાથમિક ચયાપચય છે,જ્યારે અન્ય ગૌણ ચયાપચય છે.

(A) એકોર્નમાં ટેનિનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જે એક પ્રકારનું ફિનોલિક સંયોજન છે. વનસ્પતિઓ દ્વારા શાકાહારી પ્રાણીઓને દૂર રાખવા માટે ઉત્પન્ન થતા ઝેરી ગૌણ ચયાપચયના સંદર્ભમાં,ગ્લાયકોસાઇડ્સ (ખાસ કરીને ટેનિન અથવા સંબંધિત સંયોજનો) નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$A$ (ગ્લાયકોસાઇડ્સ) એ એકોર્નમાં જોવા મળતા રાસાયણિક સંયોજનો માટેનું સાચું વર્ગીકરણ છે જે ઢોર અને ઘેટાં જેવા ચરતા પ્રાણીઓમાં ઝેરી અસર પેદા કરે છે.