Drugs and Medicines Questions in Gujarati

(A) $Phenelzine$ એ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ છે,જ્યારે $Ranitidine$,$Aluminium \ hydroxide$ અને $Cimetidine$ એ એન્ટાસિડ છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે પેનિસિલિન એ બેક્ટેરિયલ ચેપની સારવાર માટે વપરાતી જાણીતી એન્ટિબાયોટિક છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે જે દવાઓ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર પર કાર્ય કરીને ચિંતા ઘટાડે છે તેને ટ્રાન્ક્વિલાઈઝર્સ (શાંતિદાયક દવાઓ) કહેવામાં આવે છે,એન્ટિબાયોટિક્સ નહીં.

(A) એન્ટીઓક્સિડન્ટ્સ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે ખોરાક પર ઓક્સિજનની ક્રિયાને ધીમી પાડે છે,જેનાથી ઓક્સિડેશન અટકે છે અને સંગ્રહમાં મદદ મળે છે. $BHA$ (બ્યુટાઈલેટેડ હાઈડ્રોક્સી એનિસોલ) એ એક જાણીતું એન્ટીઓક્સિડન્ટ છે જે માખણમાં ઓક્સિડેશનને કારણે થતી દુર્ગંધ (rancidity) અટકાવવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. તેથી,$BHA$ ઉમેરવાથી માખણની સંગ્રહ ક્ષમતા વધે છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ એવી દવાઓ છે જે વિવિધ પ્રકારના હાનિકારક સૂક્ષ્મ જીવો સામે અસરકારક હોય છે.
$Tetracycline$ એ જાણીતી બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક છે.
તે ઘણા પ્રકારના બેક્ટેરિયા,મોટા વાયરસ અને ટાઈફસ તાવ સામે અસરકારક છે.
આથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) શામક (Sedatives) એ દવાઓનો એક વર્ગ છે જે મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર $(CNS)$ પર કાર્ય કરીને શાંતિપૂર્ણ અસર ઉત્પન્ન કરે છે,ચિંતા ઘટાડે છે અને ઊંઘ લાવે છે.
માનસિક રીતે અશાંત અથવા હિંસક દર્દીઓને એવી દવાઓની જરૂર હોય છે જે $CNS$ ની અતિશય સક્રિયતાને દબાવીને તેમને આરામ અને શાંતિ આપી શકે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(A) જે એન્ટિબાયોટિક્સ મુખ્યત્વે ગ્રામ-પોઝિટિવ અથવા ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયા સામે અસરકારક હોય છે,તેને નેરો સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ કહેવામાં આવે છે.
પેનિસિલિન $G$ એ નેરો સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિકનું ઉદાહરણ છે.
જ્યારે એમ્પિસિલિન,એમોક્સિસિલિન અને ક્લોરામ્ફેનિકોલ એ બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ છે.

(C) સુક્રાલોઝ એ સુક્રોઝનું ટ્રાયક્લોરો વ્યુત્પન્ન છે. તે રસોઈના તાપમાને સ્થિર છે અને શરીરમાં કેલરી આપતું નથી.

(A) $(i)$ નિનહાઇડ્રિન સાથે વાદળી-જાંબલી રંગ $\rightarrow$ એમિનો એસિડ ડેરિવેટિવ સૂચવે છે. તેથી તે સેકરિન કે સુક્રાલોઝ હોઈ શકે નહીં.
$(ii)$ લાસેન અર્ક $AgNO_{3}$ સાથે હકારાત્મક કસોટી આપે છે,એટલે કે $Cl$ હાજર છે. $Fe_{4}[Fe(CN)_{6}]_{3}$ સાથે નકારાત્મક કસોટીનો અર્થ છે કે $N$ ગેરહાજર છે. તેથી તે એસ્પાર્ટેમ,સેકરિન કે એલિટેમ હોઈ શકે નહીં; તેથી,$C$ એ સુક્રાલોઝ છે.
$(iii)$ $B$ અને $D$ નો લાસેન અર્ક સોડિયમ નાઈટ્રોપ્રસાઈડ કસોટીમાં હકારાત્મક પરિણામ આપે છે,તેથી તેમાં $S$ હાજર છે; તેથી,તેઓ સેકરિન અને એલિટેમ છે.

(N/A) મોટાભાગની દવાઓ જ્યારે ભલામણ કરેલ ડોઝ કરતા વધારે લેવામાં આવે છે,ત્યારે તે ઝેરી અસર કરી શકે છે અને હાનિકારક અસરો પેદા કરી શકે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં,ઊંઘની ગોળીઓનો વધુ પડતો ડોઝ મૃત્યુનું કારણ પણ બની શકે છે. તેથી,કોઈપણ દવા લેતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે જેથી ડોઝ દર્દીની સ્થિતિ માટે સુરક્ષિત અને યોગ્ય રહે.

(C) "રેનિટિડિન એ એન્ટાસિડ છે" તે વિધાન દવાઓના $pharmacological \ effect$ (ઔષધીય અસર) પર આધારિત વર્ગીકરણના સંદર્ભમાં આપવામાં આવ્યું છે.
આનું કારણ એ છે કે $antacid$ શબ્દ દવાની ઉપચારાત્મક કાર્યક્ષમતા દર્શાવે છે,જે પેટમાં ઉત્પન્ન થતા વધારાના એસિડને તટસ્થ કરવાનું છે.

(N/A) ઘણા લોકો ડાયાબિટીસ અને મેદસ્વીતા જેવી બીમારીઓથી પીડાય છે.
આ લોકો સામાન્ય ખાંડ એટલે કે $sucrose$ લઈ શકતા નથી કારણ કે તે તેમના માટે હાનિકારક છે.
તેથી,કૃત્રિમ ગળપણ આપતા પદાર્થોની જરૂર પડે છે જે વ્યક્તિના કેલરીના સેવનમાં વધારો કરતા નથી.
$saccharin$,$aspartame$ અને $alitame$ એ કૃત્રિમ ગળપણના કેટલાક ઉદાહરણો છે.

(N/A) આ અણુ એક નોન-આયોનિક ડિટર્જન્ટ છે.
$1$. હાઇડ્રોફોબિક ભાગ: લાંબી હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલા $(C_9H_{19}-C_6H_4-)$ એ હાઇડ્રોફોબિક (પાણીને અપાકર્ષક) ભાગ છે.
$2$. હાઇડ્રોફિલિક ભાગ: પોલિઓક્સિઇથિલિન શૃંખલા $(-O(CH_2CH_2O)_xCH_2CH_2OH)$ એ હાઇડ્રોફિલિક (પાણીને આકર્ષક) ભાગ છે.
$3$. અણુમાં હાજર ક્રિયાશીલ સમૂહો છે:
$(i)$ ઇથર સમૂહ $(-O-)$
$(ii)$ પ્રાથમિક આલ્કોહોલિક સમૂહ $(-OH)$

(N/A)
દવાઓનું વર્ગીકરણ જરૂરી છે કારણ કે વિવિધ વર્ગીકરણ પદ્ધતિઓ વિવિધ વ્યાવસાયિકો માટે અલગ-અલગ હેતુઓ પૂરા પાડે છે:
(i) ફાર્માકોલોજીકલ અસરના આધારે: આ વર્ગીકરણ ડોકટરોને ચોક્કસ પ્રકારની સમસ્યાની સારવાર માટે ઉપલબ્ધ દવાઓની સંપૂર્ણ શ્રેણી પૂરી પાડે છે. તેથી, તે ડોકટરો માટે ખૂબ ઉપયોગી છે।
(ii) દવાની ક્રિયાના આધારે: આ વર્ગીકરણ ચોક્કસ જૈવ રાસાયણિક પ્રક્રિયા પર દવાની ક્રિયા પર આધારિત છે. તે દવા જૈવિક પ્રણાલીઓ સાથે કેવી રીતે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરે છે તે સમજવામાં મદદ કરે છે।
(iii) રાસાયણિક બંધારણના આધારે: આ વર્ગીકરણ સમાન બંધારણીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી દવાઓની શ્રેણી પૂરી પાડે છે, જે ઘણીવાર સમાન ફાર્માકોલોજીકલ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે।
(iv) મોલેક્યુલર લક્ષ્યોના આધારે: આ વર્ગીકરણ મેડિસિનલ કેમિસ્ટને ચોક્કસ મોલેક્યુલર લક્ષ્યો પર સમાન ક્રિયાની પદ્ધતિ ધરાવતી દવાઓ પૂરી પાડે છે. તેથી, તે મેડિસિનલ કેમિસ્ટ માટે સૌથી વધુ ઉપયોગી છે।

(N/A) ઔષધીય રસાયણવિજ્ઞાનમાં,ડ્રગ ટાર્ગેટ્સ એટલે ચોક્કસ રોગો માટે જવાબદાર ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ મુખ્ય અણુઓ. આ અણુઓ સામાન્ય રીતે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ,પ્રોટીન,લિપિડ્સ અને ન્યુક્લિક એસિડ જેવા જૈવિક મેક્રોમોલેક્યુલ્સ હોય છે.
દવાઓ એવા રાસાયણિક ઘટકો છે જે આ લક્ષ્ય અણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે,જે ઘણીવાર તેમના સક્રિય સ્થાનો (active sites) સાથે જોડાઈને તેમની જૈવિક પ્રવૃત્તિને અટકાવે છે અથવા નિયંત્રિત કરે છે,જેનાથી રોગની સારવાર થાય છે.

(N/A) દવાઓ એ રાસાયણિક પદાર્થો છે જે રોગનિવારક અસર ઉત્પન્ન કરવા માટે શરીરમાં ચોક્કસ રિસેપ્ટર સાઇટ્સ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
$1$. એક દવા એક કરતા વધુ રિસેપ્ટર સાઇટ્સ સાથે જોડાઈ શકે છે,જે અનિચ્છનીય સાઇટ્સ પર ઝેરી અસરો પેદા કરી શકે છે.
$2$. ભલામણ કરેલ ડોઝ કરતા વધારે માત્રામાં દવા લેવાથી હાનિકારક અથવા ઝેરી અસરો થઈ શકે છે.
$3$. ડોક્ટરો દર્દીની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા અને આડઅસરો ઘટાડવા માટે યોગ્ય ડોઝ સૂચવવા માટે તાલીમ પામેલા હોય છે.
તેથી,ડોક્ટરની સલાહ લીધા વગર દવાઓ લેવી જોઈએ નહીં.

(N/A) એન્ટિસેપ્ટિક્સ અને જંતુનાશકો બંને એન્ટિમાઇક્રોબાયલ પદાર્થો છે,પરંતુ તે તેમના ઉપયોગમાં અલગ પડે છે.
એન્ટિસેપ્ટિક્સનો ઉપયોગ જીવંત પેશીઓ જેવી કે ઘા,કાપ,અલ્સર અથવા રોગગ્રસ્ત ત્વચા પર સૂક્ષ્મજીવોને મારવા અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવવા માટે થાય છે. તેનું એક ઉદાહરણ $0.2 \%$ ફિનોલનું દ્રાવણ છે.
જંતુનાશકોનો ઉપયોગ નિર્જીવ વસ્તુઓ જેવી કે ફ્લોર,ડ્રેનેજ સિસ્ટમ અને સાધનો પર કરવામાં આવે છે અને તે જીવંત પેશીઓ માટે હાનિકારક છે. તેનું એક ઉદાહરણ જલીય દ્રાવણમાં $0.2$ થી $0.4 \ ppm$ સાંદ્રતા ધરાવતું ક્લોરિન છે.

(B) સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ,મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અથવા એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ એ સામાન્ય એન્ટાસિડ છે જે જઠરમાં વધારાના એસિડને તટસ્થ કરે છે પરંતુ એસિડના ઉત્પાદનના મૂળ કારણને નિયંત્રિત કરતા નથી.
સિમેટિડિન અને રેનિટિડિન વધુ સારા એન્ટાસિડ છે કારણ કે તેઓ હિસ્ટામાઇન રીસેપ્ટર વિરોધી (antagonists) તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેઓ જઠરની દીવાલમાં હાજર રીસેપ્ટર્સ સાથે હિસ્ટામાઇનની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને અટકાવે છે,જેના પરિણામે ઓછી માત્રામાં એસિડ મુક્ત થાય છે,આમ તે હાઇપરએસિડિટી માટે વધુ અસરકારક અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહેતો ઉપાય પૂરો પાડે છે.

(N/A) ચોક્કસ દવાઓ ચોક્કસ રીસેપ્ટર્સ સાથે જોડાય છે. એન્ટાસિડ્સ (જેમ કે $Cimetidine$) પેટની દીવાલમાં રહેલા હિસ્ટામાઇન રીસેપ્ટર્સ સાથે જોડાઈને એસિડના સ્ત્રાવને અટકાવવા માટે રચાયેલ છે,જ્યારે એન્ટિ-એલર્જિક દવાઓ (જેમ કે $Brompheniramine$) એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ વિવિધ હિસ્ટામાઇન રીસેપ્ટર્સ સાથે જોડાય છે. કારણ કે આ દવાઓ વિવિધ પ્રકારના રીસેપ્ટર્સને લક્ષ્ય બનાવે છે,તેથી તેઓ એકબીજાના કાર્યોમાં દખલ કરતી નથી.

(N/A) ડિપ્રેશનની અસરને દૂર કરવા માટે એન્ટી-ડિપ્રેસન્ટ દવાઓની જરૂર હોય છે. આ દવાઓ નોરએડ્રેનાલિન નામના ન્યુરોટ્રાન્સમીટરના વિઘટનને ઉત્તેજિત કરતા ઉત્સેચકોને અવરોધે છે. પરિણામે,આ મહત્વપૂર્ણ ન્યુરોટ્રાન્સમીટરનું ચયાપચય ધીમેથી થાય છે અને તે લાંબા સમય સુધી તેના રીસેપ્ટરને સક્રિય કરી શકે છે.
બે એન્ટી-ડિપ્રેસન્ટ દવાઓ છે:
$i$. Iproniazid
$ii$. Phenelzine

જે એન્ટિબાયોટિક્સ ગ્રામ-પોઝિટિવ અને ગ્રામ-નેગેટિવ બેક્ટેરિયાની વિશાળ શ્રેણી સામે અસરકારક હોય છે,તેને બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ કહેવામાં આવે છે.
ક્લોરામ્ફેનિકોલ એ એક બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક છે. તેનું બંધારણ નીચે મુજબ છે:
$O_2N-C_6H_4-CH(OH)-CH(NHCOCHCl_2)-CH_2OH$
તેનો ઉપયોગ ટાઈફોઈડ,મરડો,તીવ્ર તાવ,ન્યુમોનિયા,મેનિન્જાઈટિસ અને પેશાબના ચેપના અમુક પ્રકારોની સારવાર માટે થઈ શકે છે.
અન્ય બે બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ વેનકોમાઈસિન અને ઓફલોક્સાસિન છે.
એમ્પિસિલિન અને એમોક્સિસિલિન,જે પેનિસિલિનમાંથી કૃત્રિમ રીતે સંશોધિત કરવામાં આવ્યા છે,તે પણ બ્રોડ સ્પેક્ટ્રમ એન્ટિબાયોટિક્સ છે.

(N/A) એન્ટિસેપ્ટિક્સ અને જંતુનાશકો બંને સૂક્ષ્મજીવો સામે અસરકારક છે.
એન્ટિસેપ્ટિક્સ જીવંત પેશીઓ જેવી કે ઘા,કાપ,અલ્સર અને રોગગ્રસ્ત ત્વચા પર લગાવવામાં આવે છે,જ્યારે જંતુનાશકો નિર્જીવ વસ્તુઓ જેવી કે ફ્લોર,ડ્રેનેજ સિસ્ટમ અને સાધનો પર લગાવવામાં આવે છે.
જંતુનાશકો સામાન્ય રીતે જીવંત પેશીઓ માટે હાનિકારક હોય છે.
એન્ટિસેપ્ટિકનું ઉદાહરણ: $0.2$ ટકા ફિનોલનું દ્રાવણ એન્ટિસેપ્ટિક છે,જ્યારે $1$ ટકા ફિનોલનું દ્રાવણ જંતુનાશક છે. એન્ટિસેપ્ટિકનું બીજું ઉદાહરણ ટિંક્ચર ઓફ આયોડિન ($2-3$ ટકા આયોડિનનું આલ્કોહોલ-પાણીના મિશ્રણમાં દ્રાવણ) છે.

(N/A) $NaHCO_3$,$Mg(OH)_2$ અને $Al(OH)_3$ જેવા એન્ટાસિડ જઠરમાં રહેલા વધારાના હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડને તટસ્થ કરીને કામ કરે છે.
જોકે,આ એસિડના ઉત્પાદનના મૂળ કારણને દૂર કરતા નથી.
સિમેટિડિન અને રેનિટિડિન વધુ સારા એન્ટાસિડ છે કારણ કે તે હિસ્ટામાઇન રિસેપ્ટર વિરોધી તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેઓ જઠરની દીવાલોમાં રહેલા રિસેપ્ટર્સ સાથે હિસ્ટામાઇનની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને અટકાવે છે,જે એસિડના સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.
પરિણામે,તેઓ એસિડના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે,જે તેમને સામાન્ય તટસ્થ કરતા એજન્ટો કરતા વધુ અસરકારક બનાવે છે.

(B) ફિનોલનો ઉપયોગ એન્ટિસેપ્ટિક તેમજ જંતુનાશક તરીકે થઈ શકે છે.
ફિનોલનું $0.2 \%$ દ્રાવણ એન્ટિસેપ્ટિક તરીકે વપરાય છે,જ્યારે તેનું $1 \%$ દ્રાવણ જંતુનાશક તરીકે વપરાય છે.

(N/A) Dettol ના મુખ્ય ઘટકો ક્લોરોઝાયલેનોલ (chloroxylenol) અને $\alpha$-ટર્પિનેઓલ ($\alpha$-terpineol) છે. ક્લોરોઝાયલેનોલ એન્ટિસેપ્ટિક તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યારે $\alpha$-ટર્પિનેઓલ પણ તેના એન્ટિસેપ્ટિક ગુણધર્મોમાં ફાળો આપે છે.

(N/A) આયોડિનનું ટિંક્ચર એ આલ્કોહોલ અને પાણીના મિશ્રણમાં આયોડિનનું $2-3 \%$ દ્રાવણ છે. તેનો ઉપયોગ ઘા પર એન્ટિસેપ્ટિક તરીકે કરવામાં આવે છે.

(N/A) ખાદ્ય પ્રિઝર્વેટિવ્સ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે ખોરાકને બેક્ટેરિયા,યીસ્ટ અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને કારણે બગડતા અટકાવે છે. તે ખાદ્ય પદાર્થોની શેલ્ફ લાઇફ વધારે છે. સામાન્ય ઉદાહરણોમાં ટેબલ સોલ્ટ (મીઠું),ખાંડ,વનસ્પતિ તેલ,સોડિયમ બેન્ઝોએટ $(C_{6}H_{5}COONa)$ અને પ્રોપેનોઇક એસિડના ક્ષારોનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) એસ્પાર્ટેમ એક કૃત્રિમ ગળપણ છે જે રાંધવાના તાપમાને અસ્થિર બની જાય છે. ગરમ કરવાથી તેનું વિઘટન થાય છે,જેના કારણે તેની ગળપણની ક્ષમતા નાશ પામે છે. આ કારણોસર તેનો ઉપયોગ માત્ર ઠંડા ખોરાક અને પીણાં પૂરતો જ મર્યાદિત છે.

(N/A) કૃત્રિમ ગળપણ આપનારા પદાર્થો એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે શરીરમાં નોંધપાત્ર કેલરી ઉમેર્યા વિના ખોરાકને ગળપણ આપે છે. તેનો ઉપયોગ ઘણીવાર ડાયાબિટીસના દર્દીઓ અને જેમને કેલરીનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવાની જરૂર હોય તેવા લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણો: $1$. $Aspartame$ $2$. $Saccharin$ $3$. $Sucralose$ $4$. $Alitame$.

(B) ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે મીઠાઈ બનાવવામાં $saccharin$,$alitame$ અને $aspartame$ જેવા કૃત્રિમ ગળપણ આપતા પદાર્થોનો ઉપયોગ થાય છે કારણ કે તે કેલરી ઉમેરતા નથી અથવા બ્લડ સુગરના સ્તરને અસર કરતા નથી. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$aspartame$ એ સામાન્ય રીતે વપરાતું કૃત્રિમ ગળપણ છે.

(B) એલિટેમ એ ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવતું ગળપણ છે. એલિટેમનો ઉપયોગ કરતી વખતે મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે ખોરાકની મીઠાશને નિયંત્રિત કરવી મુશ્કેલ છે.

(N/A) સાબુ ફક્ત નરમ પાણીમાં અસરકારક છે અને કઠિન પાણીમાં રહેલા કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ આયનોને કારણે તે મેલ (scum) બનાવે છે.
તેની સરખામણીમાં,કૃત્રિમ ડિટર્જન્ટ નરમ અને કઠિન બંને પ્રકારના પાણીમાં અસરકારક છે કારણ કે તેમના કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ ક્ષારો પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે.
તેથી,કૃત્રિમ ડિટર્જન્ટને સાબુ કરતા વધુ સારા સફાઈકારક માનવામાં આવે છે.

(N/A) $(i)$ કેટાયનિક ડિટર્જન્ટ્સ
કેટાયનિક ડિટર્જન્ટ્સ એ એસીટેટ્સ,ક્લોરાઈડ્સ અથવા બ્રોમાઈડ્સના ક્વાટર્નરી એમોનિયમ ક્ષાર છે. આને કેટાયનિક ડિટર્જન્ટ્સ કહેવામાં આવે છે કારણ કે આ ડિટર્જન્ટ્સના કેટાયનિક ભાગમાં લાંબી હાઈડ્રોકાર્બન શૃંખલા અને $N$ પરમાણુ પર ધન વીજભાર હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે: સિટાઈલટ્રાયમિથાઈલ એમોનિયમ બ્રોમાઈડ,જેનું બંધારણ $[CH_3(CH_2)_{15}N(CH_3)_3]^+ Br^-$ છે.
$(ii)$ એનાયનિક ડિટર્જન્ટ્સ
એનાયનિક ડિટર્જન્ટ્સ બે પ્રકારના હોય છે:
$1.$ સોડિયમ આલ્કાઈલ સલ્ફેટ્સ: આ લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કોહોલના સોડિયમ ક્ષાર છે. તે આલ્કોહોલની સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડ અને ત્યારબાદ સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બનાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણોમાં સોડિયમ લોરિલ સલ્ફેટ $(C_{11}H_{23}CH_2OSO_3^-Na^+)$ અને સોડિયમ સ્ટીયરિલ સલ્ફેટ $(C_{17}H_{35}CH_2OSO_3^-Na^+)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$2.$ સોડિયમ આલ્કાઈલબેન્ઝીન સલ્ફોનેટ્સ: આ લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કાઈલબેન્ઝીન સલ્ફોનિક એસિડના સોડિયમ ક્ષાર છે. તે બેન્ઝીનનું લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કાઈલ હેલાઈડ્સ અથવા આલ્કીન્સ સાથે ફ્રિડલ-ક્રાફ્ટ આલ્કાઈલેશન કરીને,ત્યારબાદ સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડ અને સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બનાવવામાં આવે છે.
$(iii)$ નોન-આયોનિક ડિટર્જન્ટ્સ
આ ડિટર્જન્ટ્સના અણુઓમાં કોઈ આયનો હોતા નથી. આ ડિટર્જન્ટ્સ ઊંચા આણ્વીય દળ ધરાવતા આલ્કોહોલના એસ્ટર છે. તે પોલીઈથિલીન ગ્લાયકોલ અને સ્ટીયરિક એસિડની પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
$CH_3(CH_2)_{16}COOH + HO(CH_2CH_2O)_nCH_2CH_2OH \xrightarrow{-H_2O} CH_3(CH_2)_{16}COO(CH_2CH_2O)_nCH_2CH_2OH$

(N/A) જે ડિટર્જન્ટનું સૂક્ષ્મજીવો (બેક્ટેરિયા) દ્વારા વિઘટન થઈ શકે છે તેને બાયોડિગ્રેડેબલ ડિટર્જન્ટ કહેવામાં આવે છે. આવા ડિટર્જન્ટમાં સીધી હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલાઓ હોય છે,જે બેક્ટેરિયા દ્વારા સરળતાથી તોડી શકાય છે. ઉદાહરણ: $Sodium \ lauryl \ sulphate$.
જે ડિટર્જન્ટનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળતાથી વિઘટન થઈ શકતું નથી તેને નોન-બાયોડિગ્રેડેબલ ડિટર્જન્ટ કહેવામાં આવે છે. આવા ડિટર્જન્ટમાં અત્યંત શાખિત હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલાઓ હોય છે,જે બેક્ટેરિયાની પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરે છે. ઉદાહરણ: $Sodium \ 4-(1,3,5,7-tetramethyloctyl) \ benzene \ sulphonate$.

(B) કઠિન પાણીમાં કપડાં ધોવા માટે કૃત્રિમ ડિટર્જન્ટ વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે.
જ્યારે સાબુને કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ધરાવતા પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે અદ્રાવ્ય કેલ્શિયમ ક્ષાર (મેલ) બનાવે છે,જે સફાઈ માટે બિનઅસરકારક છે.
તેનાથી વિપરીત,કૃત્રિમ ડિટર્જન્ટ કેલ્શિયમ આયનો સાથે દ્રાવ્ય ક્ષાર બનાવે છે,જેના કારણે તે કઠિન પાણીમાં પણ સફાઈકારક તરીકે અસરકારક રહે છે.

(N/A) દવાઓ એ ઓછા આણ્વીય દળ $(\sim 100-500 \ u)$ ધરાવતા રસાયણો છે.
તેઓ મેક્રોમોલેક્યુલર લક્ષ્યો સાથે આંતરક્રિયા કરે છે અને જૈવિક પ્રતિભાવ ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે જૈવિક પ્રતિભાવ ઉપચારાત્મક અને ઉપયોગી હોય,ત્યારે આ રસાયણોને દવાઓ (medicines) કહેવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ રોગોના નિદાન,નિવારણ અને સારવારમાં થાય છે.
દવા તરીકે વપરાતી મોટાભાગની દવાઓ જો ભલામણ કરેલ ડોઝ કરતા વધારે લેવામાં આવે તો તે સંભવિત ઝેર છે. ઉપચારાત્મક અસર માટે રસાયણોના ઉપયોગને કીમોથેરાપી કહેવામાં આવે છે.
દવાઓનું વર્ગીકરણ મુખ્યત્વે નીચે મુજબના માપદંડો પર કરી શકાય છે:
$(a)$ ફાર્માકોલોજીકલ અસરના આધારે: આ વર્ગીકરણ દવાઓની ફાર્માકોલોજીકલ અસર પર આધારિત છે. તે ડોકટરો માટે ઉપયોગી છે કારણ કે તે તેમને ચોક્કસ પ્રકારની સમસ્યાની સારવાર માટે ઉપલબ્ધ દવાઓની સંપૂર્ણ શ્રેણી પૂરી પાડે છે. ઉદાહરણ તરીકે,એનાલજેસિક્સ પીડાનાશક અસર ધરાવે છે,એન્ટિસેપ્ટિક્સ સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને મારી નાખે છે અથવા અટકાવે છે.
$(b)$ દવાની ક્રિયાના આધારે: તે ચોક્કસ જૈવ રાસાયણિક પ્રક્રિયા પર દવાની ક્રિયા પર આધારિત છે. ઉદાહરણ તરીકે,તમામ એન્ટિહિસ્ટામાઈન્સ હિસ્ટામાઈન સંયોજનની ક્રિયાને અટકાવે છે,જે શરીરમાં સોજો લાવે છે. હિસ્ટામાઈન્સની ક્રિયાને અવરોધિત કરવાની વિવિધ રીતો છે.
$(c)$ રાસાયણિક બંધારણના આધારે: તે દવાની રાસાયણિક રચના પર આધારિત છે. આ રીતે વર્ગીકૃત થયેલ દવાઓ સામાન્ય માળખાકીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે અને ઘણીવાર સમાન ફાર્માકોલોજીકલ પ્રવૃત્તિ ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,સલ્ફોનામાઈડ્સ સામાન્ય માળખાકીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે.
$(d)$ આણ્વીય લક્ષ્યોના આધારે: દવાઓ સામાન્ય રીતે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ,લિપિડ્સ,પ્રોટીન અને ન્યુક્લિક એસિડ જેવા જૈવિક અણુઓ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરે છે. આને લક્ષ્ય અણુઓ અથવા ડ્રગ ટાર્ગેટ કહેવામાં આવે છે. કેટલીક સામાન્ય માળખાકીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતી દવાઓ લક્ષ્યો પર સમાન ક્રિયા કરવાની પદ્ધતિ ધરાવી શકે છે. આણ્વીય લક્ષ્યો પર આધારિત વર્ગીકરણ એ ઔષધીય રસાયણશાસ્ત્રીઓ માટે સૌથી ઉપયોગી વર્ગીકરણ છે.

દવાઓ મુખ્યત્વે બે રીતે ઉત્સેચકોની ઉદ્દીપકીય સક્રિયતાને અવરોધે છે:
$(i)$ સ્પર્ધાત્મક અવરોધન: દવાઓ ઉત્સેચકોના સક્રિય સ્થાનો પર જોડાવા માટે કુદરતી પ્રક્રિયાર્થી સાથે સ્પર્ધા કરે છે. આવી દવાઓને સ્પર્ધાત્મક અવરોધકો કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ એલોસ્ટેરિક અવરોધન: કેટલીક દવાઓ ઉત્સેચકના સક્રિય સ્થાન સાથે જોડાતી નથી. તેના બદલે,તેઓ ઉત્સેચકના એક અલગ સ્થાન સાથે જોડાય છે જેને એલોસ્ટેરિક સાઇટ કહેવામાં આવે છે. આ જોડાણ સક્રિય સ્થાનનો આકાર બદલી નાખે છે,જેનાથી પ્રક્રિયાર્થી અસરકારક રીતે જોડાઈ શકતો નથી.

(N/A) ગ્રાહી પ્રોટીન એ શરીરની સંદેશાવ્યવહાર પ્રક્રિયા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ગ્રાહી પ્રોટીન કોષરસસ્તરમાં એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે કે તેમનો સક્રિય સ્થાન ધરાવતો નાનો ભાગ કોષરસસ્તરની સપાટીની બહારની તરફ ખુલે છે.
શરીરમાં,બે ચેતાકોષો વચ્ચે અને ચેતાકોષો તથા સ્નાયુઓ વચ્ચેના સંદેશાઓ અમુક ચોક્કસ રસાયણો દ્વારા વહન પામે છે. આ રસાયણો,જેમને રાસાયણિક સંદેશાવાહકો (chemical messengers) કહેવામાં આવે છે,તે ગ્રાહી પ્રોટીનના બંધન સ્થાનો પર પ્રાપ્ત થાય છે.

(N/A) એન્ટાસિડ્સ: જઠરમાં એસિડનું વધુ પડતું ઉત્પાદન બળતરા અને પીડાનું કારણ બને છે. ગંભીર કિસ્સાઓમાં,જઠરમાં અલ્સર (ulcers) વિકસે છે. $1970$ સુધી,એસિડિટી માટેનો એકમાત્ર ઉપચાર સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ અથવા એલ્યુમિનિયમ અને મેગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડના મિશ્રણ જેવા એન્ટાસિડ્સ આપવાનો હતો. જો કે,વધુ પડતું હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ જઠરને આલ્કલાઇન બનાવી શકે છે અને વધુ એસિડના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરી શકે છે.
ધાતુના હાઇડ્રોક્સાઇડ વધુ સારા વિકલ્પો છે કારણ કે તે અદ્રાવ્ય હોવાથી,તેઓ $pH$ ને તટસ્થતાથી ઉપર વધારતા નથી. આ ઉપચારો માત્ર લક્ષણોને નિયંત્રિત કરે છે,કારણને નહીં. તેથી,આ ધાતુના ક્ષારો સાથે,દર્દીઓની સરળતાથી સારવાર કરી શકાતી નથી. અદ્યતન તબક્કે,અલ્સર જીવલેણ બની જાય છે અને તેનો એકમાત્ર ઉપચાર જઠરના અસરગ્રસ્ત ભાગને દૂર કરવાનો છે.
હાયપરએસિડિટીની સારવારમાં એક મોટી સફળતા એ શોધ દ્વારા મળી કે એક રસાયણ,હિસ્ટામાઇન,જઠરમાં પેપ્સિન અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે.
સિમેટિડિન (Tegamet) નામની દવા હિસ્ટામાઇનની જઠરની દીવાલમાં હાજર રીસેપ્ટર્સ સાથેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાને રોકવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. આના પરિણામે ઓછા પ્રમાણમાં એસિડ મુક્ત થયું.
આ દવાનું મહત્વ એટલું બધું હતું કે જ્યાં સુધી બીજી દવા,રેનિટિડિન (Zantac) ની શોધ ન થઈ ત્યાં સુધી તે વિશ્વમાં સૌથી વધુ વેચાતી દવા રહી.
$(b)$ એન્ટિહિસ્ટામાઇન્સ: હિસ્ટામાઇન એક શક્તિશાળી વાસોડિલેટર (vasodilator) છે. તેના વિવિધ કાર્યો છે. તે શ્વાસનળી અને આંતરડાના સરળ સ્નાયુઓને સંકોચે છે અને અન્ય સ્નાયુઓને આરામ આપે છે,જેમ કે ઝીણી રક્તવાહિનીઓની દીવાલોમાં રહેલા સ્નાયુઓ.
હિસ્ટામાઇન સામાન્ય શરદી અને પરાગ રજ પ્રત્યેની એલર્જીક પ્રતિક્રિયા સાથે સંકળાયેલ નાકની ભીડ માટે પણ જવાબદાર છે. કૃત્રિમ દવાઓ,બ્રોમ્ફેનિરામાઇન (Dimetapp) અને ટેરફેનાડિન (Seldane),એન્ટિહિસ્ટામાઇન્સ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) ચેતાતંત્રને સક્રિય કરતી દવાઓના બે મુખ્ય પ્રકાર છે: $(a)$ ટ્રાન્ક્વીલાઈઝર્સ (શાંતિદાયક દવાઓ) અને $(b)$ એનાલજેસિક્સ (પીડાહારક દવાઓ).
$(a)$ ટ્રાન્ક્વીલાઈઝર્સ: આ રાસાયણિક સંયોજનોનો એક વર્ગ છે જેનો ઉપયોગ તણાવ અને હળવા કે ગંભીર માનસિક રોગોની સારવાર માટે થાય છે. તે સુખાકારીની ભાવના જગાડીને ચિંતા,તણાવ,ચીડિયાપણું કે ઉત્તેજના ઘટાડે છે. તે ઊંઘની ગોળીઓનો આવશ્યક ઘટક છે.
ટ્રાન્ક્વીલાઈઝર્સના વિવિધ પ્રકારો છે જે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ દ્વારા કાર્ય કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે,નોરએડ્રેનાલિન એક ન્યુરોટ્રાન્સમીટર છે જે મૂડ બદલવામાં ભૂમિકા ભજવે છે. જો કોઈ કારણસર નોરએડ્રેનાલિનનું સ્તર ઓછું હોય,તો સંકેત મોકલવાની પ્રવૃત્તિ ધીમી પડી જાય છે અને વ્યક્તિ ડિપ્રેશનનો શિકાર બને છે. આવી સ્થિતિમાં,એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓની જરૂર પડે છે.
આ દવાઓ તે ઉત્સેચકોને અવરોધે છે જે નોરએડ્રેનાલિનના વિઘટનને ઉત્પ્રેરિત કરે છે. જો ઉત્સેચક અવરોધાય,તો આ મહત્વપૂર્ણ ન્યુરોટ્રાન્સમીટરનું ચયાપચય ધીમું થાય છે અને તે લાંબા સમય સુધી તેના રીસેપ્ટરને સક્રિય કરી શકે છે,આમ ડિપ્રેશનની અસરને દૂર કરે છે. આઈપ્રોનિઆઝિડ અને ફિનેલઝિન આવી દવાઓના ઉદાહરણો છે.
કેટલાક ટ્રાન્ક્વીલાઈઝર્સ,જેમ કે ક્લોરડાયાઝેપોક્સાઈડ અને મેપ્રોબામેટ,પ્રમાણમાં હળવા હોય છે અને તણાવ દૂર કરવા માટે યોગ્ય છે. ઈક્વાનિલનો ઉપયોગ ડિપ્રેશન અને હાઈપરટેન્શનને નિયંત્રિત કરવામાં થાય છે.

(N/A) મનુષ્યો અને પ્રાણીઓમાં રોગો બેક્ટેરિયા,વાયરસ,ફૂગ અને અન્ય રોગકારકો જેવા વિવિધ સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થઈ શકે છે. એન્ટિમાઇક્રોબાયલ દવાઓ એવી દવાઓ છે જેનો ઉપયોગ બેક્ટેરિયા (એન્ટિબેક્ટેરિયલ દવાઓ),ફૂગ (એન્ટિફંગલ એજન્ટો),વાયરસ (એન્ટિવાયરલ એજન્ટો) અથવા અન્ય પરોપજીવીઓ (એન્ટિપેરાસાઇટિક દવાઓ) જેવા સૂક્ષ્મજીવોના રોગકારક કાર્યને પસંદગીયુક્ત રીતે નાશ કરવા,વિકાસ અટકાવવા અથવા અવરોધવા માટે થાય છે. એન્ટિબાયોટિક્સ,એન્ટિસેપ્ટિક્સ અને જંતુનાશકો એન્ટિમાઇક્રોબાયલ દવાઓના ઉદાહરણો છે.
$(i)$ એન્ટિબાયોટિક્સ: આ સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે ઓછી ઝેરી હોવાને કારણે અન્ય સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને નાશ કરી શકે છે અથવા અટકાવી શકે છે.
એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ ચેપની સારવાર માટે દવા તરીકે થાય છે. શરૂઆતમાં,તેઓ સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પદાર્થો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા હતા. જો કે,કૃત્રિમ પદ્ધતિઓના વિકાસ સાથે,ઘણા સંયોજનો હવે સંપૂર્ણ અથવા આંશિક રીતે રાસાયણિક સંશ્લેષણ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. એન્ટિબાયોટિક હવે એવા પદાર્થનો સંદર્ભ આપે છે જે ઓછી સાંદ્રતામાં,તેમના ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાં દખલ કરીને સૂક્ષ્મજીવોના વિકાસને અટકાવે છે અથવા નાશ કરે છે.
ઓગણીસમી સદીમાં એવા રસાયણોની શોધ શરૂ થઈ જે આક્રમણકારી બેક્ટેરિયાને પ્રતિકૂળ અસર કરે પરંતુ યજમાનને નહીં. જર્મન બેક્ટેરિયોલોજિસ્ટ પોલ એહરલિચે સિફિલિસ માટે પ્રથમ અસરકારક સારવાર વિકસાવી,જેને આર્સફેનામાઇન અથવા સાલ્વરસેન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમને $1908$ માં દવા માટે નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. જોકે સાલ્વરસેન મનુષ્યો માટે ઝેરી છે,પરંતુ સિફિલિસનું કારણ બનતા બેક્ટેરિયા (સ્પાયરોચેટ) પર તેની અસર ઘણી વધારે છે. એહરલિચે આર્સફેનામાઇનમાં $-As=As-$ લિંકેજ અને એઝોડાયમાં $-N=N-$ લિંકેજ વચ્ચેની માળખાકીય સમાનતા નોંધી,જેના કારણે તેમણે બેક્ટેરિયા સાથે પસંદગીયુક્ત રીતે બંધનકર્તા સંયોજનો શોધવાનું શરૂ કર્યું.

(N/A) ગર્ભનિરોધક દવાઓ એ રાસાયણિક પદાર્થો છે જેનો ઉપયોગ ગર્ભધારણને અટકાવીને વસ્તી નિયંત્રણ માટે થાય છે.
ગર્ભનિરોધક ગોળીઓમાં મુખ્યત્વે કૃત્રિમ ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન ડેરિવેટિવ્ઝનું મિશ્રણ હોય છે. આ બંને સંયોજનો હોર્મોન્સ છે. તે જાણીતું છે કે પ્રોજેસ્ટેરોન અંડકોષોત્સર્ગ (ovulation) ને દબાવે છે. કૃત્રિમ પ્રોજેસ્ટેરોન ડેરિવેટિવ્ઝ એ પ્રોજેસ્ટેરોન કરતા વધુ શક્તિશાળી હોય છે. $Norethindrone$ એ કૃત્રિમ પ્રોજેસ્ટેરોન ડેરિવેટિવનું ઉદાહરણ છે જેનો ઉપયોગ ગર્ભનિરોધક દવા તરીકે સૌથી વધુ થાય છે.
ઇસ્ટ્રોજન ડેરિવેટિવ જેનો ઉપયોગ પ્રોજેસ્ટેરોન ડેરિવેટિવ સાથે કરવામાં આવે છે તે $Ethynylestradiol$ $(Novestrol)$ છે.

(N/A) કૃત્રિમ ગળ્યા પદાર્થો એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે ખાંડ કરતા વધુ ગળ્યા હોય છે પરંતુ આહારમાં નોંધપાત્ર કેલરી ઉમેરતા નથી. તેનો ઉપયોગ ઘણીવાર એવા લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમને તેમની કેલરીના સેવન પર નિયંત્રણ રાખવાની જરૂર હોય છે અથવા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. કેટલાક સામાન્ય કૃત્રિમ ગળ્યા પદાર્થો નીચે મુજબ છે:

કૃત્રિમ ગળ્યા પદાર્થો	સુક્રોઝની સરખામણીમાં ગળપણનું મૂલ્ય
એસ્પાર્ટેમ	$100$
સેકેરીન	$550$
સુકાલોઝ	$600$
એલિટમ	$2000$

(N/A) $(i)$ ખાદ્ય પ્રિઝર્વેટિવ્સ: ખાદ્ય પ્રિઝર્વેટિવ્સ સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિને કારણે ખોરાકને બગડતો અટકાવે છે. સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતા પ્રિઝર્વેટિવ્સમાં ટેબલ સોલ્ટ (મીઠું),ખાંડ,વનસ્પતિ તેલ અને સોડિયમ બેન્ઝોએટ,$C_6H_5COONa$ નો સમાવેશ થાય છે.
સોડિયમ બેન્ઝોએટ મર્યાદિત માત્રામાં વપરાય છે અને શરીરમાં ચયાપચય પામે છે. સોર્બિક એસિડ અને પ્રોપેનોઇક એસિડના ક્ષારોનો પણ પ્રિઝર્વેટિવ્સ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
$(ii)$ એન્ટીઑકિસડન્ટો: આ મહત્વપૂર્ણ અને જરૂરી ખાદ્ય ઉમેરણો છે. તે ખોરાક પર ઓક્સિજનની ક્રિયાને ધીમી કરીને ખોરાકના સંરક્ષણમાં મદદ કરે છે. તેઓ જે ખોરાકનું રક્ષણ કરે છે તેના કરતા ઓક્સિજન પ્રત્યે વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે.
સૌથી જાણીતા બે એન્ટીઑકિસડન્ટો બ્યુટાઈલેટેડ હાઈડ્રોક્સી ટોલ્યુઈન $(BHT)$ અને બ્યુટાઈલેટેડ હાઈડ્રોક્સી એનસોલ $(BHA)$ છે. માખણમાં $BHA$ ઉમેરવાથી તેની શેલ્ફ લાઈફ મહિનાઓથી વધીને વર્ષો સુધી થાય છે.
ક્યારેક વધુ અસર મેળવવા માટે $BHT$ અને $BHA$ ની સાથે સાઇટ્રિક એસિડ પણ ઉમેરવામાં આવે છે. સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને સલ્ફાઇટ વાઇન અને બીયર,ખાંડની ચાસણી અને કાપેલા,છોલેલા અથવા સૂકા ફળો અને શાકભાજી માટે ઉપયોગી એન્ટીઑકિસડન્ટો છે.

(N/A) સંશ્લેષિત પ્રક્ષાલકો એવા સફાઈકારક પદાર્થો છે જે સાબુના તમામ ગુણધર્મો ધરાવે છે,પરંતુ તેમાં વાસ્તવમાં કોઈ સાબુ હોતો નથી.
તેનો ઉપયોગ નરમ અને કઠિન બંને પ્રકારના પાણીમાં થઈ શકે છે કારણ કે તે કઠિન પાણીમાં પણ ફીણ આપે છે. કેટલાક પ્રક્ષાલકો બરફ જેવા ઠંડા પાણીમાં પણ ફીણ આપે છે.
સંશ્લેષિત પ્રક્ષાલકોને મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$i$. ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો (Anionic detergents)
$ii$. ધનાયનીય પ્રક્ષાલકો (Cationic detergents)
$iii$. બિન-આયનીય પ્રક્ષાલકો (Non-ionic detergents)
$i$. ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો:
ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો એ સલ્ફોનેટેડ લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કોહોલ અથવા હાઇડ્રોકાર્બનના સોડિયમ ક્ષાર છે.
લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કોહોલની સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બનતા આલ્કાઇલ હાઇડ્રોજન સલ્ફેટને આલ્કલી સાથે તટસ્થ કરીને ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો બનાવવામાં આવે છે.
તે જ રીતે,આલ્કાઇલ બેન્ઝીન સલ્ફોનિક એસિડને આલ્કલી સાથે તટસ્થ કરીને આલ્કાઇલ બેન્ઝીન સલ્ફોનેટ મેળવવામાં આવે છે.
ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકોમાં,અણુનો ઋણાયનીય ભાગ સફાઈની ક્રિયામાં સામેલ હોય છે. આલ્કાઇલબેન્ઝીન સલ્ફોનેટના સોડિયમ ક્ષાર એ ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકોનો એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગ છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઘરગથ્થુ કામ માટે થાય છે. ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકોનો ઉપયોગ ટૂથપેસ્ટમાં પણ થાય છે.
$ii$. ધનાયનીય પ્રક્ષાલકો:
આ એમાઇન્સના ક્વાટર્નરી એમોનિયમ ક્ષાર છે જેમાં એસીટેટ,ક્લોરાઇડ અથવા બ્રોમાઇડ ઋણાયન તરીકે હોય છે. ધનાયનીય ભાગ લાંબી હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલા અને નાઇટ્રોજન પરમાણુ પર ધન વીજભાર ધરાવે છે. તેથી,તેમને ધનાયનીય પ્રક્ષાલકો કહેવામાં આવે છે. સિટાઇલટ્રાયમિથાઈલએમોનિયમ બ્રોમાઇડ એ એક લોકપ્રિય ધનાયનીય પ્રક્ષાલક છે અને તેનો ઉપયોગ હેર કન્ડિશનરમાં થાય છે.
$iii$. બિન-આયનીય પ્રક્ષાલકો:
આ પ્રક્ષાલકોમાં તેમના બંધારણમાં કોઈ આયન હોતો નથી. આવો જ એક પ્રક્ષાલક ત્યારે બને છે જ્યારે સ્ટીયરિક એસિડની પ્રક્રિયા પોલીઈથિલિન ગ્લાયકોલ સાથે થાય છે.
$CH_3(CH_2)_{16}COOH + HO(CH_2CH_2O)_nCH_2CH_2OH \rightarrow CH_3(CH_2)_{16}COO(CH_2CH_2O)_nCH_2CH_2OH$
પ્રવાહી વાસણ ધોવાના પ્રક્ષાલકો બિન-આયનીય પ્રકારના હોય છે.

(A) દવાઓ ઓછા આણ્વીય દળ ધરાવતા રસાયણો છે,જે સામાન્ય રીતે $100-500 \ u$ ની રેન્જમાં હોય છે.
તેઓ મેક્રોમોલેક્યુલર લક્ષ્યો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને જૈવિક પ્રતિભાવ ઉત્પન્ન કરે છે.
જ્યારે જૈવિક પ્રતિભાવ ઉપચારાત્મક અને ઉપયોગી હોય,ત્યારે આ રસાયણોને દવાઓ (medicines) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) દવાઓ એ રોગોના નિદાન,નિવારણ અને સારવાર માટે વપરાતા રાસાયણિક પદાર્થો છે.

(B) એન્ટિસેપ્ટિક્સ એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જે સૂક્ષ્મજીવોને કાં તો મારી નાખે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવે છે.
તેઓ સ્વભાવે એન્ટિમાઇક્રોબાયલ છે.
એન્ટિસેપ્ટિક્સનો ઉપયોગ જીવંત પેશીઓ જેવી કે ઘા,કાપ,અલ્સર અને રોગગ્રસ્ત ત્વચાની સપાટી પર કરવામાં આવે છે.
સામાન્ય ઉદાહરણોમાં ફ્યુરાસિન (furacine) અને સોફ્રામિસિન (soframicine) નો સમાવેશ થાય છે.

(D) એન્ટિમાઇક્રોબાયલ દવાઓ એવા પદાર્થો છે જે બેક્ટેરિયા,ફૂગ,વાયરસ અથવા અન્ય પરોપજીવીઓ જેવા સૂક્ષ્મજીવોના રોગકારક કાર્યનો નાશ કરે છે,વિકાસ અટકાવે છે અથવા અવરોધે છે.
આમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. એન્ટિબાયોટિક્સ (દા.ત.,પેનિસિલિન)
$2$. એન્ટિસેપ્ટિક્સ (દા.ત.,ડેટોલ)
$3$. જંતુનાશકો (દા.ત.,ક્લોરિન)
તેથી,ઉલ્લેખિત તમામ શ્રેણીઓ એન્ટિમાઇક્રોબાયલ દવાઓના વર્ગીકરણ હેઠળ આવે છે.

(B) રીસેપ્ટર્સ એ પ્રોટીન છે જે શરીરની સંદેશાવ્યવહાર પ્રક્રિયા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
રીસેપ્ટર્સ કોષરસસ્તરની બહારની સપાટી પર એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે કે તેમનો નાનો ભાગ,જેમાં સક્રિય સ્થાનો હોય છે,તે પટલની સપાટીની બહાર નીકળે છે અને કોષરસસ્તરના બહારના ભાગમાં ખુલે છે.