Hindi

Fundamental definite integration Questions in Hindi

Class 12 Mathematics · 7-2.Definite Integral · Fundamental definite integration

682+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 682 questions in Hindi

201
AdvancedMCQ
$\int_{0}^{1} \left( \prod_{r=1}^{n} (x+r) \right) \left( \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{x+k} \right) dx$ का मान क्या है?
A
$n$
B
$n!$
C
$(n+1)!$
D
$n \cdot n!$

Solution

(D) माना $f(x) = \prod_{r=1}^{n} (x+r)$.
तब $\ln(f(x)) = \sum_{k=1}^{n} \ln(x+k)$.
दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,हमें $\frac{f'(x)}{f(x)} = \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{x+k}$ प्राप्त होता है।
अतः,$f'(x) = f(x) \sum_{k=1}^{n} \frac{1}{x+k}$.
समाकलन $\int_{0}^{1} f'(x) dx = [f(x)]_{0}^{1}$ हो जाता है।
$f(1) = \prod_{r=1}^{n} (1+r) = 2 \cdot 3 \cdot \dots \cdot (n+1) = (n+1)!$.
$f(0) = \prod_{r=1}^{n} (0+r) = 1 \cdot 2 \cdot \dots \cdot n = n!$.
इसलिए,समाकलन का मान $(n+1)! - n! = n!(n+1-1) = n \cdot n!$ है।
202
AdvancedMCQ
असमिका $\sqrt{5x-6-x^2} + \left( \frac{\pi}{2} \int_{0}^{x} dz \right) > x \int_{0}^{\pi} \sin^2 x dx$ का सही हल समुच्चय क्या है?
A
$R$
B
$(1, 6)$
C
$(-6, 1)$
D
$(2, 3)$

Solution

(D) सबसे पहले,समाकलनों का मान ज्ञात करें:
$\int_{0}^{x} dz = [z]_{0}^{x} = x$
$\int_{0}^{\pi} \sin^2 x dx = \int_{0}^{\pi} \frac{1 - \cos 2x}{2} dx = \left[ \frac{x}{2} - \frac{\sin 2x}{4} \right]_{0}^{\pi} = \frac{\pi}{2} - 0 = \frac{\pi}{2}$
इन मानों को असमिका में रखने पर:
$\sqrt{5x - 6 - x^2} + \frac{\pi}{2} x > x \left( \frac{\pi}{2} \right)$
$\sqrt{5x - 6 - x^2} + \frac{\pi x}{2} > \frac{\pi x}{2}$
दोनों पक्षों से $\frac{\pi x}{2}$ घटाने पर:
$\sqrt{5x - 6 - x^2} > 0$
वर्गमूल को परिभाषित और शून्य से बड़ा होने के लिए,अंदर का व्यंजक धनात्मक होना चाहिए:
$5x - 6 - x^2 > 0$
$-(x^2 - 5x + 6) > 0$
$x^2 - 5x + 6 < 0$
$(x - 2)(x - 3) < 0$
अतः,हल समुच्चय $x \in (2, 3)$ है।
203
AdvancedMCQ
$\int\limits_1^e {\left( {\frac{{{{\tan }^{ - 1}}x}}{x} + \frac{{\ln x}}{{1 + {x^2}}}} \right)} \,dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{e}{\tan ^{ - 1}}e$
B
$\tan^{-1}e$
C
$e \tan^{-1}\left( \frac{1}{e} \right)$
D
$\tan^{-1}(\ln e)$

Solution

(B) माना $I = \int_1^e \left( \frac{\tan^{-1}x}{x} + \frac{\ln x}{1+x^2} \right) dx$.
हम इसे दो समाकलों में विभाजित कर सकते हैं: $I = \int_1^e \frac{\tan^{-1}x}{x} dx + \int_1^e \frac{\ln x}{1+x^2} dx$.
प्रथम समाकल $\int_1^e \tan^{-1}x \cdot \frac{1}{x} dx$ के लिए खंडशः समाकलन (integration by parts) का उपयोग करने पर:
माना $u = \tan^{-1}x$ और $dv = \frac{1}{x} dx$. तब $du = \frac{1}{1+x^2} dx$ और $v = \ln x$.
सूत्र $\int u dv = uv - \int v du$ का उपयोग करने पर:
$\int_1^e \frac{\tan^{-1}x}{x} dx = [\tan^{-1}x \cdot \ln x]_1^e - \int_1^e \frac{\ln x}{1+x^2} dx$.
इस मान को $I$ के समीकरण में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \left( [\tan^{-1}x \cdot \ln x]_1^e - \int_1^e \frac{\ln x}{1+x^2} dx \right) + \int_1^e \frac{\ln x}{1+x^2} dx$.
समाकल के पद कट जाएंगे:
$I = [\tan^{-1}x \cdot \ln x]_1^e$.
सीमाओं का मान रखने पर:
$I = (\tan^{-1}e \cdot \ln e) - (\tan^{-1}1 \cdot \ln 1)$.
चूंकि $\ln e = 1$ और $\ln 1 = 0$:
$I = \tan^{-1}e \cdot 1 - 0 = \tan^{-1}e$.
204
AdvancedMCQ
$\int_{\frac{\pi}{4}}^{\frac{\pi}{4}} \log_e(\sin x + \cos x) \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$-\frac{\pi}{4} \ln 2$
B
$\frac{\pi}{4} \ln 2$
C
$\frac{\pi}{8} \ln 2$
D
$0$

Solution

(D) दिया गया समाकलन $I = \int_{\frac{\pi}{4}}^{\frac{\pi}{4}} \log_e(\sin x + \cos x) \, dx$ है।
निश्चित समाकलन के गुणधर्म के अनुसार,किसी भी परिमित मान $a$ के लिए $\int_{a}^{a} f(x) \, dx = 0$ होता है।
चूंकि समाकलन की निचली सीमा और ऊपरी सीमा समान (अर्थात $\frac{\pi}{4}$) हैं,इसलिए समाकलन का मान $0$ होगा।
205
DifficultMCQ
निश्चित समाकलन $\int_{0}^{9} [\sqrt{x} + 2] \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए,जहाँ $[\cdot]$ महत्तम पूर्णांक फलन $(G.I.F.)$ को दर्शाता है।
A
$31$
B
$23$
C
$22$
D
$27$

Solution

(A) हमें समाकलन $I = \int_{0}^{9} [\sqrt{x} + 2] \, dx$ दिया गया है।
महत्तम पूर्णांक फलन के गुणधर्म $[x + n] = [x] + n$ का उपयोग करते हुए,जहाँ $n$ एक पूर्णांक है,हमें $[\sqrt{x} + 2] = [\sqrt{x}] + 2$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int_{0}^{9} [\sqrt{x}] \, dx + \int_{0}^{9} 2 \, dx$।
दूसरे भाग का मान: $\int_{0}^{9} 2 \, dx = 2[x]_{0}^{9} = 2(9 - 0) = 18$।
पहले भाग के लिए,हम अंतराल $[0, 9]$ को उन बिंदुओं पर विभाजित करते हैं जहाँ $\sqrt{x}$ एक पूर्णांक है:
$\int_{0}^{9} [\sqrt{x}] \, dx = \int_{0}^{1} [\sqrt{x}] \, dx + \int_{1}^{4} [\sqrt{x}] \, dx + \int_{4}^{9} [\sqrt{x}] \, dx$।
$[0, 1)$ में,$[\sqrt{x}] = 0$।
$[1, 4)$ में,$[\sqrt{x}] = 1$।
$[4, 9)$ में,$[\sqrt{x}] = 2$।
अतः,$\int_{0}^{9} [\sqrt{x}] \, dx = \int_{0}^{1} 0 \, dx + \int_{1}^{4} 1 \, dx + \int_{4}^{9} 2 \, dx$।
$= 0 + (4 - 1) + 2(9 - 4) = 3 + 2(5) = 3 + 10 = 13$।
अंत में,$I = 13 + 18 = 31$।
206
AdvancedMCQ
$\left[ \int_{0}^{2} \sqrt{x + \sqrt{x + \sqrt{x + \dots \infty}}} \, dx \right]$ का मान ज्ञात कीजिए (जहाँ $[\cdot]$ $G.I.F.$ है)
A
$3$
B
$4$
C
$2$
D
$1$

Solution

(A) माना $y = \sqrt{x + \sqrt{x + \sqrt{x + \dots \infty}}}$.
दोनों पक्षों का वर्ग करने पर,$y^2 = x + y$,जिसका अर्थ है $y^2 - y - x = 0$.
द्विघात सूत्र का उपयोग करके $y$ के लिए हल करने पर,$y = \frac{1 + \sqrt{1 + 4x}}{2}$ (चूंकि $y > 0$).
अब,हमें $I = \int_{0}^{2} \frac{1 + \sqrt{1 + 4x}}{2} \, dx$ का मान ज्ञात करना है।
$I = \frac{1}{2} \int_{0}^{2} 1 \, dx + \frac{1}{2} \int_{0}^{2} (1 + 4x)^{1/2} \, dx$.
$I = \frac{1}{2} [x]_{0}^{2} + \frac{1}{2} \left[ \frac{(1 + 4x)^{3/2}}{3/2 \cdot 4} \right]_{0}^{2}$.
$I = \frac{1}{2} (2) + \frac{1}{12} [(1 + 8)^{3/2} - (1 + 0)^{3/2}]$.
$I = 1 + \frac{1}{12} [27 - 1] = 1 + \frac{26}{12} = 1 + \frac{13}{6} = \frac{19}{6} \approx 3.166$.
महत्तम पूर्णांक फलन $[I] = [3.166] = 3$.
207
AdvancedMCQ
यदि $f : R \to R$ एक सतत फलन है,जैसे कि $f(x) = \int\limits_1^x {tf(t)dt}$,तो सही कथन है -
A
$\int\limits_{ - \pi }^x {f(x)dx = 2\pi }$
B
$\int\limits_{ - \pi }^x {f(x)dx = \pi }$
C
$\int\limits_{ - 3}^3 {f(x)dx = 0}$
D
$\int\limits_{ - 3}^3 {f(x)dx = 12}$

Solution

(C) दिया गया समीकरण $f(x) = \int\limits_1^x {tf(t)dt}$ है।
कलन के मूलभूत प्रमेय के अनुसार,दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,हमें $f'(x) = xf(x)$ प्राप्त होता है।
साथ ही,$x = 1$ रखने पर,$f(1) = \int\limits_1^1 {tf(t)dt} = 0$ प्राप्त होता है।
अब,$\frac{f'(x)}{f(x)} = x$ है।
दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष समाकलन करने पर,$\ln|f(x)| = \frac{x^2}{2} + C$ प्राप्त होता है।
इसका अर्थ है $f(x) = A e^{x^2/2}$।
प्रतिबंध $f(1) = 0$ का उपयोग करने पर,$A e^{1/2} = 0$ प्राप्त होता है,जिसका अर्थ है $A = 0$।
अतः,सभी $x \in R$ के लिए $f(x) = 0$ है।
चूंकि $f(x) = 0$,इसलिए समाकलन $\int\limits_{-3}^3 f(x) dx = \int\limits_{-3}^3 0 dx = 0$ होगा।
अतः,सही कथन $\int\limits_{-3}^3 f(x) dx = 0$ है।
208
AdvancedMCQ
यदि $y = \sqrt{\sec x + \sqrt{\sec x + \sqrt{\sec x + \dots \infty}}} \,,$ है,तो $\int_{0}^{\pi/3} (2y - 1) \frac{dy}{dx} \, dx$ का मान $(\sec x > 0)$ के लिए ज्ञात कीजिए -
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(B) दिया गया है कि $y = \sqrt{\sec x + y}$.
दोनों पक्षों का वर्ग करने पर,हमें $y^2 = \sec x + y$ प्राप्त होता है।
दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,$2y \frac{dy}{dx} = \sec x \tan x + \frac{dy}{dx}$ प्राप्त होता है।
पदों को व्यवस्थित करने पर,$(2y - 1) \frac{dy}{dx} = \sec x \tan x$ प्राप्त होता है।
अब,हमें समाकलन $I = \int_{0}^{\pi/3} (2y - 1) \frac{dy}{dx} \, dx$ का मान ज्ञात करना है।
ऊपर प्राप्त व्यंजक को रखने पर,$I = \int_{0}^{\pi/3} \sec x \tan x \, dx$ प्राप्त होता है।
$\sec x \tan x$ का समाकलन $\sec x$ होता है।
अतः,$I = [\sec x]_{0}^{\pi/3} = \sec(\pi/3) - \sec(0) = 2 - 1 = 1$.
209
AdvancedMCQ
निश्चित समाकलन $\int_{-1}^{2} \left[ \frac{[x]}{1 + x^2} \right] dx$ का मान ज्ञात कीजिए,जहाँ $[\cdot]$ महत्तम पूर्णांक फलन $(GIF)$ को दर्शाता है।
A
$-2$
B
$-1$
C
$0$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) हमें $I = \int_{-1}^{2} \left[ \frac{[x]}{1 + x^2} \right] dx$ का मान ज्ञात करना है।
हम $[x]$ के अंतरालों के आधार पर समाकलन को विभाजित करते हैं:
$-1 \le x < 0$ के लिए,$[x] = -1$। अतः,समाकल्य $\left[ \frac{-1}{1 + x^2} \right]$ है। चूँकि $0 < 1 + x^2 \le 2$,हमारे पास $-1 \le \frac{-1}{1 + x^2} < -0.5$ है। इस मान का महत्तम पूर्णांक $-1$ है।
$0 \le x < 1$ के लिए,$[x] = 0$। अतः,समाकल्य $\left[ \frac{0}{1 + x^2} \right] = [0] = 0$ है।
$1 \le x < 2$ के लिए,$[x] = 1$। अतः,समाकल्य $\left[ \frac{1}{1 + x^2} \right]$ है। चूँकि $2 < 1 + x^2 \le 5$,हमारे पास $0.2 \le \frac{1}{1 + x^2} < 0.5$ है। इस मान का महत्तम पूर्णांक $0$ है।
अतः,$I = \int_{-1}^{0} (-1) dx + \int_{0}^{1} 0 dx + \int_{1}^{2} 0 dx = [-x]_{-1}^{0} + 0 + 0 = (0 - 1) = -1$.
210
AdvancedMCQ
यदि $f(x)$,$x$ में एक द्विघात बहुपद है,तो $\int_{0}^{1} f(x) dx$ है
A
$\frac{1}{6}\left( f(0) + 4f\left(\frac{1}{2}\right) + f(1) \right)$
B
$\frac{1}{6}\left( 4f(0) + f\left(\frac{1}{2}\right) + f(1) \right)$
C
$\frac{1}{6}\left( f(0) + f\left(\frac{1}{2}\right) + 4f(1) \right)$
D
$\frac{1}{6}\left( f(0) + f\left(\frac{1}{2}\right) + f(1) \right)$

Solution

(A) माना $f(x) = ax^2 + bx + c$ है।
अतः,$\int_{0}^{1} f(x) dx = \int_{0}^{1} (ax^2 + bx + c) dx = \left[ \frac{ax^3}{3} + \frac{bx^2}{2} + cx \right]_0^1 = \frac{a}{3} + \frac{b}{2} + c = \frac{2a + 3b + 6c}{6}$।
अब,दिए गए बिंदुओं पर $f(x)$ के मान ज्ञात करते हैं:
$f(0) = c$
$f\left(\frac{1}{2}\right) = a\left(\frac{1}{4}\right) + b\left(\frac{1}{2}\right) + c = \frac{a + 2b + 4c}{4}$
$f(1) = a + b + c$
अब व्यंजक $\frac{1}{6}\left( f(0) + 4f\left(\frac{1}{2}\right) + f(1) \right)$ पर विचार करें:
$= \frac{1}{6}\left( c + 4\left(\frac{a + 2b + 4c}{4}\right) + (a + b + c) \right)$
$= \frac{1}{6}\left( c + a + 2b + 4c + a + b + c \right)$
$= \frac{1}{6}\left( 2a + 3b + 6c \right)$।
यह समाकल के मान से मेल खाता है। अतः,सही विकल्प $A$ है।
211
AdvancedMCQ
$\int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{4x \sin x + x^2 \cos x}{2\sqrt{\sin x}} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi}{2}$
B
$\frac{\pi^2}{4}$
C
$\frac{\pi}{4}$
D
$\frac{\pi^2}{16}$

Solution

(B) माना $I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{4x \sin x + x^2 \cos x}{2\sqrt{\sin x}} dx$.
हम समाकल्य को इस प्रकार लिख सकते हैं:
$\frac{4x \sin x + x^2 \cos x}{2\sqrt{\sin x}} = 2x \sqrt{\sin x} + \frac{x^2 \cos x}{2\sqrt{\sin x}}$.
ध्यान दें कि यह $f(x) = x^2 \sqrt{\sin x}$ का अवकलज है।
गुणन नियम का उपयोग करते हुए: $\frac{d}{dx}(x^2 \sqrt{\sin x}) = 2x \sqrt{\sin x} + x^2 \cdot \frac{1}{2\sqrt{\sin x}} \cdot \cos x = 2x \sqrt{\sin x} + \frac{x^2 \cos x}{2\sqrt{\sin x}}$.
अतः,समाकलन इस प्रकार होगा:
$I = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \frac{d}{dx}(x^2 \sqrt{\sin x}) dx$.
कलन के मूलभूत प्रमेय के अनुसार:
$I = [x^2 \sqrt{\sin x}]_{0}^{\frac{\pi}{2}} = ((\frac{\pi}{2})^2 \sqrt{\sin(\frac{\pi}{2})}) - (0^2 \sqrt{\sin(0)}) = \frac{\pi^2}{4} \cdot 1 - 0 = \frac{\pi^2}{4}$.
212
AdvancedMCQ
$\sum\limits_{r = 2}^{16} {\int\limits_r^{r + 1} {\frac{{dx}}{{\left( {2r - x} \right)\left( {2r + 2 - x} \right)}}} }$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\ln \left( \frac{4}{3} \right)$
B
$\ln \left( \frac{2}{3} \right)$
C
$\tan^{-1} \left( \frac{2}{3} \right)$
D
$\ln \left( \frac{2\sqrt{2}}{\sqrt{3}} \right)$

Solution

(D) माना $I = \sum\limits_{r = 2}^{16} {\int_r^{r + 1} {\frac{{dx}}{{(2r - x)(2r + 2 - x)}}} }$.
प्रत्येक समाकलन के लिए,$u = x - (2r + 1)$ लें। तब $du = dx$.
जब $x = r$,तब $u = -r - 1$.
जब $x = r + 1$,तब $u = -r$.
हर $(2r - (u + 2r + 1))(2r + 2 - (u + 2r + 1)) = (-u - 1)(1 - u) = u^2 - 1$ हो जाता है।
अतः,$\int_r^{r+1} \frac{dx}{(2r-x)(2r+2-x)} = \int_{-r-1}^{-r} \frac{du}{u^2 - 1} = \left[ \frac{1}{2} \ln \left| \frac{u-1}{u+1} \right| \right]_{-r-1}^{-r}$.
$= \frac{1}{2} \left( \ln \left( \frac{r+1}{r-1} \right) - \ln \left( \frac{r+2}{r} \right) \right)$.
$r=2$ से $16$ तक योग करने पर: $\frac{1}{2} \sum_{r=2}^{16} \left( \ln \frac{r+1}{r-1} - \ln \frac{r+2}{r} \right)$.
यह एक टेलिस्कोपिंग श्रेणी है: $\frac{1}{2} [(\ln \frac{3}{1} - \ln \frac{4}{2}) + (\ln \frac{4}{2} - \ln \frac{5}{3}) + \dots + (\ln \frac{17}{15} - \ln \frac{18}{16})]$.
$= \frac{1}{2} (\ln 3 - \ln \frac{18}{16}) = \frac{1}{2} \ln \left( \frac{3 \times 16}{18} \right) = \frac{1}{2} \ln \left( \frac{8}{3} \right) = \ln \left( \frac{2\sqrt{2}}{\sqrt{3}} \right)$.
213
AdvancedMCQ
$\int_{0}^{\frac{\pi}{2}} \left( \frac{1 + \sin 3y}{1 + 2\sin y} \right) dy$ का मान किसके बराबर है?
A
$\frac{\pi}{2}$
B
$\frac{1}{2}$
C
$\frac{\pi}{4}$
D
$1$

Solution

(D) हम जानते हैं कि $\sin 3y = 3\sin y - 4\sin^3 y$ होता है।
इसे समाकल्य में प्रतिस्थापित करने पर:
$\frac{1 + 3\sin y - 4\sin^3 y}{1 + 2\sin y}$ प्राप्त होता है।
बहुपद विभाजन या गुणनखंड का उपयोग करने पर:
$1 + 3\sin y - 4\sin^3 y = (1 + 2\sin y)(1 + \sin y - 2\sin^2 y)$।
अतः,समाकल्य $1 + \sin y - 2\sin^2 y$ में सरल हो जाता है।
अब,$y$ के सापेक्ष $0$ से $\frac{\pi}{2}$ तक समाकलन करने पर:
$\int_{0}^{\frac{\pi}{2}} (1 + \sin y - 2\sin^2 y) dy = \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} (1 + \sin y - (1 - \cos 2y)) dy$।
$= \int_{0}^{\frac{\pi}{2}} (\sin y + \cos 2y) dy$।
$= [-\cos y + \frac{1}{2}\sin 2y]_{0}^{\frac{\pi}{2}}$।
$= (-\cos \frac{\pi}{2} + \frac{1}{2}\sin \pi) - (-\cos 0 + \frac{1}{2}\sin 0)$।
$= (0 + 0) - (-1 + 0) = 1$।
214
AdvancedMCQ
$x \in R$ के लिए फलन $f(x) = \int\limits_0^1 {t\,\sin \left( {x + \pi t} \right)} dt$ का अधिकतम मान है
A
$\frac{1}{\pi }\sqrt {{\pi ^2} + 4} $
B
$\frac{1}{{{\pi ^2}}}\sqrt {{\pi ^2} + 4} $
C
$\sqrt {{\pi ^2} + 4} $
D
$\frac{1}{{2{\pi ^2}}}\sqrt {{\pi ^2} + 4} $

Solution

(B) खंडशः समाकलन का उपयोग करते हुए: $\int u dv = uv - \int v du$. मान लीजिए $u = t$ और $dv = \sin(x + \pi t) dt$. तब $du = dt$ और $v = -\frac{1}{\pi} \cos(x + \pi t)$.
$f(x) = \left[ -\frac{t}{\pi} \cos(x + \pi t) \right]_0^1 + \frac{1}{\pi} \int_0^1 \cos(x + \pi t) dt$
$f(x) = \left( -\frac{1}{\pi} \cos(x + \pi) - 0 \right) + \frac{1}{\pi} \left[ \frac{1}{\pi} \sin(x + \pi t) \right]_0^1$
चूंकि $\cos(x + \pi) = -\cos x$,हमारे पास $f(x) = \frac{1}{\pi} \cos x + \frac{1}{\pi^2} (\sin(x + \pi) - \sin x)$ है।
चूंकि $\sin(x + \pi) = -\sin x$,हमारे पास $f(x) = \frac{1}{\pi} \cos x - \frac{2}{\pi^2} \sin x$ है।
$a \cos x + b \sin x$ का अधिकतम मान $\sqrt{a^2 + b^2}$ होता है।
यहाँ $a = \frac{1}{\pi}$ और $b = -\frac{2}{\pi^2}$ है।
$f(x)_{\max} = \sqrt{\left(\frac{1}{\pi}\right)^2 + \left(-\frac{2}{\pi^2}\right)^2} = \sqrt{\frac{1}{\pi^2} + \frac{4}{\pi^4}} = \sqrt{\frac{\pi^2 + 4}{\pi^4}} = \frac{\sqrt{\pi^2 + 4}}{\pi^2}$.
215
AdvancedMCQ
$\int_{0}^{1} \frac{x^{4}(1-x)^{4}}{1+x^{2}} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{22}{7} - \pi$
B
$2$
C
$\frac{2}{105}$
D
$\frac{71}{15} - \frac{3\pi}{2}$

Solution

(A) माना $I = \int_{0}^{1} \frac{x^{4}(1-x)^{4}}{1+x^{2}} dx$.
$(1-x)^{4} = 1 - 4x + 6x^{2} - 4x^{3} + x^{4}$ का विस्तार करने पर।
अतः,$I = \int_{0}^{1} \frac{x^{4}(1 - 4x + 6x^{2} - 4x^{3} + x^{4})}{1+x^{2}} dx$.
$x^{4}(x^{4} - 4x^{3} + 6x^{2} - 4x + 1)$ को $(x^{2} + 1)$ से विभाजित करने पर:
$x^{8} - 4x^{7} + 6x^{6} - 4x^{5} + x^{4} = (x^{2} + 1)(x^{6} - 4x^{5} + 5x^{4} - 4x^{2} + 4) - 4$.
इस प्रकार,$\frac{x^{4}(1-x)^{4}}{1+x^{2}} = x^{6} - 4x^{5} + 5x^{4} - 4x^{2} + 4 - \frac{4}{1+x^{2}}$.
$0$ से $1$ तक समाकलन करने पर:
$I = \int_{0}^{1} (x^{6} - 4x^{5} + 5x^{4} - 4x^{2} + 4) dx - 4 \int_{0}^{1} \frac{1}{1+x^{2}} dx$.
$I = [\frac{x^{7}}{7} - \frac{4x^{6}}{6} + \frac{5x^{5}}{5} - \frac{4x^{3}}{3} + 4x]_{0}^{1} - 4[\tan^{-1}(x)]_{0}^{1}$.
$I = (\frac{1}{7} - \frac{2}{3} + 1 - \frac{4}{3} + 4) - 4(\frac{\pi}{4})$.
$I = (\frac{3 - 14 + 21 - 28 + 84}{21}) - \pi = \frac{66}{21} - \pi = \frac{22}{7} - \pi$.
216
AdvancedMCQ
यदि $f(x) = \begin{cases} \sqrt{1-x} & 0 \leqslant x \leqslant 1 \\ (7x-6)^{-1/3} & 1 < x \leqslant 2 \end{cases}$ है,तो $\int_{0}^{2} f(x) dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{55}{42}$
B
$\frac{31}{12}$
C
$\frac{1}{42}$
D
$\frac{31}{21}$

Solution

(A) हमें $\int_{0}^{2} f(x) dx$ का मूल्यांकन करना है। चूंकि फलन टुकड़ों में परिभाषित है,हम समाकलन को $x=1$ पर विभाजित करते हैं:
$\int_{0}^{2} f(x) dx = \int_{0}^{1} \sqrt{1-x} dx + \int_{1}^{2} (7x-6)^{-1/3} dx$.
पहले भाग के लिए,$u = 1-x$ लें,तो $du = -dx$ होगा। जब $x=0, u=1$; और जब $x=1, u=0$:
$\int_{0}^{1} (1-x)^{1/2} dx = -\int_{1}^{0} u^{1/2} du = \int_{0}^{1} u^{1/2} du = [\frac{2}{3} u^{3/2}]_{0}^{1} = \frac{2}{3}$.
दूसरे भाग के लिए,$v = 7x-6$ लें,तो $dv = 7 dx$ होगा,इसलिए $dx = \frac{1}{7} dv$। जब $x=1, v=1$; और जब $x=2, v=8$:
$\int_{1}^{2} (7x-6)^{-1/3} dx = \frac{1}{7} \int_{1}^{8} v^{-1/3} dv = \frac{1}{7} [\frac{3}{2} v^{2/3}]_{1}^{8} = \frac{1}{7} \cdot \frac{3}{2} (8^{2/3} - 1^{2/3}) = \frac{3}{14} (4 - 1) = \frac{3}{14} \cdot 3 = \frac{9}{14}$.
दोनों भागों को जोड़ने पर: $\frac{2}{3} + \frac{9}{14} = \frac{28 + 27}{42} = \frac{55}{42}$.
217
AdvancedMCQ
$\int_{0}^{1} e^{x e^{x}} (1 + x e^{x}) dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$e$
B
$e^{e}$
C
$e^{e} - e$
D
$e^{e} - 1$

Solution

(D) माना $I = \int_{0}^{1} e^{x e^{x}} (1 + x e^{x}) dx$.
यहाँ,हम जानते हैं कि $\frac{d}{dx} (e^{x e^{x}}) = e^{x e^{x}} \cdot \frac{d}{dx} (x e^{x}) = e^{x e^{x}} (e^{x} + x e^{x}) = e^{x e^{x}} e^{x} (1 + x)$.
यदि प्रश्न $\int_{0}^{1} \frac{d}{dx} (e^{x e^{x}}) dx$ के रूप में है,तो इसका समाकलन $e^{x e^{x}}$ होगा।
अतः,$\int_{0}^{1} \frac{d}{dx} (e^{x e^{x}}) dx = [e^{x e^{x}}]_{0}^{1}$.
$= e^{1 \cdot e^{1}} - e^{0 \cdot e^{0}} = e^{e} - e^{0} = e^{e} - 1$.
अतः,सही उत्तर $e^{e} - 1$ है।
218
AdvancedMCQ
मान लीजिए $\phi (x) = \int_{0}^{1} e^{x} e^{t} \phi (t) dt + x$. यदि $\phi (\ln (e^{2} - 3))$ का मान $A$ है,तो $A$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$A = \ln(e^{2} - 3) - 2$
B
$A \in (3, 4)$
C
$A = e^{2} - 3$
D
$A = \ln(e^{2} - 3) + 2$

Solution

(A) दिया गया है $\phi(x) = e^{x} \int_{0}^{1} e^{t} \phi(t) dt + x$. मान लीजिए $C = \int_{0}^{1} e^{t} \phi(t) dt$. तब $\phi(x) = C e^{x} + x$.
समाकलन में $\phi(t) = C e^{t} + t$ प्रतिस्थापित करने पर:
$C = \int_{0}^{1} e^{t} (C e^{t} + t) dt = \int_{0}^{1} (C e^{2t} + t e^{t}) dt$.
समाकलन का मूल्यांकन करने पर:
$C = C \left[ \frac{e^{2t}}{2} \right]_{0}^{1} + \left[ t e^{t} - e^{t} \right]_{0}^{1} = C \left( \frac{e^{2} - 1}{2} \right) + (e - e) - (0 - 1) = C \left( \frac{e^{2} - 1}{2} \right) + 1$.
$C \left( 1 - \frac{e^{2} - 1}{2} \right) = 1 \Rightarrow C \left( \frac{2 - e^{2} + 1}{2} \right) = 1 \Rightarrow C \left( \frac{3 - e^{2}}{2} \right) = 1 \Rightarrow C = \frac{2}{3 - e^{2}}$.
अतः,$\phi(x) = \frac{2}{3 - e^{2}} e^{x} + x$.
अब,$\phi(\ln(e^{2} - 3)) = \frac{2}{3 - e^{2}} e^{\ln(e^{2} - 3)} + \ln(e^{2} - 3) = \frac{2}{3 - e^{2}} (e^{2} - 3) + \ln(e^{2} - 3) = -2 + \ln(e^{2} - 3)$.
219
AdvancedMCQ
यदि $I = \int_{0}^{\frac{\pi}{6}} \frac{\cos x}{x} dx$ और $J = \int_{\frac{\pi}{3}}^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cos x}{x} dx$ है,तो निम्नलिखित में से कौन सा सही है?
A
$I < \frac{\pi}{6}, J < \frac{\pi}{6}$
B
$I > \frac{\pi}{6}, J < \frac{\pi}{6}$
C
$I < \frac{\pi}{6}, J > \frac{\pi}{6}$
D
$I > \frac{\pi}{6}, J > \frac{\pi}{6}$

Solution

(B) $0 < x < \frac{\pi}{6}$ के लिए,हम जानते हैं कि $\cos x > x$ होता है।
अतः,$\frac{\cos x}{x} > 1$.
दोनों पक्षों का $0$ से $\frac{\pi}{6}$ तक समाकलन करने पर:
$I = \int_{0}^{\pi/6} \frac{\cos x}{x} dx > \int_{0}^{\pi/6} 1 dx = \frac{\pi}{6}$.
अतः,$I > \frac{\pi}{6}$.
$\frac{\pi}{3} < x < \frac{\pi}{2}$ के लिए,हम जानते हैं कि $\cos x < x$ होता है।
अतः,$\frac{\cos x}{x} < 1$.
दोनों पक्षों का $\frac{\pi}{3}$ से $\frac{\pi}{2}$ तक समाकलन करने पर:
$J = \int_{\pi/3}^{\pi/2} \frac{\cos x}{x} dx < \int_{\pi/3}^{\pi/2} 1 dx = \frac{\pi}{2} - \frac{\pi}{3} = \frac{\pi}{6}$.
अतः,$J < \frac{\pi}{6}$.
इसलिए,सही विकल्प $I > \frac{\pi}{6}$ और $J < \frac{\pi}{6}$ है।
220
AdvancedMCQ
$\int_{\alpha}^{\beta} \sqrt{\frac{x-\alpha}{\beta-x}} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{\pi}{2}(\alpha - \beta)$
B
$\frac{\pi}{2}(\alpha + \beta)$
C
$\frac{\pi}{2}(\beta - \alpha)$
D
$\frac{\pi}{2}(\beta + \alpha)$

Solution

(C) माना $I = \int_{\alpha}^{\beta} \sqrt{\frac{x-\alpha}{\beta-x}} dx$.
$x = \alpha \cos^2 t + \beta \sin^2 t$ प्रतिस्थापित करने पर.
अतः $dx = 2(\beta - \alpha) \sin t \cos t dt$ प्राप्त होता है।
जब $x = \alpha$,तब $t = 0$। जब $x = \beta$,तब $t = \frac{\pi}{2}$।
$x - \alpha = (\beta - \alpha) \sin^2 t$ और $\beta - x = (\beta - \alpha) \cos^2 t$ होता है।
अतः,$\sqrt{\frac{x-\alpha}{\beta-x}} = \sqrt{\frac{(\beta-\alpha)\sin^2 t}{(\beta-\alpha)\cos^2 t}} = \tan t$.
$I = \int_{0}^{\pi/2} \tan t \cdot 2(\beta - \alpha) \sin t \cos t dt = 2(\beta - \alpha) \int_{0}^{\pi/2} \sin^2 t dt$.
$\sin^2 t = \frac{1 - \cos 2t}{2}$ सर्वसमिका का उपयोग करने पर:
$I = 2(\beta - \alpha) \int_{0}^{\pi/2} \frac{1 - \cos 2t}{2} dt = (\beta - \alpha) [t - \frac{\sin 2t}{2}]_{0}^{\pi/2}$.
$I = (\beta - \alpha) [\frac{\pi}{2} - 0] = \frac{\pi}{2}(\beta - \alpha)$.
221
AdvancedMCQ
मान लीजिए $f(x) = \int\limits_0^x {{e^{ - {t^2}}}dt} $ सभी $x > 0$ के लिए है। तो सभी $x > 0$ के लिए:
A
$x{e^{ - {x^2}}} > f(x)$
B
$x < f(x)$
C
$f(x) > 1$
D
$f(x) > \frac{x}{2}\left( {1 + {e^{ - {x^2}}}} \right)$

Solution

(D) फलन $g(t) = e^{-t^2}$ पर विचार करें। $t \in (0, x)$ के लिए,फलन $g(t)$ निरंतर ह्रासमान है क्योंकि $t > 0$ के लिए $g'(t) = -2t e^{-t^2} < 0$ है।
चूंकि $g(t)$ अंतराल $(0, x)$ पर एक निरंतर ह्रासमान अवतल फलन है,इसलिए $0$ से $x$ तक वक्र $y = e^{-t^2}$ के नीचे का क्षेत्रफल बिंदुओं $(0, 0), (x, 0), (x, e^{-x^2}),$ और $(0, 1)$ द्वारा निर्मित समलंब (trapezoid) के क्षेत्रफल से अधिक है।
इस समलंब का क्षेत्रफल $\frac{1}{2} \times (\text{समांतर भुजाओं का योग}) \times (\text{ऊंचाई}) = \frac{1}{2} (1 + e^{-x^2}) \times x$ द्वारा दिया जाता है।
इसलिए,$f(x) = \int_0^x e^{-t^2} dt > \frac{x}{2} (1 + e^{-x^2})$.
Solution diagram
222
AdvancedMCQ
निश्चित समाकलन का मान ज्ञात कीजिए: $\int_{1}^{e} (x+1) e^{x} \ln x \, dx$
A
$e^{e}$
B
$e^{e} + 1$
C
$e^{e}(e-1)$
D
$e^{e} - 1$

Solution

(D) माना $I = \int_{1}^{e} (x+1) e^{x} \ln x \, dx$.
हम जानते हैं कि $\int e^{x} (f(x) + f'(x)) \, dx = e^{x} f(x) + C$.
खंडशः समाकलन (Integration by parts) का उपयोग करने पर:
$u = \ln x$ और $dv = (x+1)e^{x} dx$ लें।
तब $du = \frac{1}{x} dx$ और $v = \int (x+1)e^{x} dx = x e^{x}$.
$\int u \, dv = uv - \int v \, du$ सूत्र के अनुसार:
$I = [x e^{x} \ln x]_{1}^{e} - \int_{1}^{e} x e^{x} \cdot \frac{1}{x} \, dx$
$I = [x e^{x} \ln x]_{1}^{e} - \int_{1}^{e} e^{x} \, dx$
$I = [x e^{x} \ln x - e^{x}]_{1}^{e}$
$I = (e \cdot e^{e} \cdot \ln e - e^{e}) - (1 \cdot e^{1} \cdot \ln 1 - e^{1})$
$I = (e \cdot e^{e} \cdot 1 - e^{e}) - (0 - e)$
$I = e^{e+1} - e^{e} + e = e^{e}(e-1) + e$.
223
AdvancedMCQ
$\int_{0}^{4} \{ \sqrt{x} \} dx$ का मान ज्ञात कीजिए,जहाँ $\{ \}$ $x$ के भिन्नात्मक भाग को दर्शाता है।
A
$16/3$
B
$25/3$
C
$7/3$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(C) हम जानते हैं कि $\{ \sqrt{x} \} = \sqrt{x} - [\sqrt{x}]$.
अतः,समाकलन $\int_{0}^{4} (\sqrt{x} - [\sqrt{x}]) dx = \int_{0}^{4} \sqrt{x} dx - \int_{0}^{4} [\sqrt{x}] dx$ हो जाता है।
सबसे पहले,$\int_{0}^{4} \sqrt{x} dx = \left[ \frac{2}{3} x^{3/2} \right]_{0}^{4} = \frac{2}{3} (4^{3/2} - 0) = \frac{2}{3} \times 8 = \frac{16}{3}$ की गणना करें।
इसके बाद,$\int_{0}^{4} [\sqrt{x}] dx$ का मान ज्ञात करें। $[\sqrt{x}]$ का मान $x = 1, 4, 9, \dots$ पर बदलता है:
$0 \le x < 1$ के लिए,$[\sqrt{x}] = 0$.
$1 \le x < 4$ के लिए,$[\sqrt{x}] = 1$.
इस प्रकार,$\int_{0}^{4} [\sqrt{x}] dx = \int_{0}^{1} 0 dx + \int_{1}^{4} 1 dx = 0 + [x]_{1}^{4} = 4 - 1 = 3$.
अंत में,समाकलन का मान $\frac{16}{3} - 3 = \frac{16 - 9}{3} = \frac{7}{3}$ है।
224
AdvancedMCQ
$\int_{-1}^{1} [x + [x + [x]]] \, dx = $ (जहाँ $[\cdot]$ महत्तम पूर्णांक फलन को दर्शाता है)
A
$-1$
B
$-2$
C
$-3$
D
$3$

Solution

(C) हम जानते हैं कि किसी भी पूर्णांक $n$ के लिए $[x + n] = [x] + n$ होता है।
दिए गए व्यंजक $[x + [x + [x]]]$ को हम इस प्रकार सरल कर सकते हैं:
$[x + [x + [x]]] = [x + [x] + [x]] = [x + 2[x]] = [x] + 2[x] = 3[x]$.
अब,समाकलन का मान ज्ञात करते हैं:
$\int_{-1}^{1} 3[x] \, dx = 3 \int_{-1}^{1} [x] \, dx$.
$x = 0$ पर समाकलन को विभाजित करने पर:
$3 \left( \int_{-1}^{0} [x] \, dx + \int_{0}^{1} [x] \, dx \right)$.
$x \in [-1, 0)$ के लिए,$[x] = -1$ होता है।
$x \in [0, 1)$ के लिए,$[x] = 0$ होता है।
अतः,$3 \left( \int_{-1}^{0} (-1) \, dx + \int_{0}^{1} (0) \, dx \right) = 3 \left( [-x]_{-1}^{0} + 0 \right) = 3(-1) = -3$.
225
AdvancedMCQ
यदि $\int_{n}^{n+1} f(x) dx = n^2 + n$ सभी $n \in I$ के लिए है,तो $\int_{-3}^{3} f(x) dx$ का मान किसके बराबर है?
A
$6$
B
$10$
C
$16$
D
$12$

Solution

(C) दिया गया है कि $\int_{n}^{n+1} f(x) dx = n^2 + n$ है।
हमें $\int_{-3}^{3} f(x) dx$ का मान ज्ञात करना है।
निश्चित समाकलन के गुणधर्म का उपयोग करते हुए,हम लिख सकते हैं:
$\int_{-3}^{3} f(x) dx = \int_{-3}^{-2} f(x) dx + \int_{-2}^{-1} f(x) dx + \int_{-1}^{0} f(x) dx + \int_{0}^{1} f(x) dx + \int_{1}^{2} f(x) dx + \int_{2}^{3} f(x) dx$.
अब,दिए गए सूत्र $n^2 + n$ में $n = -3, -2, -1, 0, 1, 2$ रखने पर:
$n = -3$ के लिए: $(-3)^2 + (-3) = 9 - 3 = 6$.
$n = -2$ के लिए: $(-2)^2 + (-2) = 4 - 2 = 2$.
$n = -1$ के लिए: $(-1)^2 + (-1) = 1 - 1 = 0$.
$n = 0$ के लिए: $(0)^2 + 0 = 0$.
$n = 1$ के लिए: $(1)^2 + 1 = 2$.
$n = 2$ के लिए: $(2)^2 + 2 = 6$.
इन मानों का योग करने पर: $6 + 2 + 0 + 0 + 2 + 6 = 16$.
226
AdvancedMCQ
$\int\limits_{ - 1}^{\frac{3}{2}} {|x\sin \pi x|dx} $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{4}{\pi}$
B
$\frac{3}{\pi} + \frac{1}{\pi^2}$
C
$\frac{3}{\pi^2} + \frac{1}{\pi}$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(B) हम फलन $f(x) = |x \sin(\pi x)|$ को परिभाषित करते हैं। व्यंजक $x \sin(\pi x)$ का चिह्न $x = 0$ और $x = 1$ पर बदलता है।
$x \in [-1, 0]$ के लिए,$x \leq 0$ और $\sin(\pi x) \leq 0$,इसलिए $x \sin(\pi x) \geq 0$.
$x \in [0, 1]$ के लिए,$x \geq 0$ और $\sin(\pi x) \geq 0$,इसलिए $x \sin(\pi x) \geq 0$.
$x \in [1, 3/2]$ के लिए,$x > 0$ और $\sin(\pi x) < 0$,इसलिए $x \sin(\pi x) < 0$.
अतः,$|x \sin(\pi x)| = x \sin(\pi x)$ जब $x \in [-1, 1]$ और $-x \sin(\pi x)$ जब $x \in [1, 3/2]$.
$\int_{-1}^{3/2} |x \sin(\pi x)| dx = \int_{-1}^{1} x \sin(\pi x) dx - \int_{1}^{3/2} x \sin(\pi x) dx$.
खंडशः समाकलन का उपयोग करते हुए,$\int x \sin(\pi x) dx = -\frac{x \cos(\pi x)}{\pi} + \frac{\sin(\pi x)}{\pi^2} + C$.
प्रथम भाग का मान:
$\int_{-1}^{1} x \sin(\pi x) dx = \left[ -\frac{x \cos(\pi x)}{\pi} + \frac{\sin(\pi x)}{\pi^2} \right]_{-1}^{1} = \left( -\frac{1 \cdot (-1)}{\pi} + 0 \right) - \left( -\frac{(-1) \cdot (-1)}{\pi} + 0 \right) = \frac{1}{\pi} - (-\frac{1}{\pi}) = \frac{2}{\pi}$.
द्वितीय भाग का मान:
$\int_{1}^{3/2} x \sin(\pi x) dx = \left[ -\frac{x \cos(\pi x)}{\pi} + \frac{\sin(\pi x)}{\pi^2} \right]_{1}^{3/2} = \left( 0 + \frac{\sin(3\pi/2)}{\pi^2} \right) - \left( -\frac{1 \cdot (-1)}{\pi} + 0 \right) = -\frac{1}{\pi^2} - \frac{1}{\pi}$.
कुल समाकलन = $\frac{2}{\pi} - (-\frac{1}{\pi^2} - \frac{1}{\pi}) = \frac{2}{\pi} + \frac{1}{\pi^2} + \frac{1}{\pi} = \frac{3}{\pi} + \frac{1}{\pi^2}$.
227
AdvancedMCQ
यदि $g(1) = g(2)$ है,तो $\int_{1}^{2} [f\{g(x)\}]^{-1} f'\{g(x)\} g'(x) dx$ का मान क्या है?
A
$1$
B
$2$
C
$0$
D
इनमें से कोई नहीं

Solution

(C) माना $I = \int_{1}^{2} [f\{g(x)\}]^{-1} f'\{g(x)\} g'(x) dx$.
$u = g(x)$ प्रतिस्थापित करने पर,$du = g'(x) dx$ प्राप्त होता है।
जब $x = 1$,तब $u = g(1)$।
जब $x = 2$,तब $u = g(2)$।
चूंकि $g(1) = g(2) = t$ दिया गया है,इसलिए समाकलन इस प्रकार होगा:
$I = \int_{g(1)}^{g(2)} [f(u)]^{-1} f'(u) du$
$I = \int_{t}^{t} \frac{f'(u)}{f(u)} du$
निश्चित समाकलन के गुणधर्म के अनुसार,यदि ऊपरी और निचली सीमाएँ समान हैं,तो समाकलन का मान $0$ होता है।
$I = [\ln|f(u)|]_{t}^{t} = \ln|f(t)| - \ln|f(t)| = 0$.
228
DifficultMCQ
समाकलन $\int_{\frac{\pi }{12}}^{\frac{\pi }{4}} \frac{8 \cos 2x}{(\tan x + \cot x)^3} dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{15}{128}$
B
$\frac{15}{64}$
C
$\frac{13}{32}$
D
$\frac{15}{256}$

Solution

(A) हम जानते हैं कि $\tan x + \cot x = \frac{\sin x}{\cos x} + \frac{\cos x}{\sin x} = \frac{\sin^2 x + \cos^2 x}{\sin x \cos x} = \frac{1}{\sin x \cos x} = \frac{2}{\sin 2x}$.
इस मान को समाकलन में रखने पर:
$I = \int_{\frac{\pi}{12}}^{\frac{\pi}{4}} \frac{8 \cos 2x}{(\frac{2}{\sin 2x})^3} dx = \int_{\frac{\pi}{12}}^{\frac{\pi}{4}} \frac{8 \cos 2x \sin^3 2x}{8} dx = \int_{\frac{\pi}{12}}^{\frac{\pi}{4}} \cos 2x \sin^3 2x dx$.
माना $u = \sin 2x$,तब $du = 2 \cos 2x dx$,अर्थात $\cos 2x dx = \frac{du}{2}$.
जब $x = \frac{\pi}{12}$,तब $u = \sin(\frac{\pi}{6}) = \frac{1}{2}$.
जब $x = \frac{\pi}{4}$,तब $u = \sin(\frac{\pi}{2}) = 1$.
$I = \int_{1/2}^{1} u^3 \frac{du}{2} = \frac{1}{2} [\frac{u^4}{4}]_{1/2}^{1} = \frac{1}{8} [1^4 - (\frac{1}{2})^4] = \frac{1}{8} [1 - \frac{1}{16}] = \frac{1}{8} \times \frac{15}{16} = \frac{15}{128}$.
229
DifficultMCQ
यदि $\int_{1}^{2} \frac{dx}{(x^2 - 2x + 4)^{3/2}} = \frac{k}{k+5}$ है,तो $k$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(A) माना $I = \int_{1}^{2} \frac{dx}{((x-1)^2 + 3)^{3/2}}$.
$x-1 = \sqrt{3} \tan \theta$ प्रतिस्थापन करने पर,$dx = \sqrt{3} \sec^2 \theta \, d\theta$ प्राप्त होता है।
जब $x=1$,तब $\tan \theta = 0 \implies \theta = 0$.
जब $x=2$,तब $\tan \theta = \frac{1}{\sqrt{3}} \implies \theta = \frac{\pi}{6}$.
$I = \int_{0}^{\pi/6} \frac{\sqrt{3} \sec^2 \theta \, d\theta}{(\sqrt{3} \sec \theta)^3} = \int_{0}^{\pi/6} \frac{\sqrt{3} \sec^2 \theta}{3\sqrt{3} \sec^3 \theta} \, d\theta$.
$I = \frac{1}{3} \int_{0}^{\pi/6} \cos \theta \, d\theta = \frac{1}{3} [\sin \theta]_{0}^{\pi/6} = \frac{1}{3} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{6}$.
दिया गया है कि $\frac{k}{k+5} = \frac{1}{6}$,इसलिए $6k = k+5$,जिसका अर्थ है कि $5k = 5$,अर्थात $k = 1$।
230
DifficultMCQ
समाकलन $\int_{7\pi/4}^{7\pi/3} \sqrt{\tan^2 x} \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\log(2\sqrt{2})$
B
$\log(2)$
C
$2\log(2)$
D
$\log(\sqrt{2})$

Solution

(A) माना $I = \int_{7\pi/4}^{7\pi/3} \sqrt{\tan^2 x} \, dx$.
चूंकि $\sqrt{\tan^2 x} = |\tan x|$,हम अंतराल $[7\pi/4, 7\pi/3]$ में समाकलन करेंगे।
अंतराल $[7\pi/4, 2\pi]$ में,$\tan x$ ऋणात्मक है,इसलिए $|\tan x| = -\tan x$.
अंतराल $[2\pi, 7\pi/3]$ में,$\tan x$ धनात्मक है,इसलिए $|\tan x| = \tan x$.
अतः,$I = \int_{7\pi/4}^{2\pi} -\tan x \, dx + \int_{2\pi}^{7\pi/3} \tan x \, dx$.
$I = [\log|\cos x|]_{7\pi/4}^{2\pi} + [-\log|\cos x|]_{2\pi}^{7\pi/3}$.
$I = (\log|\cos 2\pi| - \log|\cos(7\pi/4)|) - (\log|\cos(7\pi/3)| - \log|\cos 2\pi|)$.
चूंकि $\cos 2\pi = 1$,इसलिए $\log 1 = 0$.
$I = -\log|\cos(7\pi/4)| - \log|\cos(7\pi/3)| = -\log(1/\sqrt{2}) - \log(1/2)$.
$I = \log(\sqrt{2}) + \log(2) = \log(\sqrt{2} \times 2) = \log(2\sqrt{2})$.
231
DifficultMCQ
समाकल $\int_{0}^{0.9} [x - 2[x]] \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए,जहाँ $[.]$ महत्तम पूर्णांक फलन को दर्शाता है।
A
$0.9$
B
$1.8$
C
$-0.9$
D
$0$

Solution

(D) माना $I = \int_{0}^{0.9} [x - 2[x]] \, dx$.
चूँकि $0 \le x < 0.9$,महत्तम पूर्णांक फलन $[x] = 0$ है।
इस मान को समाकल में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int_{0}^{0.9} [x - 2(0)] \, dx = \int_{0}^{0.9} [x] \, dx$.
अंतराल $[0, 0.9)$ में $0 \le x < 0.9$ के लिए,$[x] = 0$ होता है।
अतः,$I = \int_{0}^{0.9} 0 \, dx = 0$.
232
DifficultMCQ
मान लीजिए $I = \int_a^b (x^4 - 2x^2) dx$ है। यदि $I$ न्यूनतम है,तो क्रमित युग्म $(a, b)$ क्या होगा?
A
$(0, \sqrt{2})$
B
$(-\sqrt{2}, 0)$
C
$(\sqrt{2}, -\sqrt{2})$
D
$(-\sqrt{2}, \sqrt{2})$

Solution

(D) मान लीजिए $f(x) = x^4 - 2x^2$ है। समाकल $I = \int_a^b f(x) dx$ को न्यूनतम करने के लिए,हमें उस क्षेत्र पर समाकलन करना होगा जहाँ $f(x)$ ऋणात्मक है।
$f(x) = x^2(x^2 - 2) = x^2(x - \sqrt{2})(x + \sqrt{2})$ है।
फलन $f(x)$ अंतराल $(-\sqrt{2}, \sqrt{2})$ में ऋणात्मक है।
चूंकि एक ऋणात्मक फलन का उसके पूरे ऋणात्मक क्षेत्र पर समाकलन न्यूनतम संभव मान देता है,इसलिए हम $a = -\sqrt{2}$ और $b = \sqrt{2}$ लेते हैं।
अतः,क्रमित युग्म $(a, b)$ का मान $(-\sqrt{2}, \sqrt{2})$ है।
Solution diagram
233
DifficultMCQ
समाकलन $\int_{\pi /6}^{\pi /4} {\frac{{dx}}{{\sin 2x\left( {{{\tan }^5}x + {{\cot }^5}x} \right)}}} $ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{{20}}\tan ^{ - 1}\left( {\frac{1}{{9\sqrt 3 }}} \right)$
B
$\frac{1}{{10}}\left( {\frac{\pi }{4} - \tan ^{ - 1}\left( {\frac{1}{{9\sqrt 3 }}} \right)} \right)$
C
$\frac{\pi }{{40}}$
D
$\frac{1}{5}\left( {\frac{\pi }{4} - \tan ^{ - 1}\left( {\frac{1}{{3\sqrt 3 }}} \right)} \right)$

Solution

(B) माना $I = \int_{\pi /6}^{\pi /4} \frac{dx}{\sin 2x (\tan^5 x + \cot^5 x)}$.
$\sin 2x = \frac{2\tan x}{1+\tan^2 x}$ का उपयोग करने पर,$\frac{1}{\sin 2x} = \frac{1+\tan^2 x}{2\tan x}$.
$I = \int_{\pi /6}^{\pi /4} \frac{(1+\tan^2 x) dx}{2\tan x (\tan^5 x + \cot^5 x)}$.
माना $t = \tan x$,तब $dt = \sec^2 x dx = (1+\tan^2 x) dx$.
जब $x = \pi/6, t = 1/\sqrt{3}$. जब $x = \pi/4, t = 1$.
$I = \int_{1/\sqrt{3}}^{1} \frac{dt}{2t(t^5 + 1/t^5)} = \int_{1/\sqrt{3}}^{1} \frac{t^4 dt}{2(t^{10} + 1)}$.
माना $u = t^5$,तब $du = 5t^4 dt$,अर्थात $t^4 dt = du/5$.
जब $t = 1/\sqrt{3}, u = (1/\sqrt{3})^5 = 1/(9\sqrt{3})$. जब $t = 1, u = 1$.
$I = \frac{1}{2} \int_{1/(9\sqrt{3})}^{1} \frac{du/5}{u^2 + 1} = \frac{1}{10} [\tan^{-1} u]_{1/(9\sqrt{3})}^{1}$.
$I = \frac{1}{10} (\tan^{-1}(1) - \tan^{-1}(1/(9\sqrt{3}))) = \frac{1}{10} (\frac{\pi}{4} - \tan^{-1}(\frac{1}{9\sqrt{3}}))$.
234
DifficultMCQ
समाकलन $\int_{1}^{e} \left( \left( \frac{x}{e} \right)^{2x} - \left( \frac{e}{x} \right)^{x} \right) \log_{e} x \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{2} - e - \frac{1}{e^2}$
B
$-\frac{1}{2} + \frac{1}{e} - \frac{1}{2e^2}$
C
$\frac{3}{2} - \frac{1}{e} - \frac{1}{2e^2}$
D
$\frac{3}{2} - e - \frac{1}{2e^2}$

Solution

(D) माना $I = \int_{1}^{e} \left( \left( \frac{x}{e} \right)^{2x} - \left( \frac{e}{x} \right)^{x} \right) \log_{e} x \, dx$.
समाकलन को अलग करने पर: $I = \int_{1}^{e} \left( \frac{x}{e} \right)^{2x} \log_{e} x \, dx - \int_{1}^{e} \left( \frac{e}{x} \right)^{x} \log_{e} x \, dx$.
प्रथम समाकलन के लिए,$u = \left( \frac{x}{e} \right)^{2x}$ लें। तब $\log_{e} u = 2x (\log_{e} x - 1)$.
अवकलन करने पर: $\frac{1}{u} du = 2 \log_{e} x \, dx$.
जब $x=1, u = e^{-2}$ और जब $x=e, u = 1$.
अतः,$\int_{1}^{e} \left( \frac{x}{e} \right)^{2x} \log_{e} x \, dx = \frac{1}{2} \int_{e^{-2}}^{1} du = \frac{1}{2} (1 - e^{-2})$.
दूसरे समाकलन के लिए,$v = \left( \frac{e}{x} \right)^{x}$ लें। तब $\log_{e} v = x (1 - \log_{e} x)$.
अवकलन करने पर: $\frac{1}{v} dv = -\log_{e} x \, dx$.
जब $x=1, v = e$ और जब $x=e, v = 1$.
अतः,$\int_{1}^{e} \left( \frac{e}{x} \right)^{x} \log_{e} x \, dx = -\int_{e}^{1} dv = e - 1$.
कुल मान: $I = \frac{1}{2} (1 - e^{-2}) - (e - 1) = \frac{3}{2} - e - \frac{1}{2e^2}$.
235
DifficultMCQ
यदि $\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cot x}{\cot x + \csc x} dx = m(\pi + n)$ है,तो $m \cdot n$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1$
B
$\frac{1}{2}$
C
$-\frac{1}{2}$
D
$-1$

Solution

(D) माना $I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{\cot x}{\cot x + \csc x} dx$.
फलन का सरलीकरण करने पर: $\frac{\cot x}{\cot x + \csc x} = \frac{\frac{\cos x}{\sin x}}{\frac{\cos x}{\sin x} + \frac{1}{\sin x}} = \frac{\cos x}{\cos x + 1}$.
सर्वसमिका $\cos x = 2 \cos^2 \frac{x}{2} - 1$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है $\frac{\cos x}{\cos x + 1} = \frac{2 \cos^2 \frac{x}{2} - 1}{2 \cos^2 \frac{x}{2}} = 1 - \frac{1}{2} \sec^2 \frac{x}{2}$.
अब समाकलन करने पर: $I = \int_0^{\frac{\pi}{2}} (1 - \frac{1}{2} \sec^2 \frac{x}{2}) dx$.
$I = [x - \tan \frac{x}{2}]_0^{\frac{\pi}{2}}$.
सीमाओं का मान रखने पर: $I = (\frac{\pi}{2} - \tan \frac{\pi}{4}) - (0 - \tan 0) = \frac{\pi}{2} - 1$.
इसे $I = \frac{1}{2}(\pi - 2) = \frac{1}{2}(\pi + (-2))$ के रूप में लिखा जा सकता है।
$m(\pi + n)$ से तुलना करने पर,$m = \frac{1}{2}$ और $n = -2$ प्राप्त होता है।
अतः,$m \cdot n = \frac{1}{2} \times (-2) = -1$.
236
DifficultMCQ
$\alpha$ का एक मान ज्ञात कीजिए जिसके लिए $\int_{\alpha}^{\alpha+1} \frac{dx}{(x+\alpha)(x+\alpha+1)} = \log_{e}\left(\frac{9}{8}\right)$ हो।
A
$-\frac{1}{2}$
B
$-2$
C
$\frac{1}{2}$
D
$2$

Solution

(B) दिया गया समाकलन $\int_{\alpha}^{\alpha+1} \frac{dx}{(x+\alpha)(x+\alpha+1)} = \log_{e}\left(\frac{9}{8}\right)$ है।
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए,$\frac{1}{(x+\alpha)(x+\alpha+1)} = \frac{1}{x+\alpha} - \frac{1}{x+\alpha+1}$.
दोनों पदों का समाकलन करने पर:
$\int_{\alpha}^{\alpha+1} \left( \frac{1}{x+\alpha} - \frac{1}{x+\alpha+1} \right) dx = \left[ \log_{e}|x+\alpha| - \log_{e}|x+\alpha+1| \right]_{\alpha}^{\alpha+1} = \left[ \log_{e}\left| \frac{x+\alpha}{x+\alpha+1} \right| \right]_{\alpha}^{\alpha+1}$.
सीमाओं का मान रखने पर:
$\log_{e}\left( \frac{2\alpha+1}{2\alpha+2} \right) - \log_{e}\left( \frac{2\alpha}{2\alpha+1} \right) = \log_{e}\left( \frac{(2\alpha+1)^2}{2\alpha(2\alpha+2)} \right) = \log_{e}\left( \frac{9}{8} \right)$.
तर्क की तुलना करने पर:
$\frac{(2\alpha+1)^2}{4\alpha(\alpha+1)} = \frac{9}{8} \Rightarrow 8(4\alpha^2 + 4\alpha + 1) = 9(4\alpha^2 + 4\alpha)$.
$32\alpha^2 + 32\alpha + 8 = 36\alpha^2 + 36\alpha \Rightarrow 4\alpha^2 + 4\alpha - 8 = 0$.
$\alpha^2 + \alpha - 2 = 0 \Rightarrow (\alpha+2)(\alpha-1) = 0$.
अतः,$\alpha = 1$ या $\alpha = -2$ है। विकल्पों के साथ तुलना करने पर,सही उत्तर $-2$ है।
237
EasyMCQ
$\int_{a}^{b} \frac{1}{x} dx$ का निश्चित समाकलन ज्ञात कीजिए।
A
$\log_{e} \left( \frac{b}{a} \right)$
B
$\log_{e} \left( \frac{a}{b} \right)$
C
$\log_{e} a$
D
$\log_{e} b$

Solution

(A) $\frac{1}{x}$ का $x$ के सापेक्ष समाकलन $\log_{e} |x|$ होता है।
निश्चित समाकलन $\int_{a}^{b} \frac{1}{x} dx$ के लिए कलन के मूलभूत प्रमेय का उपयोग करने पर:
$= [\log_{e} |x|]_{a}^{b}$
$= \log_{e} |b| - \log_{e} |a|$
लघुगणक के गुणधर्म $\log_{e} m - \log_{e} n = \log_{e} \left( \frac{m}{n} \right)$ का उपयोग करने पर:
$= \log_{e} \left( \frac{b}{a} \right)$.
238
DifficultMCQ
यदि $\theta_{1}$ और $\theta_{2}$ क्रमशः $(0, 2\pi) - \{\pi\}$ में $\theta$ के सबसे छोटे और सबसे बड़े मान हैं जो समीकरण $2 \cot^{2} \theta - \frac{5}{\sin \theta} + 4 = 0$ को संतुष्ट करते हैं,तो $\int_{\theta_{1}}^{\theta_{2}} \cos^{2} 3\theta \, d\theta$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{2\pi}{3}$
B
$\frac{\pi}{3} + \frac{1}{6}$
C
$\frac{\pi}{9}$
D
$\frac{\pi}{3}$

Solution

(D) दिया गया समीकरण: $2 \cot^{2} \theta - \frac{5}{\sin \theta} + 4 = 0$.
$\cot^{2} \theta = \frac{1 - \sin^{2} \theta}{\sin^{2} \theta}$ रखने पर:
$2 \left( \frac{1 - \sin^{2} \theta}{\sin^{2} \theta} \right) - \frac{5}{\sin \theta} + 4 = 0$.
$\sin^{2} \theta$ से गुणा करने पर:
$2(1 - \sin^{2} \theta) - 5 \sin \theta + 4 \sin^{2} \theta = 0$.
$2 \sin^{2} \theta - 5 \sin \theta + 2 = 0$.
गुणनखंड करने पर: $(2 \sin \theta - 1)(\sin \theta - 2) = 0$.
अतः,$\sin \theta = \frac{1}{2}$ (क्योंकि $\sin \theta = 2$ संभव नहीं है).
अंतराल $(0, 2\pi) - \{\pi\}$ में,$\theta = \frac{\pi}{6}$ और $\theta = \frac{5\pi}{6}$ प्राप्त होते हैं.
यहाँ,$\theta_{1} = \frac{\pi}{6}$ और $\theta_{2} = \frac{5\pi}{6}$.
अब समाकलन करने पर:
$I = \int_{\pi/6}^{5\pi/6} \frac{1 + \cos 6\theta}{2} \, d\theta = \frac{1}{2} \left[ \theta + \frac{\sin 6\theta}{6} \right]_{\pi/6}^{5\pi/6}$.
$I = \frac{1}{2} \left( \frac{5\pi}{6} - \frac{\pi}{6} \right) = \frac{\pi}{3}$.
239
DifficultMCQ
$\alpha$ का वह मान जिसके लिए $4 \alpha \int_{-1}^{2} e^{-\alpha |x|} dx = 5$ है,क्या है?
A
$\log_{e}\left(\frac{3}{2}\right)$
B
$\log_{e}\left(\frac{4}{3}\right)$
C
$\log_{e} 2$
D
$\log_{e} \sqrt{2}$

Solution

(C) दिया गया समाकलन $I = \int_{-1}^{2} e^{-\alpha |x|} dx$ है।
चूंकि $|x| = -x$ जब $x < 0$ और $|x| = x$ जब $x \ge 0$,हम समाकलन को विभाजित करते हैं:
$I = \int_{-1}^{0} e^{\alpha x} dx + \int_{0}^{2} e^{-\alpha x} dx$.
समाकलन का मान ज्ञात करने पर:
$I = \left[ \frac{e^{\alpha x}}{\alpha} \right]_{-1}^{0} + \left[ \frac{e^{-\alpha x}}{-\alpha} \right]_{0}^{2} = \left( \frac{1}{\alpha} - \frac{e^{-\alpha}}{\alpha} \right) + \left( \frac{1}{\alpha} - \frac{e^{-2\alpha}}{\alpha} \right) = \frac{2 - e^{-\alpha} - e^{-2\alpha}}{\alpha}$.
अब,इस मान को समीकरण $4\alpha I = 5$ में रखने पर:
$4\alpha \left( \frac{2 - e^{-\alpha} - e^{-2\alpha}}{\alpha} \right) = 5$.
$4(2 - e^{-\alpha} - e^{-2\alpha}) = 5 \Rightarrow 8 - 4e^{-\alpha} - 4e^{-2\alpha} = 5$.
$4e^{-2\alpha} + 4e^{-\alpha} - 3 = 0$.
माना $t = e^{-\alpha}$. तब $4t^2 + 4t - 3 = 0$.
द्विघात समीकरण को हल करने पर: $t = \frac{-4 \pm \sqrt{16 - 4(4)(-3)}}{8} = \frac{-4 \pm 8}{8}$.
चूंकि $t = e^{-\alpha} > 0$,इसलिए $t = \frac{4}{8} = \frac{1}{2}$ लेने पर।
$e^{-\alpha} = \frac{1}{2} \Rightarrow e^{\alpha} = 2 \Rightarrow \alpha = \log_{e} 2$.
240
DifficultMCQ
यदि $I=\int_{1}^{2} \frac{dx}{\sqrt{2x^{3}-9x^{2}+12x+4}},$ है,तो
A
$\frac{1}{9} < I^{2} < \frac{1}{8}$
B
$\frac{1}{3} < I^{2} < \frac{1}{2}$
C
$\frac{1}{9} < I < \frac{1}{8}$
D
$\frac{1}{3} < I < \frac{1}{2}$

Solution

(A) माना $f(x) = \frac{1}{\sqrt{2x^{3}-9x^{2}+12x+4}}$.
$I$ का परिसर ज्ञात करने के लिए,हम अंतराल $[1, 2]$ पर $g(x) = 2x^{3}-9x^{2}+12x+4$ के व्यवहार की जाँच करते हैं।
$g'(x) = 6x^{2}-18x+12 = 6(x-1)(x-2)$.
चूँकि $x \in [1, 2]$ के लिए $g'(x) \leq 0$ है,इसलिए $g(x)$ अंतराल $[1, 2]$ पर एक ह्रासमान फलन है।
अतः,$g(2) \leq g(x) \leq g(1)$.
$g(1) = 2-9+12+4 = 9$.
$g(2) = 16-36+24+4 = 8$.
इसलिए,$x \in [1, 2]$ के लिए $8 \leq g(x) \leq 9$ है।
वर्गमूल और व्युत्क्रम लेने पर,$\frac{1}{3} \leq \frac{1}{\sqrt{g(x)}} \leq \frac{1}{\sqrt{8}}$.
$1$ से $2$ तक समाकलन करने पर: $\int_{1}^{2} \frac{1}{3} dx < I < \int_{1}^{2} \frac{1}{\sqrt{8}} dx$.
$\frac{1}{3}(2-1) < I < \frac{1}{\sqrt{8}}(2-1)$.
$\frac{1}{3} < I < \frac{1}{\sqrt{8}}$.
असमिका का वर्ग करने पर: $\frac{1}{9} < I^{2} < \frac{1}{8}$.
241
DifficultMCQ
यदि सभी वास्तविक त्रिक $(a, b, c)$ के लिए,$f(x) = a + bx + cx^2$ है,तो $\int_{0}^{1} f(x) dx$ का मान क्या होगा?
A
$\frac{1}{2} \{f(1) + 3f(\frac{1}{2})\}$
B
$2 \{3f(1) + 2f(\frac{1}{2})\}$
C
$\frac{1}{6} \{f(0) + f(1) + 4f(\frac{1}{2})\}$
D
$\frac{1}{3} \{f(0) + f(\frac{1}{2})\}$

Solution

(C) दिया गया है $f(x) = a + bx + cx^2$.
निश्चित समाकलन की गणना करने पर:
$\int_{0}^{1} (a + bx + cx^2) dx = [ax + \frac{bx^2}{2} + \frac{cx^3}{3}]_{0}^{1} = a + \frac{b}{2} + \frac{c}{3}$.
व्यंजक को सरल करने पर:
$a + \frac{b}{2} + \frac{c}{3} = \frac{6a + 3b + 2c}{6}$.
अब,विकल्प $C$ में दिए गए पदों का मान रखने पर:
$f(0) = a$.
$f(1) = a + b + c$.
$f(\frac{1}{2}) = a + \frac{b}{2} + \frac{c}{4}$.
इन मानों को $\frac{1}{6} \{f(0) + f(1) + 4f(\frac{1}{2})\}$ में प्रतिस्थापित करने पर:
$= \frac{1}{6} \{a + (a + b + c) + 4(a + \frac{b}{2} + \frac{c}{4})\}$
$= \frac{1}{6} \{a + a + b + c + 4a + 2b + c\}$
$= \frac{1}{6} \{6a + 3b + 2c\} = a + \frac{b}{2} + \frac{c}{3}$.
अतः,सही विकल्प $C$ है।
242
Medium
योगफल की सीमा के रूप में $\int_{0}^{2}(x^{2}+1) dx$ ज्ञात कीजिए।

Solution

परिभाषा के अनुसार,$\int_a^b f(x) dx = (b - a) \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} f(a + rh)$,जहाँ $h = \frac{b-a}{n}$ है।
इस प्रश्न में,$a = 0$,$b = 2$,$f(x) = x^2 + 1$,और $h = \frac{2-0}{n} = \frac{2}{n}$ है।
अतः,$\int_0^2 (x^2 + 1) dx = 2 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} f(\frac{2r}{n})$.
$= 2 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} [(\frac{2r}{n})^2 + 1] = 2 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} [\sum_{r=0}^{n-1} \frac{4r^2}{n^2} + \sum_{r=0}^{n-1} 1]$.
$= 2 \lim_{n \to \infty} [\frac{4}{n^3} \sum_{r=0}^{n-1} r^2 + \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} 1]$.
$\sum_{r=0}^{n-1} r^2 = \frac{(n-1)n(2n-1)}{6}$ और $\sum_{r=0}^{n-1} 1 = n$ का उपयोग करने पर:
$= 2 \lim_{n \to \infty} [\frac{4}{n^3} \cdot \frac{(n-1)n(2n-1)}{6} + \frac{1}{n} \cdot n]$.
$= 2 \lim_{n \to \infty} [\frac{2}{3} \cdot \frac{(n-1)(2n-1)}{n^2} + 1] = 2 [\frac{2}{3} \cdot 2 + 1] = 2 [\frac{4}{3} + 1] = 2 [\frac{7}{3}] = \frac{14}{3}$.
243
Medium
निम्नलिखित निश्चित समाकल का योगफल की सीमा के रूप में मान ज्ञात कीजिए:
$\int_{0}^{5}(x+1) d x$

Solution

(D) माना $I = \int_{0}^{5}(x+1) d x$.
हम जानते हैं कि,$\int_a^b f (x)dx = (b - a) \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} f(a + rh)$,जहाँ $h = \frac{b-a}{n}$.
यहाँ,$a=0, b=5$,और $f(x)=(x+1)$.
$\Rightarrow h = \frac{5-0}{n} = \frac{5}{n}$.
$\therefore \int_0^5 (x + 1) dx = 5 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} f\left(r \cdot \frac{5}{n}\right)$.
$= 5 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{r=0}^{n-1} \left( \frac{5r}{n} + 1 \right)$.
$= 5 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \left[ \sum_{r=0}^{n-1} 1 + \frac{5}{n} \sum_{r=0}^{n-1} r \right]$.
$= 5 \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \left[ n + \frac{5}{n} \cdot \frac{(n-1)n}{2} \right]$.
$= 5 \lim_{n \to \infty} \left[ 1 + \frac{5(n-1)}{2n} \right]$.
$= 5 \lim_{n \to \infty} \left[ 1 + \frac{5}{2} \left( 1 - \frac{1}{n} \right) \right]$.
$= 5 \left[ 1 + \frac{5}{2} \right] = 5 \left[ \frac{7}{2} \right] = \frac{35}{2}$.
244
Difficult
योगफल की सीमा के रूप में निम्नलिखित निश्चित समाकल का मान ज्ञात कीजिए:
$\int_{1}^{4}(x^{2}-x) dx$

Solution

(N/A) माना $I = \int_{1}^{4}(x^{2}-x) dx$.
समाकलन के योगफल के गुणधर्म का उपयोग करते हुए:
$I = \int_{1}^{4} x^{2} dx - \int_{1}^{4} x dx = I_{1} - I_{2}$,जहाँ $I_{1} = \int_{1}^{4} x^{2} dx$ और $I_{2} = \int_{1}^{4} x dx$.
योगफल की सीमा के रूप में निश्चित समाकल की परिभाषा है:
$\int_{a}^{b} f(x) dx = \lim_{n \to \infty} h \sum_{r=0}^{n-1} f(a + rh)$,जहाँ $h = \frac{b-a}{n}$.
$I_{1} = \int_{1}^{4} x^{2} dx$ के लिए:
$a = 1, b = 4, f(x) = x^{2}, h = \frac{4-1}{n} = \frac{3}{n}$.
$I_{1} = \lim_{n \to \infty} \frac{3}{n} \sum_{r=0}^{n-1} (1 + r \cdot \frac{3}{n})^{2} = \lim_{n \to \infty} \frac{3}{n} \sum_{r=0}^{n-1} (1 + \frac{6r}{n} + \frac{9r^{2}}{n^{2}})$.
$I_{1} = \lim_{n \to \infty} \frac{3}{n} [n + \frac{6}{n} \frac{(n-1)n}{2} + \frac{9}{n^{2}} \frac{(n-1)n(2n-1)}{6}] = 3 + 9 + \frac{27}{2} = 21$.
$I_{2} = \int_{1}^{4} x dx$ के लिए:
$a = 1, b = 4, f(x) = x, h = \frac{3}{n}$.
$I_{2} = \lim_{n \to \infty} \frac{3}{n} \sum_{r=0}^{n-1} (1 + \frac{3r}{n}) = \lim_{n \to \infty} \frac{3}{n} [n + \frac{3}{n} \frac{(n-1)n}{2}] = 3 + \frac{9}{2} = \frac{15}{2}$.
अतः,$I = I_{1} - I_{2} = 21 - \frac{15}{2} = \frac{42-15}{2} = \frac{27}{2}$.
245
Medium
निम्नलिखित समाकल का मान ज्ञात कीजिए: $\int_{2}^{3} x^{2} dx$

Solution

(N/A) माना $I = \int_{2}^{3} x^{2} dx$.
हम जानते हैं कि $x^{2}$ का प्रति-अवकलज $\int x^{2} dx = \frac{x^{3}}{3} = F(x)$ है।
कलन के द्वितीय मूलभूत प्रमेय के अनुसार,हमें प्राप्त होता है:
$I = F(3) - F(2)$
$I = \frac{3^{3}}{3} - \frac{2^{3}}{3}$
$I = \frac{27}{3} - \frac{8}{3}$
$I = \frac{19}{3}$
246
MediumMCQ
निम्नलिखित समाकलन का मान ज्ञात कीजिए: $\int_{1}^{2} \frac{x \, dx}{(x+1)(x+2)}$
A
$2 \log 3 - \log 2$
B
$\log \left( \frac{32}{27} \right)$
C
$\log \left( \frac{27}{32} \right)$
D
$\log 2 - 2 \log 3$

Solution

(B) माना $I = \int_{1}^{2} \frac{x \, dx}{(x+1)(x+2)}$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए:
$\frac{x}{(x+1)(x+2)} = \frac{A}{x+1} + \frac{B}{x+2}$
$x = A(x+2) + B(x+1)$
$x = -1$ रखने पर,$A = -1$ प्राप्त होता है। $x = -2$ रखने पर,$B = 2$ प्राप्त होता है।
अतः,$\frac{x}{(x+1)(x+2)} = \frac{-1}{x+1} + \frac{2}{x+2}$.
अनिश्चित समाकलन:
$\int \left( \frac{-1}{x+1} + \frac{2}{x+2} \right) dx = -\log |x+1| + 2 \log |x+2| = F(x)$.
कलन के मूलभूत प्रमेय का उपयोग करते हुए:
$I = F(2) - F(1)$
$I = [-\log(3) + 2 \log(4)] - [-\log(2) + 2 \log(3)]$
$I = -\log(3) + 2 \log(4) + \log(2) - 2 \log(3)$
$I = 2 \log(4) + \log(2) - 3 \log(3)$
$I = \log(16) + \log(2) - \log(27)$
$I = \log \left( \frac{16 \times 2}{27} \right) = \log \left( \frac{32}{27} \right)$.
247
EasyMCQ
निश्चित समाकल $\int_{-1}^{1}(x+1) d x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$0$
B
$1$
C
$2$
D
$3$

Solution

(C) माना $I = \int_{-1}^{1} (x+1) d x$.
सबसे पहले,अनिश्चित समाकल ज्ञात करें:
$\int (x+1) d x = \frac{x^2}{2} + x = F(x)$.
कलन के द्वितीय मूलभूत प्रमेय के अनुसार,हमारे पास है:
$I = F(1) - F(-1)$.
सीमाओं को प्रतिस्थापित करने पर:
$F(1) = \frac{1^2}{2} + 1 = \frac{1}{2} + 1 = \frac{3}{2}$.
$F(-1) = \frac{(-1)^2}{2} + (-1) = \frac{1}{2} - 1 = -\frac{1}{2}$.
अंतर की गणना करने पर:
$I = \frac{3}{2} - (-\frac{1}{2}) = \frac{3}{2} + \frac{1}{2} = \frac{4}{2} = 2$.
248
EasyMCQ
निश्चित समाकल $\int_{2}^{3} \frac{1}{x} d x$ का मूल्यांकन कीजिए।
A
$\log \frac{2}{3}$
B
$\log \frac{3}{2}$
C
$\log 6$
D
$\log 5$

Solution

(B) माना $I = \int_{2}^{3} \frac{1}{x} d x$ है।
हम जानते हैं कि $\frac{1}{x}$ का प्रति-अवकलज (antiderivative) $\log |x|$ होता है।
कलन के द्वितीय मूलभूत प्रमेय के अनुसार,$\int_{a}^{b} f(x) d x = F(b) - F(a)$,जहाँ $F(x)$,$f(x)$ का प्रति-अवकलज है।
यहाँ,$F(x) = \log |x|$ है।
अतः,$I = F(3) - F(2) = \log |3| - \log |2|$।
लघुगणक के गुणधर्म $\log a - \log b = \log \frac{a}{b}$ का उपयोग करने पर,हमें $I = \log \frac{3}{2}$ प्राप्त होता है।
249
Medium
निश्चित समाकलन $\int_{1}^{2} (4x^{3} - 5x^{2} + 6x + 9) dx$ का मान ज्ञात कीजिए।

Solution

(D) माना $I = \int_{1}^{2} (4x^{3} - 5x^{2} + 6x + 9) dx$ है।
सबसे पहले,अनिश्चित समाकलन ज्ञात करें:
$\int (4x^{3} - 5x^{2} + 6x + 9) dx = 4(\frac{x^{4}}{4}) - 5(\frac{x^{3}}{3}) + 6(\frac{x^{2}}{2}) + 9x = x^{4} - \frac{5x^{3}}{3} + 3x^{2} + 9x = F(x)$।
कलन के द्वितीय मूलभूत प्रमेय के अनुसार,$I = F(2) - F(1)$।
$F(2) = (2)^{4} - \frac{5(2)^{3}}{3} + 3(2)^{2} + 9(2) = 16 - \frac{40}{3} + 12 + 18 = 46 - \frac{40}{3} = \frac{138 - 40}{3} = \frac{98}{3}$।
$F(1) = (1)^{4} - \frac{5(1)^{3}}{3} + 3(1)^{2} + 9(1) = 1 - \frac{5}{3} + 3 + 9 = 13 - \frac{5}{3} = \frac{39 - 5}{3} = \frac{34}{3}$।
अतः,$I = \frac{98}{3} - \frac{34}{3} = \frac{64}{3}$।
250
EasyMCQ
निश्चित समाकल $\int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \sin 2x \,dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$1/2$
B
$1/4$
C
$1$
D
$0$

Solution

(A) माना $I = \int_{0}^{\frac{\pi}{4}} \sin 2x \,dx$ है।
$\sin 2x$ का प्रति-अवकलज $\int \sin 2x \,dx = -\frac{\cos 2x}{2}$ है।
कलन के द्वितीय मूलभूत प्रमेय के अनुसार,हमें प्राप्त होता है:
$I = \left[ -\frac{\cos 2x}{2} \right]_{0}^{\frac{\pi}{4}}$
$I = -\frac{1}{2} \left[ \cos 2\left(\frac{\pi}{4}\right) - \cos 2(0) \right]$
$I = -\frac{1}{2} \left[ \cos\left(\frac{\pi}{2}\right) - \cos(0) \right]$
चूंकि $\cos(\frac{\pi}{2}) = 0$ और $\cos(0) = 1$,इसलिए:
$I = -\frac{1}{2} [0 - 1] = \frac{1}{2}$.

7-2.Definite Integral — Fundamental definite integration · Frequently Asked Questions

1Are these 7-2.Definite Integral questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 7-2.Definite Integral Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.