Hindi

Properties of definite integration Questions in Hindi

Class 12 Mathematics · 7-2.Definite Integral · Properties of definite integration

722+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 722 questions in Hindi

501
MediumMCQ
$ \int_{-2}^{2} |x \cos \pi x| \, dx $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ \frac{8}{\pi} $
B
$ \frac{4}{\pi} $
C
$ \frac{2}{\pi} $
D
$ \frac{1}{\pi} $

Solution

(A) माना $I = \int_{-2}^{2} |x \cos \pi x| \, dx$. चूँकि $f(x) = |x \cos \pi x|$ एक सम फलन है,इसलिए $I = 2 \int_{0}^{2} |x \cos \pi x| \, dx$.
फलन $x \cos \pi x$ अंतराल $[0, 2]$ में $x = \frac{1}{2}$ और $x = \frac{3}{2}$ पर अपना चिह्न बदलता है।
अतः,$I = 2 \left[ \int_{0}^{1/2} x \cos \pi x \, dx - \int_{1/2}^{3/2} x \cos \pi x \, dx + \int_{3/2}^{2} x \cos \pi x \, dx \right]$.
खंडशः समाकलन का उपयोग करने पर,$\int x \cos \pi x \, dx = \frac{x \sin \pi x}{\pi} + \frac{\cos \pi x}{\pi^2}$.
समाकलन का मान निकालने पर:
$1$. $\int_{0}^{1/2} x \cos \pi x \, dx = \left[ \frac{x \sin \pi x}{\pi} + \frac{\cos \pi x}{\pi^2} \right]_{0}^{1/2} = \frac{1}{2\pi} - \frac{1}{\pi^2}$.
$2$. $\int_{1/2}^{3/2} x \cos \pi x \, dx = \left[ \frac{x \sin \pi x}{\pi} + \frac{\cos \pi x}{\pi^2} \right]_{1/2}^{3/2} = -\frac{2}{\pi}$.
$3$. $\int_{3/2}^{2} x \cos \pi x \, dx = \left[ \frac{x \sin \pi x}{\pi} + \frac{\cos \pi x}{\pi^2} \right]_{3/2}^{2} = \frac{3}{2\pi} + \frac{1}{\pi^2}$.
इन मानों को रखने पर: $I = 2 [(\frac{1}{2\pi} - \frac{1}{\pi^2}) - (-\frac{2}{\pi}) + (\frac{3}{2\pi} + \frac{1}{\pi^2})] = 2 [\frac{4}{\pi}] = \frac{8}{\pi}$.
502
DifficultMCQ
$ \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\tan ^{7} x}{\cot ^{7} x+\tan ^{7} x} d x $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ \frac{\pi}{2} $
B
$ \frac{\pi}{4} $
C
$ \frac{\pi}{6} $
D
$ \frac{\pi}{3} $

Solution

(B) माना $ I = \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\tan ^{7} x}{\cot ^{7} x+\tan ^{7} x} d x $.
गुणधर्म $ \int_{0}^{a} f(x) d x = \int_{0}^{a} f(a-x) d x $ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$ I = \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\tan ^{7}(\frac{\pi}{2}-x)}{\cot ^{7}(\frac{\pi}{2}-x)+\tan ^{7}(\frac{\pi}{2}-x)} d x $.
चूंकि $ \tan(\frac{\pi}{2}-x) = \cot x $ और $ \cot(\frac{\pi}{2}-x) = \tan x $,इसलिए:
$ I = \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\cot ^{7} x}{\tan ^{7} x+\cot ^{7} x} d x $.
$ I $ के दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$ 2I = \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\tan ^{7} x + \cot ^{7} x}{\tan ^{7} x+\cot ^{7} x} d x = \int_{0}^{\pi / 2} 1 d x $.
$ 2I = [x]_{0}^{\pi / 2} = \frac{\pi}{2} $.
अतः,$ I = \frac{\pi}{4} $.
503
EasyMCQ
$ \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin ^{1000} x}{\sin ^{1000} x+\cos ^{1000} x} \, dx $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ 1000 $
B
$ \pi $
C
$ \frac{\pi}{2} $
D
$ \frac{\pi}{4} $

Solution

(D) माना $ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin ^{1000} x}{\sin ^{1000} x+\cos ^{1000} x} \, dx $।
गुणधर्म $ \int_{0}^{a} f(x) \, dx = \int_{0}^{a} f(a-x) \, dx $ का उपयोग करने पर:
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin ^{1000} (\frac{\pi}{2}-x)}{\sin ^{1000} (\frac{\pi}{2}-x)+\cos ^{1000} (\frac{\pi}{2}-x)} \, dx $
चूंकि $ \sin(\frac{\pi}{2}-x) = \cos x $ और $ \cos(\frac{\pi}{2}-x) = \sin x $,इसलिए:
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos ^{1000} x}{\cos ^{1000} x+\sin ^{1000} x} \, dx $
$ I $ के दोनों समीकरणों को जोड़ने पर:
$ 2I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin ^{1000} x + \cos ^{1000} x}{\sin ^{1000} x+\cos ^{1000} x} \, dx $
$ 2I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} 1 \, dx = [x]_{0}^{\frac{\pi}{2}} = \frac{\pi}{2} $
अतः,$ I = \frac{\pi}{4} $।
504
EasyMCQ
$\int_{0}^{\pi} \frac{\cos ^{4} x}{\cos ^{4} x+\sin ^{4} x} d x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi}{4}$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\frac{\pi}{8}$
D
$\pi$

Solution

(B) माना $I = \int_{0}^{\pi} \frac{\cos ^{4} x}{\sin ^{4} x+\cos ^{4} x} d x$.
चूंकि $f(\pi - x) = \frac{\cos^4(\pi - x)}{\sin^4(\pi - x) + \cos^4(\pi - x)} = \frac{(-\cos x)^4}{(\sin x)^4 + (-\cos x)^4} = \frac{\cos^4 x}{\sin^4 x + \cos^4 x} = f(x)$,हम गुणधर्म $\int_{0}^{2a} f(x) dx = 2 \int_{0}^{a} f(x) dx$ का उपयोग करते हैं।
अतः,$I = 2 \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\cos ^{4} x}{\sin ^{4} x+\cos ^{4} x} d x \dots (i)$.
गुणधर्म $\int_{0}^{a} f(x) dx = \int_{0}^{a} f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = 2 \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\cos ^{4}(\frac{\pi}{2}-x)}{\sin ^{4}(\frac{\pi}{2}-x)+\cos ^{4}(\frac{\pi}{2}-x)} d x = 2 \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\sin ^{4} x}{\cos ^{4} x+\sin ^{4} x} d x \dots (ii)$.
समीकरण $(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$2I = 2 \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\cos^4 x + \sin^4 x}{\sin^4 x + \cos^4 x} dx = 2 \int_{0}^{\pi / 2} 1 dx = 2[x]_{0}^{\pi / 2} = 2(\frac{\pi}{2}) = \pi$.
अतः,$I = \frac{\pi}{2}$.
505
EasyMCQ
$\int_{\pi / 6}^{\pi / 3} \frac{\sin ^{3} x}{\sin ^{3} x+\cos ^{3} x} d x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi}{2}$
B
$\frac{\pi}{3}$
C
$\frac{\pi}{12}$
D
$\frac{\pi}{6}$

Solution

(C) माना $I = \int_{\pi / 6}^{\pi / 3} \frac{\sin ^{3} x}{\sin ^{3} x+\cos ^{3} x} d x$ $(i)$
गुणधर्म $\int_{a}^{b} f(x) d x = \int_{a}^{b} f(a+b-x) d x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{\pi / 6}^{\pi / 3} \frac{\sin ^{3}(\frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{6} - x)}{\sin ^{3}(\frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{6} - x) + \cos ^{3}(\frac{\pi}{3} + \frac{\pi}{6} - x)} d x$
$I = \int_{\pi / 6}^{\pi / 3} \frac{\sin ^{3}(\frac{\pi}{2} - x)}{\sin ^{3}(\frac{\pi}{2} - x) + \cos ^{3}(\frac{\pi}{2} - x)} d x$
चूँकि $\sin(\frac{\pi}{2} - x) = \cos x$ और $\cos(\frac{\pi}{2} - x) = \sin x$,इसलिए:
$I = \int_{\pi / 6}^{\pi / 3} \frac{\cos ^{3} x}{\cos ^{3} x + \sin ^{3} x} d x$ (ii)
$(i)$ और (ii) को जोड़ने पर:
$2I = \int_{\pi / 6}^{\pi / 3} \frac{\sin ^{3} x + \cos ^{3} x}{\sin ^{3} x + \cos ^{3} x} d x$
$2I = \int_{\pi / 6}^{\pi / 3} 1 d x$
$2I = [x]_{\pi / 6}^{\pi / 3} = \frac{\pi}{3} - \frac{\pi}{6} = \frac{\pi}{6}$
$I = \frac{\pi}{12}$
506
MediumMCQ
$\int_{1}^{3} \frac{\sqrt{4-x}}{\sqrt{x}+\sqrt{4-x}} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1$
B
$3$
C
$2$
D
$0$

Solution

(A) माना $I = \int_{1}^{3} \frac{\sqrt{4-x}}{\sqrt{x}+\sqrt{4-x}} dx \quad \dots(i)$
गुणधर्म $\int_{a}^{b} f(x) dx = \int_{a}^{b} f(a+b-x) dx$ का उपयोग करने पर,यहाँ $a+b = 1+3 = 4$ है।
$x$ को $(4-x)$ से प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int_{1}^{3} \frac{\sqrt{4-(4-x)}}{\sqrt{4-x}+\sqrt{4-(4-x)}} dx$
$I = \int_{1}^{3} \frac{\sqrt{x}}{\sqrt{4-x}+\sqrt{x}} dx \quad \dots(ii)$
समीकरण $(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_{1}^{3} \left( \frac{\sqrt{4-x}}{\sqrt{x}+\sqrt{4-x}} + \frac{\sqrt{x}}{\sqrt{4-x}+\sqrt{x}} \right) dx$
$2I = \int_{1}^{3} \frac{\sqrt{4-x}+\sqrt{x}}{\sqrt{x}+\sqrt{4-x}} dx$
$2I = \int_{1}^{3} 1 dx$
$2I = [x]_{1}^{3} = 3 - 1 = 2$
$I = \frac{2}{2} = 1$
507
MediumMCQ
$\int_{-2}^{2}(a x^{3}+b x+c) d x$ का मान किस पर निर्भर करता है?
A
$a$ का मान
B
$b$ का मान
C
$c$ का मान
D
$a$ और $b$ के मान

Solution

(C) माना $I = \int_{-2}^{2}(a x^{3} + b x + c) d x$.
हम समाकलन को इस प्रकार विभाजित कर सकते हैं:
$I = \int_{-2}^{2} a x^{3} d x + \int_{-2}^{2} b x d x + \int_{-2}^{2} c d x$.
हम जानते हैं कि विषम फलन $f(x)$ के लिए,$\int_{-k}^{k} f(x) d x = 0$ होता है।
चूंकि $a x^{3}$ और $b x$ विषम फलन हैं,इसलिए $\int_{-2}^{2} a x^{3} d x = 0$ और $\int_{-2}^{2} b x d x = 0$ होगा।
अतः,$I = 0 + 0 + \int_{-2}^{2} c d x = \int_{-2}^{2} c d x = [c x]_{-2}^{2} = c(2 - (-2)) = 4c$.
इसलिए,समाकलन का मान केवल $c$ के मान पर निर्भर करता है।
508
EasyMCQ
समाकलन $\int_{0}^{\pi / 2} (\sin^{100} x - \cos^{100} x) dx$ का मान है
A
$\frac{1}{100}$
B
$\frac{100!}{(100)^{100}}$
C
$\frac{\pi}{100}$
D
$0$

Solution

(D) माना $I = \int_{0}^{\pi / 2} (\sin^{100} x - \cos^{100} x) dx$ है।
गुणधर्म $\int_{0}^{a} f(x) dx = \int_{0}^{a} f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int_{0}^{\pi / 2} (\sin^{100}(\frac{\pi}{2} - x) - \cos^{100}(\frac{\pi}{2} - x)) dx$
$I = \int_{0}^{\pi / 2} (\cos^{100} x - \sin^{100} x) dx$
$I = -\int_{0}^{\pi / 2} (\sin^{100} x - \cos^{100} x) dx$
$I = -I$
$2I = 0$
$I = 0$.
509
MediumMCQ
$ \int_{-3}^{3} \cot^{-1} x \, dx = $
A
$ 0 $
B
$ 3 $
C
$ 3\pi $
D
$ 1 $

Solution

(C) माना कि $ I = \int_{-3}^{3} \cot^{-1} x \, dx $.
निश्चित समाकलन के गुणधर्म $ \int_{a}^{b} f(x) \, dx = \int_{a}^{b} f(a+b-x) \, dx $ का उपयोग करने पर,
$ I = \int_{-3}^{3} \cot^{-1}(-x) \, dx $ प्राप्त होता है।
हम जानते हैं कि $ \cot^{-1}(-x) = \pi - \cot^{-1} x $.
अतः,$ I = \int_{-3}^{3} (\pi - \cot^{-1} x) \, dx $.
$ I = \int_{-3}^{3} \pi \, dx - \int_{-3}^{3} \cot^{-1} x \, dx $.
$ I = \pi [x]_{-3}^{3} - I $.
$ 2I = \pi (3 - (-3)) $.
$ 2I = 6\pi $.
$ I = 3\pi $.
510
DifficultMCQ
यदि $I_{n} = \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \tan^{n} x \, dx$,जहाँ $n$ एक धनात्मक पूर्णांक है,तो $I_{10} + I_{8}$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$9$
B
$\frac{1}{7}$
C
$\frac{1}{8}$
D
$\frac{1}{9}$

Solution

(D) $I_{n} = \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \tan^{n} x \, dx$ ... $(i)$
$I_{n+2} = \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \tan^{n+2} x \, dx$ ... $(ii)$
समीकरण $(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$I_{n} + I_{n+2} = \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \tan^{n} x (1 + \tan^{2} x) \, dx$
$I_{n} + I_{n+2} = \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \tan^{n} x \sec^{2} x \, dx$
माना $u = \tan x$,तब $du = \sec^{2} x \, dx$।
जब $x = 0, u = 0$ और जब $x = \frac{\pi}{4}, u = 1$।
$I_{n} + I_{n+2} = \int_{0}^{1} u^{n} \, du = \left[ \frac{u^{n+1}}{n+1} \right]_{0}^{1} = \frac{1}{n+1}$।
$n = 8$ रखने पर,$I_{8} + I_{10} = \frac{1}{8+1} = \frac{1}{9}$।
511
EasyMCQ
$\int_{-1 / 2}^{1 / 2} \cos ^{-1} x \, dx$ का मान है
A
$\pi$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$1$
D
$\frac{\pi^{2}}{2}$

Solution

(B) हमारे पास है,$I = \int_{-1 / 2}^{1 / 2} \cos ^{-1} x \, dx$.
गुणधर्म $\cos^{-1} x = \frac{\pi}{2} - \sin^{-1} x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{-1 / 2}^{1 / 2} (\frac{\pi}{2} - \sin^{-1} x) \, dx$.
$I = \int_{-1 / 2}^{1 / 2} \frac{\pi}{2} \, dx - \int_{-1 / 2}^{1 / 2} \sin^{-1} x \, dx$.
चूंकि $\sin^{-1} x$ एक विषम फलन है,इसलिए समाकलन $\int_{-a}^{a} \sin^{-1} x \, dx = 0$ होगा।
अतः,$I = \frac{\pi}{2} [x]_{-1 / 2}^{1 / 2} - 0$.
$I = \frac{\pi}{2} (\frac{1}{2} - (- \frac{1}{2})) = \frac{\pi}{2} (1) = \frac{\pi}{2}$.
512
EasyMCQ
$\int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \frac{\cos x}{1+e^{x}} d x$ का मान है
A
$2$
B
$0$
C
$1$
D
$-2$

Solution

(C) माना $I = \int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \frac{\cos x}{1+e^{x}} d x$ है।
गुणधर्म $\int_{-a}^{a} f(x) d x = \int_{0}^{a} (f(x) + f(-x)) d x$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int_{0}^{\pi / 2} \left( \frac{\cos x}{1+e^{x}} + \frac{\cos(-x)}{1+e^{-x}} \right) d x$.
चूंकि $\cos(-x) = \cos x$ और $\frac{1}{1+e^{-x}} = \frac{e^x}{e^x+1}$,इसलिए व्यंजक इस प्रकार हो जाता है:
$I = \int_{0}^{\pi / 2} \left( \frac{\cos x}{1+e^{x}} + \frac{e^x \cos x}{1+e^{x}} \right) d x$.
$I = \int_{0}^{\pi / 2} \frac{\cos x (1+e^x)}{1+e^x} d x$.
$I = \int_{0}^{\pi / 2} \cos x d x$.
$I = [\sin x]_{0}^{\pi / 2} = \sin(\pi / 2) - \sin(0) = 1 - 0 = 1$.
513
EasyMCQ
$\int_{0}^{1} \frac{\log (1+x)}{1+x^{2}} d x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi}{2} \log 2$
B
$\frac{\pi}{4} \log 2$
C
$\frac{1}{2}$
D
$\frac{\pi}{8} \log 2$

Solution

(D) माना $I = \int_{0}^{1} \frac{\log (1+x)}{1+x^{2}} d x$.
$x = \tan \theta$ प्रतिस्थापित करने पर,$d x = \sec^{2} \theta d \theta$ प्राप्त होता है।
जब $x = 0$,तो $\theta = 0$,और जब $x = 1$,तो $\theta = \frac{\pi}{4}$.
अतः,$I = \int_{0}^{\pi/4} \frac{\log (1+\tan \theta)}{1+\tan^{2} \theta} (\sec^{2} \theta) d \theta = \int_{0}^{\pi/4} \log (1+\tan \theta) d \theta \quad ...(i)$
गुणधर्म $\int_{0}^{a} f(x) d x = \int_{0}^{a} f(a-x) d x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{0}^{\pi/4} \log \left[1+\tan \left(\frac{\pi}{4}-\theta\right)\right] d \theta$
$I = \int_{0}^{\pi/4} \log \left[1+\frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta}\right] d \theta = \int_{0}^{\pi/4} \log \left(\frac{2}{1+\tan \theta}\right) d \theta$
$I = \int_{0}^{\pi/4} [\log 2 - \log (1+\tan \theta)] d \theta \quad ...(ii)$
समीकरण $(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_{0}^{\pi/4} \log 2 d \theta = \log 2 [\theta]_{0}^{\pi/4} = \frac{\pi}{4} \log 2$.
अतः,$I = \frac{\pi}{8} \log 2$.
514
EasyMCQ
$ \int_{-\frac{\pi}{2}}^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{e^{\sin x}+1} $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$ 0 $
B
$ 1 $
C
$ -\frac{\pi}{2} $
D
$ \frac{\pi}{2} $

Solution

(D) माना $ I = \int_{-\frac{\pi}{2}}^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{e^{\sin x}+1} $.
गुणधर्म $ \int_{-a}^{a} f(x) dx = \int_{0}^{a} [f(x) + f(-x)] dx $ का उपयोग करने पर:
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \left( \frac{1}{e^{\sin x}+1} + \frac{1}{e^{\sin(-x)}+1} \right) dx $
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \left( \frac{1}{e^{\sin x}+1} + \frac{1}{e^{-\sin x}+1} \right) dx $
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \left( \frac{1}{e^{\sin x}+1} + \frac{e^{\sin x}}{1+e^{\sin x}} \right) dx $
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \left( \frac{1+e^{\sin x}}{1+e^{\sin x}} \right) dx $
$ I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} 1 dx = [x]_{0}^{\frac{\pi}{2}} = \frac{\pi}{2} $.
515
MediumMCQ
$ \int_{0}^{\pi / 4} \log \left(\frac{\sin x+\cos x}{\cos x}\right) d x $
A
$ \frac{\pi}{4} \log 2 $
B
$ \frac{\pi}{2} \log 2 $
C
$ \frac{\pi}{8} \log 2 $
D
$ \log 2 $

Solution

(C) माना $I = \int_{0}^{\pi / 4} \log \left(\frac{\sin x+\cos x}{\cos x}\right) d x$ है।
समाकल्य को सरल करने पर,हमें $I = \int_{0}^{\pi / 4} \log (1+\tan x) d x$ प्राप्त होता है।
गुणधर्म $\int_{0}^{a} f(x) d x = \int_{0}^{a} f(a-x) d x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{0}^{\pi / 4} \log \left(1+\tan \left(\frac{\pi}{4}-x\right)\right) d x$।
चूंकि $\tan(\frac{\pi}{4}-x) = \frac{1-\tan x}{1+\tan x}$,इसलिए समाकलन इस प्रकार होगा:
$I = \int_{0}^{\pi / 4} \log \left(1+\frac{1-\tan x}{1+\tan x}\right) d x = \int_{0}^{\pi / 4} \log \left(\frac{2}{1+\tan x}\right) d x$।
गुणधर्म $\log(\frac{a}{b}) = \log a - \log b$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{0}^{\pi / 4} \log 2 d x - \int_{0}^{\pi / 4} \log (1+\tan x) d x$।
$I = \log 2 [x]_{0}^{\pi / 4} - I$।
$2I = \frac{\pi}{4} \log 2$।
अतः,$I = \frac{\pi}{8} \log 2$।
516
MediumMCQ
कथन $(A)$: $\int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{(\sin x)^{\sqrt{2}} dx}{(\sin x)^{\sqrt{2}}+(\cos x)^{\sqrt{2}}} = \frac{\pi}{12}$
कारण $(R)$: $\int_{a}^{b} \frac{f(x) dx}{f(x)+f(a+b-x)} = \frac{b-a}{2}$
A
$A$ सत्य है,$R$ सत्य है और $R$,$A$ की सही व्याख्या है
B
$A$ सत्य है,$R$ सत्य है लेकिन $R$,$A$ की सही व्याख्या नहीं है
C
$A$ सत्य है,$R$ असत्य है
D
$A$ असत्य है,$R$ सत्य है

Solution

(A) माना $I = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{(\sin x)^{\sqrt{2}} dx}{(\sin x)^{\sqrt{2}}+(\cos x)^{\sqrt{2}}} \dots (1)$
गुणधर्म $\int_{a}^{b} f(x) dx = \int_{a}^{b} f(a+b-x) dx$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $a+b = \frac{\pi}{6} + \frac{\pi}{3} = \frac{\pi}{2}$:
$I = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{(\sin(\frac{\pi}{2}-x))^{\sqrt{2}} dx}{(\sin(\frac{\pi}{2}-x))^{\sqrt{2}}+(\cos(\frac{\pi}{2}-x))^{\sqrt{2}}} = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{(\cos x)^{\sqrt{2}} dx}{(\cos x)^{\sqrt{2}}+(\sin x)^{\sqrt{2}}} \dots (2)$
$(1)$ और $(2)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{(\sin x)^{\sqrt{2}}+(\cos x)^{\sqrt{2}}}{(\sin x)^{\sqrt{2}}+(\cos x)^{\sqrt{2}}} dx = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} 1 dx = [x]_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} = \frac{\pi}{3} - \frac{\pi}{6} = \frac{\pi}{6}$
$I = \frac{\pi}{12}$. अतः,कथन $(A)$ सत्य है।
कारण $(R)$ के लिए,गुणधर्म $\int_{a}^{b} \frac{f(x) dx}{f(x)+f(a+b-x)} = \frac{b-a}{2}$ का उपयोग करते हुए:
यहाँ $a = \frac{\pi}{6}$ और $b = \frac{\pi}{3}$ है,इसलिए $\frac{b-a}{2} = \frac{\frac{\pi}{3} - \frac{\pi}{6}}{2} = \frac{\frac{\pi}{6}}{2} = \frac{\pi}{12}$.
अतः,कारण $(R)$ सत्य है और यह $(A)$ की सही व्याख्या करता है।
517
DifficultMCQ
यदि $A=\int_0^{\infty} \frac{1+x^2}{1+x^4} d x$ और $B=\int_0^1 \frac{1+x^2}{1+x^4} d x$ है,तो
A
$2A=B$
B
$A=B$
C
$2B=A$
D
$2B+A=0$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{1+x^2}{1+x^4} dx = \int \frac{1 + \frac{1}{x^2}}{x^2 + \frac{1}{x^2}} dx$.
$A = \int_0^{\infty} \frac{1+x^2}{1+x^4} dx$ के लिए,अंश और हर को $x^2$ से विभाजित करने पर:
$A = \int_0^{\infty} \frac{1 + \frac{1}{x^2}}{(x - \frac{1}{x})^2 + 2} dx$.
माना $t = x - \frac{1}{x}$,तब $dt = (1 + \frac{1}{x^2}) dx$.
जब $x \to 0, t \to -\infty$ और जब $x \to \infty, t \to \infty$.
$A = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{dt}{t^2 + 2} = \left[ \frac{1}{\sqrt{2}} \tan^{-1}(\frac{t}{\sqrt{2}}) \right]_{-\infty}^{\infty} = \frac{1}{\sqrt{2}} (\frac{\pi}{2} - (-\frac{\pi}{2})) = \frac{\pi}{\sqrt{2}}$.
$B = \int_0^1 \frac{1+x^2}{1+x^4} dx$ के लिए,$x = \frac{1}{u}$ रखने पर,$dx = -\frac{1}{u^2} du$.
$B = \int_{\infty}^1 \frac{1 + \frac{1}{u^2}}{1 + \frac{1}{u^4}} (-\frac{1}{u^2}) du = \int_1^{\infty} \frac{u^2 + 1}{u^4 + 1} du$.
चूंकि $A = \int_0^1 \frac{1+x^2}{1+x^4} dx + \int_1^{\infty} \frac{1+x^2}{1+x^4} dx = B + B = 2B$.
अतः,$2B = A$.
518
MediumMCQ
यदि $I_{n}=\int_0^{\frac{\pi}{4}} \tan ^n x \, dx$ है,तो $I_{13}+I_{11}=$
A
$\frac{1}{13}$
B
$\frac{1}{12}$
C
$\frac{1}{10}$
D
$\frac{1}{11}$

Solution

(B) दिया गया है,$I_n = \int_0^{\pi/4} \tan^n x \, dx$.
हम जानते हैं कि $I_n = \int_0^{\pi/4} \tan^n x \, dx$ के लिए,रिडक्शन सूत्र $I_n + I_{n-2} = \int_0^{\pi/4} \tan^{n-2} x (\tan^2 x + 1) \, dx = \int_0^{\pi/4} \tan^{n-2} x \sec^2 x \, dx$ है।
मान लीजिए $u = \tan x$,तो $du = \sec^2 x \, dx$ होगा।
जब $x = 0, u = 0$ और जब $x = \pi/4, u = 1$।
अतः,$I_n + I_{n-2} = \int_0^1 u^{n-2} \, du = \left[ \frac{u^{n-1}}{n-1} \right]_0^1 = \frac{1}{n-1}$।
$I_{13} + I_{11}$ के लिए,हम $n = 13$ रखते हैं।
इस प्रकार,$I_{13} + I_{11} = \frac{1}{13-1} = \frac{1}{12}$।
519
DifficultMCQ
यदि $I_n = \int_0^{\pi / 4} \tan^n x \, dx$ है,तो $\frac{1}{I_2 + I_4} + \frac{1}{I_3 + I_5} + \frac{1}{I_4 + I_6} = $
A
$\frac{1}{I_9 + I_{11}}$
B
$\frac{1}{I_{10} + I_{12}}$
C
$\frac{1}{I_{12} + I_{14}}$
D
$\frac{1}{I_{11} + I_{13}}$

Solution

(D) दिया गया है $I_n = \int_0^{\pi / 4} \tan^n x \, dx$.
$I_n + I_{n+2} = \int_0^{\pi / 4} \tan^n x (1 + \tan^2 x) \, dx = \int_0^{\pi / 4} \tan^n x \sec^2 x \, dx$.
माना $t = \tan x$,तब $dt = \sec^2 x \, dx$. जब $x=0, t=0$ और जब $x=\pi/4, t=1$.
अतः,$I_n + I_{n+2} = \int_0^1 t^n \, dt = \left[ \frac{t^{n+1}}{n+1} \right]_0^1 = \frac{1}{n+1}$.
अब,दिया गया व्यंजक $\frac{1}{I_2 + I_4} + \frac{1}{I_3 + I_5} + \frac{1}{I_4 + I_6}$ है।
परिणाम $I_n + I_{n+2} = \frac{1}{n+1}$ का उपयोग करने पर:
$I_2 + I_4 = \frac{1}{3} \implies \frac{1}{I_2 + I_4} = 3$.
$I_3 + I_5 = \frac{1}{4} \implies \frac{1}{I_3 + I_5} = 4$.
$I_4 + I_6 = \frac{1}{5} \implies \frac{1}{I_4 + I_6} = 5$.
योग $= 3 + 4 + 5 = 12$.
विकल्पों की जाँच करने पर,$n=11$ के लिए,$I_{11} + I_{13} = \frac{1}{12}$,अतः $\frac{1}{I_{11} + I_{13}} = 12$.
इसलिए,सही विकल्प $D$ है।
520
MediumMCQ
$\int_0^2 x^2(2-x)^5 d x=$
A
$\frac{128}{21}$
B
$\frac{64}{7}$
C
$\frac{32}{21}$
D
$\frac{16}{7}$

Solution

(C) समाकल $I = \int_0^2 x^2(2-x)^5 dx$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करते हैं।
$x = 2-t$ प्रतिस्थापित करने पर,$dx = -dt$ प्राप्त होता है। जब $x=0, t=2$ और जब $x=2, t=0$।
$I = \int_2^0 (2-t)^2(t)^5 (-dt) = \int_0^2 (4 - 4t + t^2)t^5 dt$।
$I = \int_0^2 (4t^5 - 4t^6 + t^7) dt$।
प्रत्येक पद का समाकलन करने पर:
$I = [\frac{4t^6}{6} - \frac{4t^7}{7} + \frac{t^8}{8}]_0^2$।
$I = [\frac{2(2^6)}{3} - \frac{4(2^7)}{7} + \frac{2^8}{8}] = [\frac{128}{3} - \frac{512}{7} + 32]$।
$21$ का उभयनिष्ठ हर लेने पर:
$I = \frac{896 - 1536 + 672}{21} = \frac{32}{21}$।
अतः,सही विकल्प $C$ है।
521
MediumMCQ
समाकलन का मान ज्ञात कीजिए: $\int_0^\pi \frac{x}{\sin x}(3 \cos^2 x + 2 \sin x + \sin^3 x - 3) dx$
A
$\frac{\pi(5 \pi-12)}{4}$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\frac{\pi}{2}(5 \pi-6)$
D
$\frac{\pi(5 \pi-12)}{6}$

Solution

(A) माना $I = \int_0^\pi \frac{x}{\sin x}(3 \cos^2 x + 2 \sin x + \sin^3 x - 3) dx$.
चूँकि $\cos^2 x = 1 - \sin^2 x$,व्यंजक $3(1 - \sin^2 x) + 2 \sin x + \sin^3 x - 3 = -3 \sin^2 x + 2 \sin x + \sin^3 x$ हो जाता है।
$\sin x$ से विभाजित करने पर,हमें $-3 \sin x + 2 + \sin^2 x$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int_0^\pi x(\sin^2 x - 3 \sin x + 2) dx \dots (1)$.
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^\pi (\pi - x)(\sin^2 x - 3 \sin x + 2) dx \dots (2)$.
$(1)$ और $(2)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^\pi \pi(\sin^2 x - 3 \sin x + 2) dx$.
$2I = \pi \int_0^\pi (\frac{1 - \cos 2x}{2} - 3 \sin x + 2) dx = \pi \int_0^\pi (\frac{5}{2} - \frac{1}{2} \cos 2x - 3 \sin x) dx$.
$2I = \pi [\frac{5}{2}x - \frac{1}{4} \sin 2x + 3 \cos x]_0^\pi$.
$2I = \pi [(\frac{5\pi}{2} - 0 + 3(-1)) - (0 - 0 + 3(1))] = \pi [\frac{5\pi}{2} - 3 - 3] = \pi [\frac{5\pi}{2} - 6] = \frac{\pi(5\pi - 12)}{2}$.
अतः,$I = \frac{\pi(5\pi - 12)}{4}$.
522
MediumMCQ
$m, n \in \mathbb{Z}$ के लिए $\int_0^{2 \pi} \cos m x \cos n x \, dx + \int_{-\pi}^\pi \sin m x \cos n x \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$,यदि $m \neq n$
B
$\pi$,यदि $m = n \neq 0$
C
$2\pi$,यदि $m = n$
D
$\pi/2$,यदि $m = n$

Solution

(B) माना $I = \int_0^{2 \pi} \cos m x \cos n x \, dx + \int_{-\pi}^\pi \sin m x \cos n x \, dx$.
दूसरे समाकलन $J = \int_{-\pi}^\pi \sin m x \cos n x \, dx$ पर विचार करें।
चूंकि $\sin m(-x) \cos n(-x) = -\sin m x \cos n x$,इसलिए फलन विषम है।
अतः,$J = 0$.
अब,$I = \int_0^{2 \pi} \cos m x \cos n x \, dx$ पर विचार करें।
सर्वसमिका $\cos A \cos B = \frac{1}{2} [\cos(A-B) + \cos(A+B)]$ का उपयोग करने पर:
$I = \frac{1}{2} \int_0^{2 \pi} [\cos((m-n)x) + \cos((m+n)x)] \, dx$.
यदि $m \neq n$ और $m, n \in \mathbb{Z}$ है,तो $k \neq 0$ के लिए $\int_0^{2 \pi} \cos(kx) \, dx = 0$ होता है।
अतः,यदि $m \neq n$ है तो $I = 0$.
यदि $m = n \neq 0$ है,तो $I = \int_0^{2 \pi} \cos^2(mx) \, dx = \int_0^{2 \pi} \frac{1 + \cos(2mx)}{2} \, dx = \frac{1}{2} [x + \frac{\sin(2mx)}{2m}]_0^{2 \pi} = \frac{1}{2} (2 \pi) = \pi$.
अतः,यदि $m = n \neq 0$ है तो मान $\pi$ है।
523
DifficultMCQ
$\int_0^{\infty} (x^{12} + x^{-12}) \frac{\log x}{x} dx =$
A
$0$
B
$1$
C
$\log 2$
D
$e^2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^{\infty} (x^{12} + x^{-12}) \frac{\log x}{x} dx$.
$x = \frac{1}{t}$ प्रतिस्थापित करने पर,$dx = -\frac{1}{t^2} dt$ प्राप्त होता है।
जब $x \to 0$,तब $t \to \infty$ और जब $x \to \infty$,तब $t \to 0$।
साथ ही,$\log x = \log(t^{-1}) = -\log t$।
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int_{\infty}^0 (t^{-12} + t^{12}) \frac{-\log t}{1/t} \left(-\frac{1}{t^2}\right) dt$.
$I = \int_{\infty}^0 (t^{-12} + t^{12}) \frac{-\log t}{t} dt$.
$I = -\int_0^{\infty} (t^{-12} + t^{12}) \frac{\log t}{t} dt$.
चूंकि समाकलन का चर एक डमी चर है,हम $t$ को $x$ से बदल सकते हैं:
$I = -\int_0^{\infty} (x^{-12} + x^{12}) \frac{\log x}{x} dx$.
$I = -I$.
$2I = 0 \Rightarrow I = 0$.
524
EasyMCQ
यदि $\int_{0}^{\pi/2} \tan^{n}(x) dx = k \int_{0}^{\pi/2} \cot^{n}(x) dx$ है,तो
A
$k = 1$
B
$k = 2$
C
$k = \frac{1}{2}$
D
$k = 3$

Solution

(A) माना $I = \int_{0}^{\pi/2} \tan^{n}(x) dx$ है।
निश्चित समाकलन के गुणधर्म $\int_{0}^{a} f(x) dx = \int_{0}^{a} f(a-x) dx$ का उपयोग करते हुए,हम $x$ को $\frac{\pi}{2} - x$ से प्रतिस्थापित करते हैं।
$I = \int_{0}^{\pi/2} \tan^{n}(\frac{\pi}{2} - x) dx$।
चूंकि $\tan(\frac{\pi}{2} - x) = \cot(x)$,इसलिए हमें $I = \int_{0}^{\pi/2} \cot^{n}(x) dx$ प्राप्त होता है।
इसे दिए गए समीकरण $\int_{0}^{\pi/2} \tan^{n}(x) dx = k \int_{0}^{\pi/2} \cot^{n}(x) dx$ के साथ तुलना करने पर,हम देखते हैं कि $I = k \cdot I$ है।
अतः,$k = 1$।
525
MediumMCQ
$\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin^2 x}{\sin x + \cos x} dx =$
A
$\frac{3}{\sqrt{2}} \log (\sqrt{2}+1)^{\frac{1}{2}}$
B
$\frac{1}{\sqrt{2}} \log (\sqrt{2}+1)$
C
$\frac{\sqrt{2}}{3} \log (\sqrt{3}+1)$
D
$\frac{2}{\sqrt{3}} \log (\sqrt{2}-1)$

Solution

(B) माना $I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin^2 x}{\sin x + \cos x} dx$ ...$(i)$
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos^2 x}{\cos x + \sin x} dx$ ...(ii)
$(i)$ और (ii) को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin^2 x + \cos^2 x}{\sin x + \cos x} dx = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{1}{\sin x + \cos x} dx$
$2I = \frac{1}{\sqrt{2}} \int_0^{\frac{\pi}{2}} \operatorname{cosec}\left(x + \frac{\pi}{4}\right) dx$
$2I = \frac{1}{\sqrt{2}} \left[ \log \left| \operatorname{cosec} \left( x + \frac{\pi}{4} \right) - \cot \left( x + \frac{\pi}{4} \right) \right| \right]_0^{\frac{\pi}{2}}$
$2I = \frac{1}{\sqrt{2}} [ \log |\operatorname{cosec} \frac{3\pi}{4} - \cot \frac{3\pi}{4}| - \log |\operatorname{cosec} \frac{\pi}{4} - \cot \frac{\pi}{4}| ]$
$2I = \frac{1}{\sqrt{2}} [ \log (\sqrt{2}+1) - \log (\sqrt{2}-1) ] = \frac{1}{\sqrt{2}} [ 2 \log (\sqrt{2}+1) ]$
अतः,$I = \frac{1}{\sqrt{2}} \log (\sqrt{2}+1)$.
526
MediumMCQ
$\int_0^2 x^8\left(\frac{4}{x^2}-1\right)^{5 / 2} d x=$
A
$\frac{2^{15}}{63}$
B
$\frac{2^{16}}{315}$
C
$\frac{2^{16}}{189}$
D
$\frac{2^{10}}{63}$

Solution

(D) माना $I = \int_0^2 x^8 \left(\frac{4}{x^2} - 1\right)^{5/2} dx$.
$x = 2 \sin \theta$ प्रतिस्थापित करने पर,$dx = 2 \cos \theta d\theta$ प्राप्त होता है।
जब $x = 0$,तब $\theta = 0$ और जब $x = 2$,तब $\theta = \frac{\pi}{2}$.
पद $\frac{4}{x^2} - 1 = \cot^2 \theta$ हो जाता है।
समाकलन में मान रखने पर:
$I = \int_0^{\pi/2} (2 \sin \theta)^8 (\cot^2 \theta)^{5/2} (2 \cos \theta) d\theta$
$I = 2^9 \int_0^{\pi/2} \sin^3 \theta \cos^6 \theta d\theta$
$u = \cos \theta$ लेने पर,$du = -\sin \theta d\theta$.
$I = 2^9 \int_0^1 (1-u^2) u^6 du = 512 [\frac{u^7}{7} - \frac{u^9}{9}]_0^1 = 512 (\frac{2}{63}) = \frac{1024}{63} = \frac{2^{10}}{63}$.
527
EasyMCQ
यदि $M=\int_0^{\infty} \frac{\log t}{1+t^3} d t$ और $N=\int_{-\infty}^{\infty} \frac{t e^{2 t}}{1+e^{3 t}} d t$ है,तो
A
$N=2 M$
B
$N=M$
C
$N=3 M$
D
$N=-M$

Solution

(D) दिया गया है कि $M = \int_0^{\infty} \frac{\log t}{1+t^3} dt$ और $N = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{t e^{2 t}}{1+e^{3 t}} dt$.
$M$ के लिए,मान लीजिए $t = e^{-x}$,तो $dt = -e^{-x} dx$.
जब $t = 0, x = \infty$ और जब $t = \infty, x = -\infty$.
इन मानों को $M$ में प्रतिस्थापित करने पर:
$M = \int_{\infty}^{-\infty} \frac{\log(e^{-x})}{1+(e^{-x})^3} (-e^{-x}) dx = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{-x}{1+e^{-3x}} e^{-x} dx$.
अंश और हर को $e^{3x}$ से गुणा करने पर:
$M = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{-x e^{2x}}{e^{3x} + 1} dx = -\int_{-\infty}^{\infty} \frac{x e^{2x}}{1+e^{3x}} dx$.
इसकी तुलना $N$ से करने पर,हमें $M = -N$ प्राप्त होता है,जिसका अर्थ है कि $N = -M$.
528
MediumMCQ
$\int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{1}{1+\sqrt{\cot x}} d x=$
A
$\frac{\pi}{4}$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\frac{\pi}{6}$
D
$\frac{\pi}{12}$

Solution

(D) माना $I = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{1}{1+\sqrt{\cot x}} dx = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{\sqrt{\sin x}}{\sqrt{\sin x} + \sqrt{\cos x}} dx$ $(1)$
गुणधर्म $\int_{a}^{b} f(x) dx = \int_{a}^{b} f(a+b-x) dx$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $a+b = \frac{\pi}{6} + \frac{\pi}{3} = \frac{\pi}{2}$:
$I = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{\sqrt{\sin(\frac{\pi}{2}-x)}}{\sqrt{\sin(\frac{\pi}{2}-x)} + \sqrt{\cos(\frac{\pi}{2}-x)}} dx = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{\sqrt{\cos x}}{\sqrt{\cos x} + \sqrt{\sin x}} dx$ $(2)$
$(1)$ और $(2)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} \frac{\sqrt{\sin x} + \sqrt{\cos x}}{\sqrt{\sin x} + \sqrt{\cos x}} dx = \int_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} 1 dx$
$2I = [x]_{\frac{\pi}{6}}^{\frac{\pi}{3}} = \frac{\pi}{3} - \frac{\pi}{6} = \frac{\pi}{6}$
$I = \frac{\pi}{12}$
529
DifficultMCQ
$\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sum_{n=0}^4 \left(\frac{n \pi}{4}+x\right)}{\cos x+\sin x} d x=$
A
$I=\frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \log |\sqrt{2}+1|$
B
$\frac{\pi}{2 \sqrt{2}}$
C
$\frac{3 \pi}{\sqrt{2}}$
D
$(\sqrt{2}+1) \frac{\pi}{4}$

Solution

(A) माना $I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sum_{n=0}^4 \left(\frac{n \pi}{4}+x\right)}{\cos x+\sin x} dx$ है।
चूंकि $\sum_{n=0}^4 \left(\frac{n \pi}{4}+x\right) = (0+1+2+3+4) \frac{\pi}{4} + (1+1+1+1+1)x = \frac{10 \pi}{4} + 5x = \frac{5 \pi}{2} + 5x = 5 \left(\frac{\pi}{2} + x\right)$ है।
अतः,$I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{5 \left(\frac{\pi}{2} + x\right)}{\sqrt{2} \left(\frac{1}{\sqrt{2}} \cos x + \frac{1}{\sqrt{2}} \sin x\right)} dx = \frac{5}{\sqrt{2}} \int_0^{\frac{\pi}{2}} \left(\frac{\pi}{2} + x\right) \sec \left(x - \frac{\pi}{4}\right) dx$ ...$(i)$।
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करते हुए,$x$ को $\left(\frac{\pi}{2} - x\right)$ से बदलने पर:
$I = \frac{5}{\sqrt{2}} \int_0^{\frac{\pi}{2}} \left[\frac{\pi}{2} + \left(\frac{\pi}{2} - x\right)\right] \sec \left(\left(\frac{\pi}{2} - x\right) - \frac{\pi}{4}\right) dx = \frac{5}{\sqrt{2}} \int_0^{\frac{\pi}{2}} (\pi - x) \sec \left(\frac{\pi}{4} - x\right) dx$।
चूंकि $\sec(\alpha) = \sec(-\alpha)$,इसलिए $\sec \left(\frac{\pi}{4} - x\right) = \sec \left(x - \frac{\pi}{4}\right)$।
अतः,$I = \frac{5}{\sqrt{2}} \int_0^{\frac{\pi}{2}} (\pi - x) \sec \left(x - \frac{\pi}{4}\right) dx$ ...(ii)।
$(i)$ और (ii) को जोड़ने पर:
$2I = \frac{5}{\sqrt{2}} \int_0^{\frac{\pi}{2}} \left(\frac{\pi}{2} + x + \pi - x\right) \sec \left(x - \frac{\pi}{4}\right) dx = \frac{5}{\sqrt{2}} \cdot \frac{3 \pi}{2} \int_0^{\frac{\pi}{2}} \sec \left(x - \frac{\pi}{4}\right) dx$।
$2I = \frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \left[ \log \left| \sec \left(x - \frac{\pi}{4}\right) + \tan \left(x - \frac{\pi}{4}\right) \right| \right]_0^{\frac{\pi}{2}}$।
$2I = \frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \left[ \log |\sec \frac{\pi}{4} + \tan \frac{\pi}{4}| - \log |\sec \left(-\frac{\pi}{4}\right) + \tan \left(-\frac{\pi}{4}\right)| \right]$।
$2I = \frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \left[ \log |\sqrt{2} + 1| - \log |\sqrt{2} - 1| \right] = \frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \log \left| \frac{\sqrt{2} + 1}{\sqrt{2} - 1} \right| = \frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \log |(\sqrt{2} + 1)^2| = \frac{15 \pi}{\sqrt{2}} \log |\sqrt{2} + 1|$।
अतः,$I = \frac{15 \pi}{2 \sqrt{2}} \log |\sqrt{2} + 1|$।
530
MediumMCQ
$\int_{\pi / 11}^{9 \pi / 22} \frac{d x}{1+\sqrt{\tan x}} = $
A
$\pi / 4$
B
$\pi / 22$
C
$\pi / 11$
D
$7 \pi / 44$

Solution

(D) माना $I = \int_{\pi/11}^{9\pi/22} \frac{dx}{1+\sqrt{\tan x}}$.
गुणधर्म $\int_{a}^{b} f(x) dx = \int_{a}^{b} f(a+b-x) dx$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $a = \frac{\pi}{11}$ और $b = \frac{9\pi}{22}$,हमें $a+b = \frac{2\pi + 9\pi}{22} = \frac{11\pi}{22} = \frac{\pi}{2}$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int_{\pi/11}^{9\pi/22} \frac{dx}{1+\sqrt{\tan(\pi/2 - x)}} = \int_{\pi/11}^{9\pi/22} \frac{dx}{1+\sqrt{\cot x}} = \int_{\pi/11}^{9\pi/22} \frac{\sqrt{\tan x} dx}{\sqrt{\tan x} + 1}$.
$I$ के दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$2I = \int_{\pi/11}^{9\pi/22} \left( \frac{1}{1+\sqrt{\tan x}} + \frac{\sqrt{\tan x}}{1+\sqrt{\tan x}} \right) dx = \int_{\pi/11}^{9\pi/22} 1 dx$.
$2I = [x]_{\pi/11}^{9\pi/22} = \frac{9\pi}{22} - \frac{2\pi}{22} = \frac{7\pi}{22}$.
अतः,$I = \frac{7\pi}{44}$.
531
MediumMCQ
$\int_0^1 \frac{8 \log (1+x)}{1+x^2} dx =$
A
$\pi \log 2$
B
$\frac{\pi}{2} \log 2$
C
$\frac{\pi}{4} \log 2$
D
$\log 2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^1 \frac{8 \log (1+x)}{1+x^2} dx$.
$x = \tan \theta$ प्रतिस्थापन करने पर,$dx = \sec^2 \theta d\theta$.
जब $x = 0$ तब $\theta = 0$,और जब $x = 1$ तब $\theta = \frac{\pi}{4}$.
अतः $I = 8 \int_0^{\pi/4} \frac{\log(1+\tan \theta)}{1+\tan^2 \theta} \sec^2 \theta d\theta = 8 \int_0^{\pi/4} \log(1+\tan \theta) d\theta$.
गुणधर्म $\int_0^a f(\theta) d\theta = \int_0^a f(a-\theta) d\theta$ का उपयोग करने पर:
$I = 8 \int_0^{\pi/4} \log(1+\tan(\frac{\pi}{4}-\theta)) d\theta$.
चूँकि $\tan(\frac{\pi}{4}-\theta) = \frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta}$,इसलिए:
$I = 8 \int_0^{\pi/4} \log(1 + \frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta}) d\theta = 8 \int_0^{\pi/4} \log(\frac{2}{1+\tan \theta}) d\theta$.
$I = 8 \int_0^{\pi/4} (\log 2 - \log(1+\tan \theta)) d\theta = 8 \int_0^{\pi/4} \log 2 d\theta - I$.
$2I = 8 \log 2 [\theta]_0^{\pi/4} = 8 \log 2 (\frac{\pi}{4}) = 2\pi \log 2$.
अतः,$I = \pi \log 2$.
532
MediumMCQ
$\int_0^1 \frac{\log _e(1+x)}{1+x^2} d x=$
A
$\frac{\pi}{4} \log _e 2$
B
$\frac{\pi}{6} \log _e 2$
C
$\frac{\pi}{2} \log _e 2$
D
$\frac{\pi}{8} \log _e 2$

Solution

(D) माना $I = \int_0^1 \frac{\log _e(1+x)}{1+x^2} d x$ है।
$x = \tan \theta$ प्रतिस्थापित करने पर,$d x = \sec^2 \theta d \theta$ प्राप्त होता है।
जब $x = 0$,तो $\theta = 0$,और जब $x = 1$,तो $\theta = \frac{\pi}{4}$।
अतः,$I = \int_0^{\frac{\pi}{4}} \frac{\log _e(1+\tan \theta)}{1+\tan^2 \theta} \sec^2 \theta d \theta = \int_0^{\frac{\pi}{4}} \log _e(1+\tan \theta) d \theta$ ... $(i)$।
गुणधर्म $\int_0^a f(\theta) d \theta = \int_0^a f(a-\theta) d \theta$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^{\frac{\pi}{4}} \log _e(1+\tan(\frac{\pi}{4}-\theta)) d \theta$।
चूंकि $\tan(\frac{\pi}{4}-\theta) = \frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta}$,इसलिए:
$I = \int_0^{\frac{\pi}{4}} \log _e(1 + \frac{1-\tan \theta}{1+\tan \theta}) d \theta = \int_0^{\frac{\pi}{4}} \log _e(\frac{2}{1+\tan \theta}) d \theta$।
$I = \int_0^{\frac{\pi}{4}} \log _e 2 d \theta - \int_0^{\frac{\pi}{4}} \log _e(1+\tan \theta) d \theta$।
$I = \frac{\pi}{4} \log _e 2 - I$।
$2I = \frac{\pi}{4} \log _e 2 \implies I = \frac{\pi}{8} \log _e 2$।
अतः,विकल्प $(D)$ सही है।
533
MediumMCQ
$\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x \, dx}{\sqrt{1+\cos x \sin x}} = $
A
$\sqrt{2} \cos ^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right)$
B
$\frac{1}{\sqrt{2}} \sin ^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right)$
C
$\sqrt{2} \sin ^{-1}\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right)$
D
$\sqrt{2} \sin ^{-1}(\sqrt{3})$

Solution

(C) माना $I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x \, dx}{\sqrt{1+\cos x \sin x}} \quad \dots (i)$
गुणधर्म $\int_0^a f(x) \, dx = \int_0^a f(a-x) \, dx$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos(\frac{\pi}{2}-x) \, dx}{\sqrt{1+\cos(\frac{\pi}{2}-x) \sin(\frac{\pi}{2}-x)}} = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sin x \, dx}{\sqrt{1+\sin x \cos x}} \quad \dots (ii)$
$(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x + \sin x}{\sqrt{1+\cos x \sin x}} \, dx$
अंश और हर को $\sqrt{2}$ से गुणा करने पर:
$2I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sqrt{2}(\cos x + \sin x)}{\sqrt{2+2\sin x \cos x}} \, dx = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sqrt{2}(\cos x + \sin x)}{\sqrt{3 - (1 - 2\sin x \cos x)}} \, dx$
चूंकि $1 - 2\sin x \cos x = (\sin x - \cos x)^2$ है:
$2I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sqrt{2}(\cos x + \sin x)}{\sqrt{3 - (\sin x - \cos x)^2}} \, dx$
माना $t = \sin x - \cos x$,तब $dt = (\cos x + \sin x) \, dx$।
सीमाएँ: जब $x=0, t=-1$; जब $x=\frac{\pi}{2}, t=1$।
$2I = \int_{-1}^1 \frac{\sqrt{2} \, dt}{\sqrt{3-t^2}} = 2 \int_0^1 \frac{\sqrt{2} \, dt}{\sqrt{(\sqrt{3})^2 - t^2}}$
$I = \sqrt{2} \left[ \sin^{-1} \left( \frac{t}{\sqrt{3}} \right) \right]_0^1 = \sqrt{2} \sin^{-1} \left( \frac{1}{\sqrt{3}} \right)$
534
MediumMCQ
$\int_{0}^{\pi} \frac{x \tan x}{\sec x + \tan x} dx =$
A
$\frac{\pi - 2}{2}$
B
$\frac{\pi + 2}{2}$
C
$\frac{\pi (\pi + 2)}{2}$
D
$\frac{\pi (\pi - 2)}{2}$

Solution

(D) माना $I = \int_{0}^{\pi} \frac{x \tan x}{\sec x + \tan x} dx$.
गुणधर्म $\int_{0}^{a} f(x) dx = \int_{0}^{a} f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{0}^{\pi} \frac{(\pi - x) \tan(\pi - x)}{\sec(\pi - x) + \tan(\pi - x)} dx$.
चूंकि $\tan(\pi - x) = -\tan x$ और $\sec(\pi - x) = -\sec x$,इसलिए:
$I = \int_{0}^{\pi} \frac{(\pi - x)(-\tan x)}{-\sec x - \tan x} dx = \int_{0}^{\pi} \frac{(\pi - x) \tan x}{\sec x + \tan x} dx$.
$I = \pi \int_{0}^{\pi} \frac{\tan x}{\sec x + \tan x} dx - I$.
$2I = \pi \int_{0}^{\pi} \frac{\sin x}{1 + \sin x} dx$.
$2I = \pi \int_{0}^{\pi} \frac{\sin x(1 - \sin x)}{\cos^2 x} dx = \pi \int_{0}^{\pi} (\sec x \tan x - \tan^2 x) dx$.
$2I = \pi \int_{0}^{\pi} (\sec x \tan x - (\sec^2 x - 1)) dx$.
$2I = \pi [\sec x - \tan x + x]_{0}^{\pi}$.
$2I = \pi [(\sec \pi - \tan \pi + \pi) - (\sec 0 - \tan 0 + 0)]$.
$2I = \pi [(-1 - 0 + \pi) - (1 - 0 + 0)] = \pi (\pi - 2)$.
$I = \frac{\pi (\pi - 2)}{2}$.
535
EasyMCQ
$\int_0^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos ^2 x} d x=$
A
$\frac{\pi^2}{4}$
B
$\frac{\pi^2}{2}$
C
$\frac{\pi^2}{3}$
D
$\pi^2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos ^2 x} d x$.
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int_0^\pi \frac{(\pi-x) \sin(\pi-x)}{1+\cos^2(\pi-x)} dx = \int_0^\pi \frac{(\pi-x) \sin x}{1+\cos^2 x} dx$.
$I = \pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx - \int_0^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos^2 x} dx$.
$I = \pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx - I$.
$2I = \pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx$.
माना $u = \cos x$,तब $du = -\sin x dx$. जब $x=0, u=1$; जब $x=\pi, u=-1$.
$2I = \pi \int_1^{-1} \frac{-du}{1+u^2} = \pi \int_{-1}^1 \frac{du}{1+u^2}$.
$2I = \pi [\tan^{-1} u]_{-1}^1 = \pi (\tan^{-1}(1) - \tan^{-1}(-1)) = \pi (\frac{\pi}{4} - (-\frac{\pi}{4})) = \pi (\frac{\pi}{2}) = \frac{\pi^2}{2}$.
$I = \frac{\pi^2}{4}$.
536
MediumMCQ
$\int_0^{\frac{\pi}{4}} \frac{\sin x+\cos x}{3+\sin 2 x} d x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{2} \log 3$
B
$\log 2$
C
$\log 3$
D
$\frac{1}{4} \log 3$

Solution

(D) माना $I = \int_0^{\pi/4} \frac{\sin x + \cos x}{3 + \sin 2x} dx$.
$t = \sin x - \cos x$ प्रतिस्थापित करने पर,$dt = (\cos x + \sin x) dx$ प्राप्त होता है।
जब $x = 0$,तब $t = \sin 0 - \cos 0 = -1$.
जब $x = \pi/4$,तब $t = \sin(\pi/4) - \cos(\pi/4) = 0$.
साथ ही,$t^2 = (\sin x - \cos x)^2 = 1 - \sin 2x$,इसलिए $\sin 2x = 1 - t^2$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int_{-1}^0 \frac{dt}{3 + (1 - t^2)} = \int_{-1}^0 \frac{dt}{4 - t^2} = \int_{-1}^0 \frac{dt}{2^2 - t^2}$.
सूत्र $\int \frac{dx}{a^2 - x^2} = \frac{1}{2a} \log \left| \frac{a+x}{a-x} \right| + C$ का उपयोग करने पर:
$I = \left[ \frac{1}{2(2)} \log \left| \frac{2+t}{2-t} \right| \right]_{-1}^0 = \frac{1}{4} \left[ \log \left| \frac{2+0}{2-0} \right| - \log \left| \frac{2-1}{2-(-1)} \right| \right]$.
$I = \frac{1}{4} [ \log(1) - \log(1/3) ] = \frac{1}{4} [ 0 - (-\log 3) ] = \frac{1}{4} \log 3$.
537
MediumMCQ
$\int_0^{\pi / 2} \frac{\sin x}{1+\cos x+\sin x} d x=$
A
$\frac{\pi}{4}-\frac{1}{2} \log 2$
B
$\frac{\pi}{4}+\frac{1}{2} \log 2$
C
$\frac{\pi}{2}$
D
$\frac{3 \pi}{4}+\log 2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^{\pi / 2} \frac{\sin x}{1+\cos x+\sin x} d x$ है।
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^{\pi / 2} \frac{\sin(\pi/2 - x)}{1+\cos(\pi/2 - x)+\sin(\pi/2 - x)} dx = \int_0^{\pi / 2} \frac{\cos x}{1+\sin x+\cos x} dx$ प्राप्त होता है।
$I$ के दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^{\pi / 2} \frac{\sin x + \cos x}{1+\sin x+\cos x} dx$।
$2I = \int_0^{\pi / 2} \frac{(1+\sin x+\cos x) - 1}{1+\sin x+\cos x} dx = \int_0^{\pi / 2} (1 - \frac{1}{1+\sin x+\cos x}) dx$।
$2I = [x]_0^{\pi / 2} - \int_0^{\pi / 2} \frac{1}{1+2\sin(x/2)\cos(x/2)+2\cos^2(x/2)-1} dx$।
$2I = \frac{\pi}{2} - \int_0^{\pi / 2} \frac{1}{2\cos^2(x/2)(\tan(x/2)+1)} dx = \frac{\pi}{2} - \frac{1}{2} \int_0^{\pi / 2} \frac{\sec^2(x/2)}{\tan(x/2)+1} dx$।
माना $u = \tan(x/2)$,तब $du = \frac{1}{2} \sec^2(x/2) dx$।
$2I = \frac{\pi}{2} - \int_0^1 \frac{1}{u+1} du = \frac{\pi}{2} - [\log|u+1|]_0^1 = \frac{\pi}{2} - \log 2$।
अतः,$I = \frac{\pi}{4} - \frac{1}{2} \log 2$।
538
MediumMCQ
$\int_0^{\pi / 2} \log |\tan x+\cot x| \, dx=$
A
$\pi \log 2$
B
$-\pi \log 2$
C
$\frac{\pi}{2} \log 2$
D
$2\pi \log 2$

Solution

(A) माना $I = \int_0^{\pi / 2} \log |\tan x + \cot x| \, dx$.
चूँकि $\tan x + \cot x = \frac{\sin x}{\cos x} + \frac{\cos x}{\sin x} = \frac{\sin^2 x + \cos^2 x}{\sin x \cos x} = \frac{1}{\sin x \cos x} = \frac{2}{\sin 2x}$.
अतः,$I = \int_0^{\pi / 2} \log |\frac{2}{\sin 2x}| \, dx = \int_0^{\pi / 2} (\log 2 - \log |\sin 2x|) \, dx$.
$I = \int_0^{\pi / 2} \log 2 \, dx - \int_0^{\pi / 2} \log |\sin 2x| \, dx$.
$I = \frac{\pi}{2} \log 2 - \int_0^{\pi / 2} \log |\sin 2x| \, dx$.
माना $2x = t$,तो $2 \, dx = dt$,इसलिए $dx = \frac{dt}{2}$. जब $x=0, t=0$ और जब $x=\frac{\pi}{2}, t=\pi$.
$\int_0^{\pi / 2} \log |\sin 2x| \, dx = \frac{1}{2} \int_0^{\pi} \log |\sin t| \, dt = \frac{1}{2} \times 2 \int_0^{\pi / 2} \log |\sin t| \, dt = \int_0^{\pi / 2} \log |\sin t| \, dt$.
गुणधर्म $\int_0^{\pi / 2} \log |\sin t| \, dt = -\frac{\pi}{2} \log 2$ का उपयोग करते हुए।
अतः,$I = \frac{\pi}{2} \log 2 - (-\frac{\pi}{2} \log 2) = \frac{\pi}{2} \log 2 + \frac{\pi}{2} \log 2 = \pi \log 2$.
539
MediumMCQ
$\int_0^{3 \pi / 2} \frac{\cos ^3 x}{\cos ^3 x+\sin ^3 x} d x=$
A
$0$
B
$1$
C
$\frac{3 \pi}{4}$
D
$\frac{\pi}{4}$

Solution

(C) माना $I = \int_0^{3 \pi / 2} \frac{\cos ^3 x}{\cos ^3 x+\sin ^3 x} d x$.
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^{3 \pi / 2} \frac{\cos ^3 (3 \pi / 2 - x)}{\cos ^3 (3 \pi / 2 - x) + \sin ^3 (3 \pi / 2 - x)} d x$.
चूंकि $\cos(3 \pi / 2 - x) = -\sin x$ और $\sin(3 \pi / 2 - x) = -\cos x$,इसलिए:
$I = \int_0^{3 \pi / 2} \frac{(-\sin x)^3}{(-\sin x)^3 + (-\cos x)^3} d x = \int_0^{3 \pi / 2} \frac{-\sin ^3 x}{-\sin ^3 x - \cos ^3 x} d x = \int_0^{3 \pi / 2} \frac{\sin ^3 x}{\sin ^3 x + \cos ^3 x} d x$.
$I$ के दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^{3 \pi / 2} \frac{\cos ^3 x + \sin ^3 x}{\cos ^3 x + \sin ^3 x} d x = \int_0^{3 \pi / 2} 1 d x$.
$2I = [x]_0^{3 \pi / 2} = \frac{3 \pi}{2}$.
अतः,$I = \frac{3 \pi}{4}$.
540
MediumMCQ
$\int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \sin ^2 x \cos ^2 x(\sin x+\cos x) d x=$
A
$0$
B
$\frac{2}{15}$
C
$\frac{4}{15}$
D
$\frac{2}{5}$

Solution

(C) माना $I = \int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \sin ^2 x \cos ^2 x(\sin x+\cos x) d x$.
हम समाकलन को दो भागों में विभाजित कर सकते हैं: $I = \int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \sin ^3 x \cos ^2 x d x + \int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \sin ^2 x \cos ^3 x d x$.
माना $f(x) = \sin ^3 x \cos ^2 x$. चूँकि $f(-x) = -f(x)$,$f(x)$ एक विषम फलन है। अतः,$\int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \sin ^3 x \cos ^2 x d x = 0$.
अब $g(x) = \sin ^2 x \cos ^3 x$ पर विचार करें। चूँकि $g(-x) = g(x)$,$g(x)$ एक सम फलन है। अतः,$\int_{-\pi / 2}^{\pi / 2} \sin ^2 x \cos ^3 x d x = 2 \int_{0}^{\pi / 2} \sin ^2 x \cos ^3 x d x$.
$u = \sin x$ लेने पर,$du = \cos x dx$. जब $x=0, u=0$; जब $x=\pi/2, u=1$.
$I = 2 \int_{0}^{1} u^2 (1-u^2) du = 2 [\frac{u^3}{3} - \frac{u^5}{5}]_{0}^{1} = 2 (\frac{1}{3} - \frac{1}{5}) = 2 (\frac{2}{15}) = \frac{4}{15}$.
541
MediumMCQ
$\int_0^{400 \pi} \sqrt{1-\cos 2 x} \, dx =$ ($\sqrt{2}$ में)
A
$100$
B
$200$
C
$400$
D
$800$

Solution

(D) हम जानते हैं कि $1 - \cos 2x = 2 \sin^2 x$ होता है।
अतः,$\sqrt{1 - \cos 2x} = \sqrt{2 \sin^2 x} = \sqrt{2} |\sin x|$।
समाकलन $I = \int_0^{400 \pi} \sqrt{2} |\sin x| \, dx$ हो जाता है।
चूंकि $|\sin x|$ का आवर्तकाल $\pi$ है,इसलिए हम लिख सकते हैं $I = \sqrt{2} \times 400 \int_0^{\pi} |\sin x| \, dx$।
अंतराल $[0, \pi]$ में,$\sin x \ge 0$ है,इसलिए $|\sin x| = \sin x$ होगा।
अतः,$I = 400 \sqrt{2} \int_0^{\pi} \sin x \, dx$।
समाकलन का मान निकालने पर: $\int_0^{\pi} \sin x \, dx = [-\cos x]_0^{\pi} = -(\cos \pi - \cos 0) = -(-1 - 1) = 2$।
अंततः,$I = 400 \sqrt{2} \times 2 = 800 \sqrt{2}$।
542
MediumMCQ
$\int_0^\pi (\sin^5 x \cos^3 x + \sin^4 x \cos^4 x + \sin^3 x \cos^4 x) dx =$
A
$\frac{873}{2240}$
B
$\frac{3\pi}{128} + \frac{12}{35}$
C
$\frac{1641}{4480}$
D
$\frac{3\pi}{128} + \frac{4}{35}$

Solution

(D) माना $I = \int_0^\pi (\sin^5 x \cos^3 x + \sin^4 x \cos^4 x + \sin^3 x \cos^4 x) dx$ है।
हम गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करते हैं।
$f_1(x) = \sin^5 x \cos^3 x$ के लिए,$f_1(\pi-x) = \sin^5 x (-\cos x)^3 = -\sin^5 x \cos^3 x$ है। अतः,$\int_0^\pi \sin^5 x \cos^3 x dx = 0$ है।
$f_3(x) = \sin^3 x \cos^4 x$ के लिए,$f_3(\pi-x) = \sin^3 x (-\cos x)^4 = \sin^3 x \cos^4 x$ है।
$\int_0^\pi f(x) dx = 2 \int_0^{\pi/2} f(x) dx$ का उपयोग करने पर,$\int_0^\pi \sin^3 x \cos^4 x dx = 2 \int_0^{\pi/2} \sin^3 x \cos^4 x dx = 2 \cdot \frac{\Gamma(2) \Gamma(5/2)}{2 \Gamma(9/2)} = \frac{4}{35}$ है।
$f_2(x) = \sin^4 x \cos^4 x = (\frac{1}{2} \sin 2x)^4 = \frac{1}{16} \sin^4 2x$ के लिए।
$\int_0^\pi \frac{1}{16} \sin^4 2x dx = \frac{3\pi}{128}$ है।
योग करने पर,$I = 0 + \frac{3\pi}{128} + \frac{4}{35} = \frac{3\pi}{128} + \frac{4}{35}$ प्राप्त होता है।
543
DifficultMCQ
$\int_{-\pi}^\pi \frac{x \sin ^3 x}{4-\cos ^2 x} d x=$
A
$2 \pi(1-\log 3)$
B
$2 \pi\left(1-\frac{3}{4} \log 3\right)$
C
$\pi\left(1-\frac{3}{4} \log 3\right)$
D
$4 \pi(1-\log 3)$

Solution

(B) माना $I = \int_{-\pi}^\pi \frac{x \sin ^3 x}{4-\cos ^2 x} d x$.
चूँकि $f(x) = \frac{x \sin ^3 x}{4-\cos ^2 x}$ एक सम फलन है (क्योंकि $f(-x) = f(x)$),इसलिए:
$I = 2 \int_0^\pi \frac{x \sin ^3 x}{4-\cos ^2 x} d x$ ....$(i)$
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = 2 \int_0^\pi \frac{(\pi-x) \sin ^3 x}{4-\cos ^2 x} d x$ ....(ii)
$(i)$ और (ii) को जोड़ने पर:
$2I = 2 \pi \int_0^\pi \frac{\sin ^3 x}{4-\cos ^2 x} d x \Rightarrow I = \pi \int_0^\pi \frac{(1-\cos^2 x) \sin x}{4-\cos ^2 x} d x$.
माना $\cos x = t$,तब $-\sin x dx = dt$. जब $x=0, t=1$; जब $x=\pi, t=-1$.
$I = -\pi \int_1^{-1} \frac{1-t^2}{4-t^2} dt = 2\pi \int_0^1 \frac{1-t^2}{4-t^2} dt$.
$I = 2\pi \int_0^1 (1 - \frac{3}{4-t^2}) dt = 2\pi [t - \frac{3}{4} \log |\frac{2+t}{2-t}|]_0^1 = 2\pi [1 - \frac{3}{4} \log 3]$.
544
MediumMCQ
$\int_0^{\pi / 2} \frac{1}{1+\sqrt{\tan x}} d x=$
A
$0$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\frac{\pi}{3}$
D
$\frac{\pi}{4}$

Solution

(D) माना $I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{1}{1+\sqrt{\tan x}} dx$ $\qquad ....(i)$
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{1}{1+\sqrt{\tan(\frac{\pi}{2}-x)}} dx$
$I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{1}{1+\sqrt{\cot x}} dx = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\sqrt{\tan x}}{1+\sqrt{\tan x}} dx$ $\qquad ....(ii)$
$(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{1+\sqrt{\tan x}}{1+\sqrt{\tan x}} dx$
$2I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} 1 dx = [x]_0^{\frac{\pi}{2}} = \frac{\pi}{2}$
$I = \frac{\pi}{4}$
545
EasyMCQ
$\int_0^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos ^2 x} d x=$
A
$0$
B
$\frac{\pi}{2}$
C
$\frac{\pi^2}{2}$
D
$\frac{\pi^2}{4}$

Solution

(D) माना $I = \int_0^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos^2 x} dx \qquad ....(i)$
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_0^\pi \frac{(\pi-x) \sin(\pi-x)}{1+\cos^2(\pi-x)} dx = \int_0^\pi \frac{(\pi-x) \sin x}{1+\cos^2 x} dx \qquad ....(ii)$
$(i)$ और $(ii)$ को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^\pi \frac{\pi \sin x}{1+\cos^2 x} dx$
$I = \frac{\pi}{2} \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx$
माना $\cos x = t$,तब $-\sin x dx = dt$. जब $x=0, t=1$ और जब $x=\pi, t=-1$.
$I = \frac{\pi}{2} \int_1^{-1} \frac{-dt}{1+t^2} = \frac{\pi}{2} \int_{-1}^1 \frac{dt}{1+t^2}$
$I = \frac{\pi}{2} [\tan^{-1}(t)]_{-1}^1 = \frac{\pi}{2} [\tan^{-1}(1) - \tan^{-1}(-1)]$
$I = \frac{\pi}{2} [\frac{\pi}{4} - (-\frac{\pi}{4})] = \frac{\pi}{2} [\frac{\pi}{2}] = \frac{\pi^2}{4}$
546
EasyMCQ
$\int_{-1}^1 \left(\sqrt{1+x+x^2}-\sqrt{1-x+x^2}\right) dx =$
A
$2$
B
$4$
C
$0$
D
$8$

Solution

(C) माना $I = \int_{-1}^1 \left(\sqrt{1+x+x^2}-\sqrt{1-x+x^2}\right) dx$.
$f(x) = \sqrt{1+x+x^2} - \sqrt{1-x+x^2}$ लें।
हम जाँचते हैं कि क्या $f(x)$ एक विषम फलन है:
$f(-x) = \sqrt{1+(-x)+(-x)^2} - \sqrt{1-(-x)+(-x)^2} = \sqrt{1-x+x^2} - \sqrt{1+x+x^2}$.
चूँकि $f(-x) = -(\sqrt{1+x+x^2} - \sqrt{1-x+x^2}) = -f(x)$,इसलिए $f(x)$ एक विषम फलन है।
विषम फलन के लिए,$\int_{-a}^a f(x) dx = 0$ होता है।
अतः,$\int_{-1}^1 \left(\sqrt{1+x+x^2}-\sqrt{1-x+x^2}\right) dx = 0$।
547
MediumMCQ
$\int_{-\pi}^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos^2 x} dx =$
A
$\frac{3\pi^2}{4}$
B
$\frac{\pi}{2}+1$
C
$\frac{\pi^2}{4}$
D
$\frac{\pi^2}{2}$

Solution

(D) माना $I = \int_{-\pi}^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos^2 x} dx$.
चूँकि $f(x) = \frac{x \sin x}{1+\cos^2 x}$ एक सम फलन है,इसलिए:
$I = 2 \int_0^\pi \frac{x \sin x}{1+\cos^2 x} dx$.
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = 2 \int_0^\pi \frac{(\pi-x) \sin x}{1+\cos^2 x} dx = 2\pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx - I$.
$2I = 2\pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx \Rightarrow I = \pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{1+\cos^2 x} dx$.
माना $\cos x = t$,तब $-\sin x dx = dt$.
$I = \pi \int_{-1}^1 \frac{dt}{1+t^2} = \pi [\tan^{-1} t]_{-1}^1 = \pi (\frac{\pi}{4} + \frac{\pi}{4}) = \frac{\pi^2}{2}$.
548
DifficultMCQ
यदि $\int_0^\pi \frac{x \sin x}{4 \cos^2 x + 3 \sin^2 x} dx = $
A
$\frac{\pi^2}{6 \sqrt{3}}$
B
$\frac{\pi}{3 \sqrt{3}}$
C
$\frac{\pi^2}{3 \sqrt{3}}$
D
$\sqrt{3} \pi^2$

Solution

(A) $I = \int_0^\pi \frac{x \sin x}{4 \cos^2 x + 3 \sin^2 x} dx$
गुणधर्म $\int_0^a f(x) dx = \int_0^a f(a-x) dx$ का उपयोग करते हुए:
$I = \int_0^\pi \frac{(\pi - x) \sin x}{4 \cos^2(\pi - x) + 3 \sin^2(\pi - x)} dx = \int_0^\pi \frac{(\pi - x) \sin x}{4 \cos^2 x + 3 \sin^2 x} dx$
$I$ के दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$2I = \int_0^\pi \frac{\pi \sin x}{4 \cos^2 x + 3 \sin^2 x} dx = \pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{4 \cos^2 x + 3(1 - \cos^2 x)} dx$
$2I = \pi \int_0^\pi \frac{\sin x}{\cos^2 x + 3} dx$
माना $t = \cos x$,तब $dt = -\sin x dx$. जब $x=0, t=1$; जब $x=\pi, t=-1$.
$2I = -\pi \int_1^{-1} \frac{dt}{t^2 + 3} = \pi \int_{-1}^1 \frac{dt}{t^2 + 3}$
$2I = \pi \left[ \frac{1}{\sqrt{3}} \tan^{-1} \left( \frac{t}{\sqrt{3}} \right) \right]_{-1}^1 = \frac{\pi}{\sqrt{3}} \left( \tan^{-1} \frac{1}{\sqrt{3}} - \tan^{-1} \left( -\frac{1}{\sqrt{3}} \right) \right)$
$2I = \frac{\pi}{\sqrt{3}} \left( \frac{\pi}{6} - (-\frac{\pi}{6}) \right) = \frac{\pi}{\sqrt{3}} \left( \frac{\pi}{3} \right) = \frac{\pi^2}{3 \sqrt{3}}$
$I = \frac{\pi^2}{6 \sqrt{3}}$
549
DifficultMCQ
समाकल का मान ज्ञात कीजिए: $\int_0^{50 \pi} \sqrt{1-\cos 2x} \, dx$ ($\sqrt{2}$ में)
A
$-100$
B
$100$
C
$50$
D
$-50$

Solution

(B) हम जानते हैं कि $1 - \cos 2x = 2 \sin^2 x$ होता है।
इस मान को समाकल में रखने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int_0^{50 \pi} \sqrt{2 \sin^2 x} \, dx = \sqrt{2} \int_0^{50 \pi} |\sin x| \, dx$।
चूंकि $|\sin x|$ एक $\pi$ आवर्तकाल वाला फलन है,हम लिख सकते हैं:
$I = \sqrt{2} \times 50 \int_0^{\pi} |\sin x| \, dx$।
अंतराल $[0, \pi]$ में,$\sin x \ge 0$ है,इसलिए $|\sin x| = \sin x$।
$I = 50 \sqrt{2} \int_0^{\pi} \sin x \, dx$।
समाकल का मान ज्ञात करने पर:
$I = 50 \sqrt{2} [-\cos x]_0^{\pi} = 50 \sqrt{2} (-(\cos \pi - \cos 0)) = 50 \sqrt{2} (-(-1 - 1)) = 50 \sqrt{2} (2) = 100 \sqrt{2}$।
550
EasyMCQ
यदि $f(x) = \frac{x^3+5}{\sqrt{12+x}}$ और $\int_{-5}^5 f(x) dx = \int_0^5 (f(x) + g(x)) dx$ है,तो $g(x) =$
A
$\frac{5-x^3}{\sqrt{12-x}}$
B
$-\left(\frac{5+x^3}{\sqrt{12+x}}\right)$
C
$\frac{-x^3+5}{\sqrt{12+x}}$
D
$\frac{5+x^3}{\sqrt{12-x}}$

Solution

(A) माना $I = \int_{-5}^5 \frac{x^3+5}{\sqrt{12+x}} dx$.
गुणधर्म $\int_a^b f(x) dx = \int_a^b f(a+b-x) dx$ का उपयोग करने पर:
$I = \int_{-5}^5 \frac{(-5+5-x)^3+5}{\sqrt{12+(-5+5-x)}} dx = \int_{-5}^5 \frac{-x^3+5}{\sqrt{12-x}} dx$.
$I$ के दोनों व्यंजकों को जोड़ने पर:
$2I = \int_{-5}^5 \left( \frac{x^3+5}{\sqrt{12+x}} + \frac{5-x^3}{\sqrt{12-x}} \right) dx$.
चूँकि फलन सम है,हम लिख सकते हैं:
$2I = 2 \int_0^5 \left( \frac{x^3+5}{\sqrt{12+x}} + \frac{5-x^3}{\sqrt{12-x}} \right) dx$.
अतः,$I = \int_0^5 \left( \frac{x^3+5}{\sqrt{12+x}} + \frac{5-x^3}{\sqrt{12-x}} \right) dx$.
दिया गया है कि $\int_{-5}^5 f(x) dx = \int_0^5 (f(x) + g(x)) dx$,तुलना करने पर:
$\int_0^5 (f(x) + g(x)) dx = \int_0^5 \left( \frac{x^3+5}{\sqrt{12+x}} + \frac{5-x^3}{\sqrt{12-x}} \right) dx$.
अतः,$g(x) = \frac{5-x^3}{\sqrt{12-x}}$.

7-2.Definite Integral — Properties of definite integration · Frequently Asked Questions

1Are these 7-2.Definite Integral questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 7-2.Definite Integral Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.