સંશ્લેષિત પ્રક્ષાલકો (Synthetic detergents) એટલે શું? તેના પ્રકારો સમજાવો.

(N/A) સંશ્લેષિત પ્રક્ષાલકો એવા સફાઈકારક પદાર્થો છે જે સાબુના તમામ ગુણધર્મો ધરાવે છે,પરંતુ તેમાં વાસ્તવમાં કોઈ સાબુ હોતો નથી.
તેનો ઉપયોગ નરમ અને કઠિન બંને પ્રકારના પાણીમાં થઈ શકે છે કારણ કે તે કઠિન પાણીમાં પણ ફીણ આપે છે. કેટલાક પ્રક્ષાલકો બરફ જેવા ઠંડા પાણીમાં પણ ફીણ આપે છે.
સંશ્લેષિત પ્રક્ષાલકોને મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$i$. ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો (Anionic detergents)
$ii$. ધનાયનીય પ્રક્ષાલકો (Cationic detergents)
$iii$. બિન-આયનીય પ્રક્ષાલકો (Non-ionic detergents)
$i$. ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો:
ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો એ સલ્ફોનેટેડ લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કોહોલ અથવા હાઇડ્રોકાર્બનના સોડિયમ ક્ષાર છે.
લાંબી શૃંખલાવાળા આલ્કોહોલની સાંદ્ર સલ્ફ્યુરિક એસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બનતા આલ્કાઇલ હાઇડ્રોજન સલ્ફેટને આલ્કલી સાથે તટસ્થ કરીને ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકો બનાવવામાં આવે છે.
તે જ રીતે,આલ્કાઇલ બેન્ઝીન સલ્ફોનિક એસિડને આલ્કલી સાથે તટસ્થ કરીને આલ્કાઇલ બેન્ઝીન સલ્ફોનેટ મેળવવામાં આવે છે.
ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકોમાં,અણુનો ઋણાયનીય ભાગ સફાઈની ક્રિયામાં સામેલ હોય છે. આલ્કાઇલબેન્ઝીન સલ્ફોનેટના સોડિયમ ક્ષાર એ ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકોનો એક મહત્વપૂર્ણ વર્ગ છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઘરગથ્થુ કામ માટે થાય છે. ઋણાયનીય પ્રક્ષાલકોનો ઉપયોગ ટૂથપેસ્ટમાં પણ થાય છે.
$ii$. ધનાયનીય પ્રક્ષાલકો:
આ એમાઇન્સના ક્વાટર્નરી એમોનિયમ ક્ષાર છે જેમાં એસીટેટ,ક્લોરાઇડ અથવા બ્રોમાઇડ ઋણાયન તરીકે હોય છે. ધનાયનીય ભાગ લાંબી હાઇડ્રોકાર્બન શૃંખલા અને નાઇટ્રોજન પરમાણુ પર ધન વીજભાર ધરાવે છે. તેથી,તેમને ધનાયનીય પ્રક્ષાલકો કહેવામાં આવે છે. સિટાઇલટ્રાયમિથાઈલએમોનિયમ બ્રોમાઇડ એ એક લોકપ્રિય ધનાયનીય પ્રક્ષાલક છે અને તેનો ઉપયોગ હેર કન્ડિશનરમાં થાય છે.
$iii$. બિન-આયનીય પ્રક્ષાલકો:
આ પ્રક્ષાલકોમાં તેમના બંધારણમાં કોઈ આયન હોતો નથી. આવો જ એક પ્રક્ષાલક ત્યારે બને છે જ્યારે સ્ટીયરિક એસિડની પ્રક્રિયા પોલીઈથિલિન ગ્લાયકોલ સાથે થાય છે.
$CH_3(CH_2)_{16}COOH + HO(CH_2CH_2O)_nCH_2CH_2OH \rightarrow CH_3(CH_2)_{16}COO(CH_2CH_2O)_nCH_2CH_2OH$
પ્રવાહી વાસણ ધોવાના પ્રક્ષાલકો બિન-આયનીય પ્રકારના હોય છે.