Method of Plant Breeding Questions in Gujarati

(C) નોર્મન ઈ. બોર્લોગ,જેઓ એક અમેરિકન કૃષિ વૈજ્ઞાનિક હતા,તેમને 'હરિત ક્રાંતિના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે મેક્સિકન ઘઉંની જાતોમાં વામનતા માટેના જનીન (Norin-$10$) નો સમાવેશ કરીને અર્ધ-વામન ઘઉંની જાતો વિકસાવી હતી. આ શોધે વૈશ્વિક સ્તરે,ખાસ કરીને ભારત અને મેક્સિકોમાં ઘઉંના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હતો.

(B) આંતરરાષ્ટ્રીય ચોખા સંશોધન સંસ્થા $(IRRI)$ એ એક બિન-લાભકારી કૃષિ સંશોધન અને શૈક્ષણિક સંસ્થા છે.
તેની સ્થાપના $1960$ માં ગરીબી અને ભૂખમરો ઘટાડવા,ચોખાના ખેડૂતો અને ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવા અને ચોખાની ખેતીની પર્યાવરણીય ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવાના મુખ્ય ધ્યેય સાથે કરવામાં આવી હતી.
તેનું મુખ્ય મથક ફિલિપાઈન્સના મનીલા નજીક લોસ બાનોસ,લગુના ખાતે આવેલું છે.

(D) ઉષ્ણકટિબંધીય શેરડીની જાત $Saccharum \ officinarum$ છે.
તે દક્ષિણ ભારતમાં ઉગાડવામાં આવે છે અને તે જાડું પ્રકાંડ અને વધુ શર્કરાનું પ્રમાણ ધરાવે છે.
જોકે,આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓને કારણે તે ઉત્તર ભારતમાં સારી રીતે ઉગી શકતી નથી.
તેની સામે,$Saccharum \ barberi$ મૂળભૂત રીતે ઉત્તર ભારતમાં ઉગાડવામાં આવતી હતી પરંતુ તેમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઓછું હતું અને પ્રકાંડ પાતળા હતા.
વનસ્પતિ સંવર્ધકોએ આ બંને જાતોનું સંકરણ કરીને બંનેના ઇચ્છનીય ગુણો (વધુ ઉત્પાદન,જાડા પ્રકાંડ,વધુ શર્કરા અને ઉત્તર ભારતમાં ઉગવાની ક્ષમતા) મેળવ્યા હતા.

(C) વનસ્પતિ સંકરણ કાર્યક્રમના સોપાનોનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$. વિવિધતાનું એકત્રીકરણ $(c)$: જનીનિક વિવિધતા એ કોઈપણ સંકરણ કાર્યક્રમનો પાયો છે.
$2$. પિતૃઓનું મૂલ્યાંકન અને પસંદગી $(e)$: પિતૃઓને તેમના ઇચ્છિત લક્ષણો માટે મૂલ્યાંકન કરીને પસંદ કરવામાં આવે છે.
$3$. પસંદગી કરેલા પિતૃઓ વચ્ચે આંતર સંકરણ $(a)$: ઇચ્છિત લક્ષણો મેળવવા માટે પસંદ કરેલા પિતૃઓ વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે.
$4$. ઊચ્ચ પુનઃ સંયોજીત જાતોની પસંદગી અને ટેસ્ટિંગ $(d)$: ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી સંતતિની પસંદગી કરવામાં આવે છે અને તેનું સંશોધન ખેતરોમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.
$5$. નવી જાતિનું ટેસ્ટિંગ,વિતરણ અને વ્યાપારીકરણ $(b)$: પસંદ કરેલી જાતોનું વિવિધ સ્થાનો પર પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ નવી જાતિ તરીકે બહાર પાડવામાં આવે છે.
આમ,સાચો ક્રમ $c \rightarrow e \rightarrow a \rightarrow d \rightarrow b$ છે.

(C) $IARI$ એટલે ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થાન). તે કૃષિ સંશોધન,શિક્ષણ અને વિસ્તરણ માટેની ભારતની અગ્રણી રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે. તે નવી દિલ્હી,ભારત ખાતે આવેલી છે.

(C) હરિયાળી ક્રાંતિ એ ટેકનોલોજી હસ્તાંતરણની પહેલનો એક સમયગાળો હતો,જેમાં પાકના ઉત્પાદનમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો.
$Norman Borlaug$ (નોર્મન બોર્લોગ) ને ઘઉંની વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો વિકસાવવા માટેના તેમના કાર્ય માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે 'હરિયાળી ક્રાંતિના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
$Verghese Kurien$ (વર્ગીસ કુરિયન) ને ભારતમાં 'શ્વેત ક્રાંતિના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) આંતરજાતીય સંકરણ (Interspecific hybridization) એ એક સંવર્ધન પદ્ધતિ છે જેમાં બે અલગ-અલગ સંબંધિત જાતિઓના નર અને માદા વચ્ચે સંકરણ કરાવવામાં આવે છે. આ સંકરણથી ઉત્પન્ન થતી સંતતિમાં બંને પિતૃઓના ઇચ્છનીય લક્ષણોનું મિશ્રણ જોવા મળી શકે છે. તેનું જાણીતું ઉદાહરણ 'ખચ્ચર' (mule) છે,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના સંકરણથી ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) વનસ્પતિ સંવર્ધન એ વનસ્પતિની જાતિઓમાં હેતુપૂર્વક કરવામાં આવતો ફેરફાર છે,જેથી ખેતી માટે વધુ અનુકૂળ,વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતી વનસ્પતિઓ મેળવી શકાય.
વિવિધ વનસ્પતિ સંવર્ધન પદ્ધતિઓ દ્વારા,સંવર્ધકો ફાયદાકારક લક્ષણો દાખલ કરવા અને પસંદ કરવા માટે પ્રયત્ન કરે છે,જેમાં વસ્તીમાં જનીનિક ભિન્નતામાં વધારો કરવો અનિવાર્ય છે,જેથી શ્રેષ્ઠ જનીન પ્રકારોની પસંદગી કરી શકાય.
જોકે જનીન ભંડારમાં પ્રચ્છન્ન અથવા હાનિકારક જનીનો હોઈ શકે છે,પરંતુ સફળ સંવર્ધન કાર્યક્રમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અને અવલોકનક્ષમ પરિણામ પાકની ગુણવત્તા સુધારવા માટે જનીનિક વિવિધતામાં વધારો કરવાનો છે.

(C) વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં,જનીનિક ભિન્નતા ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયામાં ઘણા તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે. પસંદ કરેલા પિતૃઓના સંકરણ પછી,પરિણામી સંતતિમાં જનીનિક લક્ષણોનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. 'પુન:સંયોજિતોની પસંદગી અને મૂલ્યાંકન' નો તબક્કો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સંવર્ધકોને એવા સજીવોને ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે જે ઇચ્છિત લક્ષણોનું સંયોજન (પુન:સંયોજિતો) ધરાવે છે અને વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં તેમના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરે છે જેથી તે સુનિશ્ચિત કરી શકાય કે તેઓ હાલની જાતો કરતા શ્રેષ્ઠ છે.

(B) ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થાન $(IARI)$,જે નવી દિલ્હીમાં આવેલી છે,તે ભારતની કૃષિ સંશોધન,શિક્ષણ અને વિસ્તરણ માટેની અગ્રણી રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે. દેશમાં ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે મકાઈ,ઘઉં અને શાકભાજી સહિતના મુખ્ય પાકોની ઘણી ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપતી અને સંકરિત જાતો વિકસાવવામાં આ સંસ્થાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. તેથી,મકાઈની સંકરિત જાતોના વિકાસમાં સંકળાયેલી સાચી સંસ્થા $IARI$ છે.

(C) વનસ્પતિ સંવર્ધન એ વનસ્પતિની જાતિઓમાં હેતુપૂર્વક કરવામાં આવતો ફેરફાર છે,જેથી ખેતી માટે વધુ અનુકૂળ,વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગપ્રતિકારક વનસ્પતિઓ મેળવી શકાય.
બાયોફોર્ટિફિકેશન એ પાકમાં વિટામિન્સ,ખનિજો,પ્રોટીન અને તંદુરસ્ત ચરબીનું પ્રમાણ વધારવા માટેની સંવર્ધન પદ્ધતિ છે.
પેશીસંવર્ધન (Tissue culture) એ વનસ્પતિના કોષો,પેશીઓ કે અંગોને જંતુરહિત વાતાવરણમાં પોષક માધ્યમ પર ઉછેરવાની એક તકનીક છે.
આ બંને પદ્ધતિઓ પાકની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદકતા સુધારવા માટે વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં અત્યંત મહત્વની છે.

(C) સંકરણ (Hybridization) એ વનસ્પતિસંવર્ધન અને પ્રાણીસંવર્ધન બંનેમાં વિવિધ પિતૃઓમાંથી ઇચ્છનીય લક્ષણોને એક સંતતિમાં લાવવા માટેની પાયાની અને વ્યાપક રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે.
જોકે જનીન ઇજનેરીવિદ્યા અને પેશીસંવર્ધન એ આધુનિક પદ્ધતિઓ છે,પરંતુ પાક સુધારણા અને પશુધન વિકાસ માટે સંકરણ એ સૌથી પરંપરાગત અને વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે.

(A) આંતરજાતીય સંકરણ (Interspecific hybridization) એ એક એવી સંકરણ પદ્ધતિ છે જેમાં બે અલગ-અલગ જાતિના સજીવો વચ્ચે પ્રજનન કરાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાના પરિણામે ઉત્પન્ન થતી સંતતિ તેના બંને પિતૃઓ કરતાં અલગ લક્ષણો ધરાવે છે,અને ઘણીવાર બંને જાતિના ઇચ્છનીય લક્ષણોનું સંયોજન જોવા મળે છે (દા.ત.,ખચ્ચર,જે નર ગધેડા અને માદા ઘોડા વચ્ચેના સંકરણથી ઉત્પન્ન થાય છે). તેની સામે,અંતઃસંકરણ અને બહિર્સંકરણમાં સામાન્ય રીતે એક જ જાતિના સજીવોનો સમાવેશ થાય છે,જે તે જાતિના અસ્તિત્વમાં રહેલા લક્ષણોને જાળવી રાખે છે અથવા તેમાં સુધારો કરે છે.

(B) વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં,પુન:સંયોજિતોની પસંદગી એ એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. બે પસંદ કરેલા પિતૃઓ વચ્ચે સંકરણ કર્યા પછી,સંતતિમાં ઘણીવાર લક્ષણોનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. સંવર્ધક એવા સંતતિઓની પસંદગી કરે છે જે ઇચ્છિત લક્ષણોનું સંયોજન (પુન:સંયોજિતો) ધરાવે છે,જેથી તેમને આગળના સંવર્ધન અને મૂલ્યાંકન માટે લઈ જઈ શકાય. આ પ્રક્રિયા સુનિશ્ચિત કરે છે કે સંતતિ બંને પિતૃઓના શ્રેષ્ઠ લક્ષણો દર્શાવે છે.

(B) સાચો જવાબ $(B)$ છે.
વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં,આપેલ પાકના તમામ જનીનો માટે તમામ વિવિધ એલીલ્સ ધરાવતા છોડ અથવા બીજના સંપૂર્ણ સંગ્રહને જર્મપ્લાઝમ સંગ્રહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સંગ્રહ સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે પાયાના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$(i)$ ખેતીલાયક સુધારેલી જાતો.
$(ii)$ સુધારેલી જાતો જે હવે ખેતીમાં નથી.
$(iii)$ જૂની સ્થાનિક અથવા 'દેશી' જાતો.
$(iv)$ શુદ્ધ વંશાવળી (પ્યોર લાઈન્સ).
$(v)$ પાકની જાતિઓ સાથે સંબંધિત જંગલી પ્રજાતિઓ.

(B) કોઈપણ પાકમાં રહેલા તમામ જનીનો માટેના વિવિધ વિકલ્પો (alleles) ધરાવતા છોડ અથવા બીજના સંપૂર્ણ સંગ્રહને જર્મપ્લાઝમ સંગ્રહ કહેવામાં આવે છે. જર્મપ્લાઝમ એ વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે પાયાના સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે,જે પાકના સુધારણા માટે જરૂરી આનુવંશિક વિવિધતા પૂરી પાડે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. હરિયાળી ક્રાંતિ એ ભારતમાં વધતી જતી વસ્તી માટે પૂરતો ખોરાક ઉત્પન્ન કરવા માટે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા લેવામાં આવેલ એક મુખ્ય પગલું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન, ડાંગરની વધુ ઉત્પાદન આપતી અર્ધ-વામન જાતો, "જયા" અને "રત્ના" વિકસાવવામાં આવી હતી, જેણે કૃષિ ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હતો.

(D) : 'હિમગિરી' એ ઘઉંની એક જાત છે.
તેને રસ્ટ રોગકારકો સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ મેળવવા માટે સંકરણ અને પસંદગીની પદ્ધતિ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે.
તે ખાસ કરીને પર્ણ રસ્ટ,પટ્ટી રસ્ટ અને હિલ બન્ટ જેવા રોગો સામે પ્રતિકારકતા ધરાવે છે.
તે સામાન્ય રીતે ઉત્તર હિમાલય અને ગઢવાલના પ્રદેશોમાં ઉગાડવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ચણાનો બેક્ટેરિયલ બ્લાઈટ રોગ $Xanthomonas$ $campestris$ નામના બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
આ રોગ છોડના થડ અને પાંદડાઓને અસર કરે છે,જેનાથી તે કરમાઈ ગયેલા અથવા બળી ગયેલા દેખાય છે.
પાકમાં બેક્ટેરિયલ રોગો માટે અસરકારક નિયંત્રણના પગલાંમાં મુખ્યત્વે રોગ-પ્રતિકારક જાતોનો ઉપયોગ અને પેથોજેનના ફેલાવાને રોકવા માટે રાસાયણિક સારવારનો સમાવેશ થાય છે.
બોર્ડો મિશ્રણ (તાંબા આધારિત ફૂગનાશક) નો છંટકાવ એ એક પ્રમાણભૂત રાસાયણિક નિયંત્રણ પદ્ધતિ છે,અને રોગ-પ્રતિકારક જાતોનો ઉપયોગ એ સૌથી ટકાઉ અને અસરકારક કૃષિ વ્યૂહરચના છે.
તેથી,પગલાં $(1)$ અને $(4)$ આ રોગને નિયંત્રિત કરવા માટે સૌથી યોગ્ય છે.

(A) : સંકરણ અથવા હેટરોસિસ અથવા સંકર ઓજસ (hybrid vigour) એટલે પિતૃઓ કરતા સંકર જાતની શ્રેષ્ઠતા. તેનો વ્યાપારી ધોરણે મકાઈ,જુવાર અને બાજરી જેવા વિવિધ પાકોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેના મુખ્ય સોપાનમાં પિતૃઓની પસંદગી,પિતૃઓનું સ્વ-પરાગનયન કરીને અંતઃસંકરિત રેખાઓ તૈયાર કરવી,ઈમેસ્ક્યુલેશન (વંધ્યીકરણ),બેગિંગ,ઇચ્છિત અને પસંદ કરેલા અંતઃસંકરિત પિતૃઓનું સંકરણ અને અંતે બીજનું નિર્માણ અને લણણીનો સમાવેશ થાય છે.

(B) $Triticale$ એ પ્રથમ માનવ-નિર્મિત ધાન્ય પાક છે,જેનું ઉત્પાદન સામાન્ય ઘઉં ($Triticum$ $aestivum$) અને યુરોપિયન રાઈ ($Secale$ $cereale$) વચ્ચે આંતર-પ્રજાતીય સંકરણ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે,જેથી આ બંને પિતૃ વનસ્પતિઓના ઇચ્છનીય લક્ષણોને જોડી શકાય.
જ્યારે ટેટ્રાપ્લોઇડ ઘઉંનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે $Triticale$ સામાન્ય રીતે હેક્ઝાપ્લોઇડ $(2n = 6x = 42)$ હોય છે,અથવા જ્યારે હેક્ઝાપ્લોઇડ ઘઉંનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તે ઓક્ટાપ્લોઇડ $(2n = 8x = 56)$ હોય છે.
તેમાં ગ્લુટેનનું પ્રમાણ ઓછું હોવાને કારણે તે બ્રેડ બનાવવા માટે યોગ્ય નથી,પરંતુ તે એક ઉત્તમ ઘાસચારાનો પાક છે.

(B) $1963$ માં,ઘઉંની ઘણી જાતો જેવી કે $Sonalika$ અને $Kalyan Sona$ સમગ્ર ભારતના ઘઉં ઉત્પાદક પટ્ટામાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.
આ જાતો વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગ-પ્રતિકારક હતી,જેણે ભારતમાં હરિત ક્રાંતિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
$Jaya$ અને $Ratna$ એ ડાંગરની જાતો છે,ઘઉંની નહીં.

(A) કરવત-માખી (sawfly) એ એક જીવાત છે જે સામાન્ય રીતે ઘઉંના પાકને નુકસાન પહોંચાડે છે. વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમો દ્વારા ઘઉંની કેટલીક વિશિષ્ટ જાતો વિકસાવવામાં આવી છે,જેમ કે $Himgiri$,જે ઘન પ્રકાંડ (solid stems) ધરાવે છે. કરવત-માખીઓ ઘન પ્રકાંડમાં તેમના ઈંડા મૂકતી નથી,કારણ કે તેઓ પોલા પ્રકાંડવાળી જાતોને પસંદ કરે છે. તેથી,ઘન પ્રકાંડની હાજરી કરવત-માખી સામે મોર્ફોલોજિકલ (બાહ્યાકાર) પ્રતિકારક પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) સાચી જોડી (મરચી - પૂસા સદાબહાર) છે.
- પૂસા સદાબહાર એ મરચીની રોગ-પ્રતિકારક જાત છે,જે ચિલી મોઝેક વાયરસ,ટોબેકો મોઝેક વાયરસ અને લીફ કર્લ સામે પ્રતિકારકતા માટે જાણીતી છે.
- ચોળીની જાત પૂસા કોમલ છે.
- વાલની જાત પૂસા સેમ $2$ અથવા પૂસા સેમ $3$ છે.
- બ્રાસિકા (રાઈ) ની જાત પૂસા સ્વર્ણિમ (કરણ રાય) છે.

(A) અર્ધ-વામન ઘઉંની જાતો મેક્સિકોમાં ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર વ્હીટ એન્ડ મેઝ ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ ખાતે વૈજ્ઞાનિક $Norman E. Borlaug$ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
આ જાતો, જેમ કે $Sonalika$ અને $Kalyan Sona$, $1963$ માં ભારતમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી. તે વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગ-પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતી હતી, જેના કારણે ભારતમાં હરિતક્રાંતિ આવી હતી.

(B) ઉત્પરિવર્તન સંવર્ધન એ વનસ્પતિઓમાં નવા લક્ષણો ઉત્પન્ન કરવા માટે આનુવંશિક વિવિધતા લાવવાની એક તકનીક છે.
આ પ્રક્રિયામાં વનસ્પતિના બીજ અથવા પેશીઓને આયનીકરણ કરતા વિકિરણો જેવા ભૌતિક મ્યુટાજેન્સ (mutagens) ના સંપર્કમાં લાવવામાં આવે છે.
પાક વનસ્પતિઓમાં ઉત્પરિવર્તન પ્રેરવા માટે $Gamma$ વિકિરણો (જે $Cobalt-60$ જેવા સ્ત્રોતોમાંથી ઉત્સર્જિત થાય છે) નો ઉપયોગ સૌથી વધુ કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ ઘઉં: સોનાલિકા અને કલ્યાણ સોના એ હરિત ક્રાંતિ દરમિયાન વિકસાવવામાં આવેલી ઘઉંની વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગ-પ્રતિકારક જાતો છે $(1-q)$.
$(2)$ ડાંગર: તાઈચુંગ નેટિવ-$1$ એ તાઈવાનથી લાવવામાં આવેલી ડાંગરની અર્ધ-વામન જાત છે $(2-p)$.
$(3)$ શેરડી: સેકેરમ ઓફિસિનેરમ એ જાડી દાંડી અને વધુ ખાંડ ધરાવતી ઉષ્ણકટિબંધીય શેરડીની જાત છે $(3-s)$.
$(4)$ બાજરી (મિલેટ્સ): સંકર મકાઈ,જુવાર અને બાજરી એ ભારતમાં વિકસાવવામાં આવેલા સફળ સંકર પાકોના ઉદાહરણો છે $(4-r)$.
તેથી,સાચી જોડ $(1-q), (2-p), (3-s), (4-r)$ છે.

(D) $Himgiri$ એ ઘઉંની રોગપ્રતિકારક જાત છે,જે સંકરણ અને પસંદગી દ્વારા રસ્ટ રોગકારકો સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ મેળવવા માટે વિકસાવવામાં આવી છે. તે ખાસ કરીને હિલ બન્ટ,પર્ણ અને સ્ટ્રાઈપ રસ્ટ સામે પ્રતિકારક છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
રોગ પ્રતિકારકતા માટે વનસ્પતિ સંવર્ધનના સંદર્ભમાં,ભીંડા ($Abelmoschus$ $esculentus$) માં યલો મોઝેક વાયરસ સામેની પ્રતિકારકતા જંગલી જાતિમાંથી સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવી હતી.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે $A. esculentus$ ની એક નવી,પ્રતિકારક જાત વિકસાવવામાં આવી જેને પરભણી ક્રાંતિ કહેવામાં આવે છે.

(D) રોગ અને જીવાત સામે પ્રતિકારકતા માટે વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં જૈવરાસાયણિક લાક્ષણિકતાઓ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું છે કે મકાઈની જે જાતોમાં એસ્પાર્ટિક એસિડનું પ્રમાણ વધુ હોય અને નાઇટ્રોજન તથા શર્કરાનું પ્રમાણ ઓછું હોય,તે મકાઈના સ્ટેમ બોરર (ગાભમારાની ઈયળ) સામે પ્રતિકારકતા ધરાવે છે.
આ જૈવરાસાયણિક લક્ષણોને કારણે છોડ સ્ટેમ બોરરની ઈયળો માટે ખોરાક તરીકે ઓછો આકર્ષક અથવા અયોગ્ય બને છે.

(D) 'પરભણી ક્રાંતિ' એ $Bhindi$ (ઓકરા, $Abelmoschus$ $\text{esculentus}$) ની વધુ ઉત્પાદન આપતી જાત છે.
તેને મ્યુટેશન બ્રીડિંગ (ઉત્પરિવર્તન સંવર્ધન) દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી અને તે યલો વેઈન મોઝેક વાયરસ સામે પ્રતિકારકતા માટે જાણીતી છે.
તેથી, તે ભીંડાની જાત સાથે સંકળાયેલ છે.

(D) ઈચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ નીચે મુજબના હેતુઓ માટે થાય છે:
$(i)$ સંવર્ધન (Breeding): આ વનસ્પતિઓ સંકરણ કાર્યક્રમોમાં પિતૃ તરીકે ઉપયોગી છે જેથી સુધારેલી જાતો વિકસાવી શકાય.
$(ii)$ જનીનિક ઇજનેરી (Genetic engineering): આ વનસ્પતિઓ ચોક્કસ જનીનોનો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે,જેને અલગ કરીને અન્ય સજીવોમાં દાખલ કરી ટ્રાન્સજેનિક વનસ્પતિઓ બનાવી શકાય છે.
$(iii)$ સોમાક્લોનલ વિવિધતા (Somaclonal variation): પેશી સંવર્ધન પદ્ધતિઓ દ્વારા આ વનસ્પતિઓમાંથી સોમાક્લોન્સ ઉત્પન્ન કરી શકાય છે,જે ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી નવી જાતોના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.
નોંધ: નવા રંગસૂત્રનું નિર્માણ કરવું એ આ સંદર્ભમાં ઈચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી વનસ્પતિઓના ઉપયોગની પ્રમાણભૂત પદ્ધતિ નથી.

(C) રોગ અને કીટકો સામે પ્રતિકારકતા મેળવવા માટે વનસ્પતિ સંવર્ધન (Plant breeding) એ ખેતીમાં એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહરચના છે.
ઘઉંના કિસ્સામાં,નક્કર પ્રકાંડ ધરાવતી જાતોનો વિકાસ એ એક વિશિષ્ટ બાહ્યાકાર લક્ષણ છે.
આ નક્કર પ્રકાંડનું લક્ષણ ઘઉંના છોડને $Sawfly$ ના ઉપદ્રવ સામે ઓછો સંવેદનશીલ બનાવે છે.
$Sawfly$ તેના ઈંડા મૂકવા અને તેના ડિંભના વિકાસ માટે પોલા પ્રકાંડવાળી ઘઉંની જાતોને પસંદ કરે છે.
તેથી,નક્કર પ્રકાંડને કારણે $Sawfly$ દ્વારા ઘઉંની પસંદગી કરવામાં આવતી નથી.

(B) વનસ્પતિ સંવર્ધન એ પાકની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદન સુધારવા માટેની એક વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા છે. પ્રશ્નમાં વર્ણવેલ પગલામાં સંકર સંતતિમાંથી એવા છોડને ઓળખવાનો સમાવેશ થાય છે જે ઇચ્છિત લક્ષણોનું ચોક્કસ સંયોજન ધરાવે છે. આ પ્રક્રિયાને 'શ્રેષ્ઠ પુનઃસંયોજિતોની પસંદગી અને પરીક્ષણ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સંકરણ પછી,પરિણામી સંતતિની તપાસ કરવામાં આવે છે જેથી બંને પિતૃઓમાંથી લક્ષણોનું શ્રેષ્ઠ સંયોજન દર્શાવતા વ્યક્તિગત છોડને પસંદ કરી શકાય. આ પસંદ કરેલા છોડને પછી ઘણી પેઢીઓ સુધી સ્વ-પરાગનયન કરાવવામાં આવે છે જેથી સમયુગ્મતા પ્રાપ્ત થાય અને લક્ષણો સ્થિર રહે તેની ખાતરી કરી શકાય.

(D) એકકીય છોડ પરાગાશય સંવર્ધન અથવા પરાગરજ સંવર્ધન જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.
એકકીય છોડમાં રંગસૂત્રોનો માત્ર એક જ સમૂહ $(n)$ હોવાથી,તેઓ આનુવંશિક રીતે અસ્થિર હોય છે.
જ્યારે આ એકકીય છોડને કોલચીસીન સાથે સારવાર આપવામાં આવે છે,ત્યારે તેમના રંગસૂત્રોનું બમણું થવાથી તેઓ દ્વિકીય $(2n)$ બને છે.
આ પ્રક્રિયાના પરિણામે એવા છોડ મળે છે જે તમામ લક્ષણો માટે સંપૂર્ણપણે સમયુગ્મી હોય છે.
આ સમયુગ્મી જાતો પાક સંવર્ધન કાર્યક્રમોમાં શુદ્ધ જાતો બનાવવા અને સંકર જાતોના કાર્યક્ષમ વિકાસ માટે અત્યંત મૂલ્યવાન છે.

(A) વનસ્પતિ સંવર્ધન (Plant breeding) એ વનસ્પતિની જાતિઓમાં હેતુપૂર્વક કરવામાં આવતો ફેરફાર છે,જેથી ખેતી માટે વધુ અનુકૂળ,વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગપ્રતિકારક ક્ષમતા ધરાવતી નવી જાતો વિકસાવી શકાય. વનસ્પતિ સંવર્ધન માટે વપરાતી મુખ્ય પદ્ધતિઓ પસંદગી (Selection) અને સંકરણ (Hybridization) છે. પસંદગીમાં ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી વનસ્પતિઓની પસંદગી કરવામાં આવે છે,જ્યારે સંકરણમાં બે આનુવંશિક રીતે ભિન્ન સજીવો વચ્ચે પ્રજનન કરાવીને તેમના અનુકૂળ લક્ષણોને એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

(A) વનસ્પતિની જાતિના ઉદ્ભવનું કેન્દ્ર એ ભૌગોલિક વિસ્તાર છે જ્યાં તે જાતિ સૌપ્રથમ ઉદભવી હતી અને તેના વિશિષ્ટ લક્ષણો વિકસાવ્યા હતા.
$N.I. Vavilov$ ના મતે,આ કેન્દ્રોની મુખ્ય લાક્ષણિકતા તે જાતિમાં રહેલી જનીનિક વિવિધતા અને ભિન્નતાનું ઉચ્ચ પ્રમાણ છે.
આ વિવિધતા એટલા માટે જોવા મળે છે કારણ કે વનસ્પતિઓ લાંબા સમયથી તે ચોક્કસ પર્યાવરણમાં ઉત્ક્રાંતિ પામી રહી છે,જેના કારણે વિવિધ જનીનો (alleles) અને લક્ષણોનો સંગ્રહ થયો છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે ઉદ્ભવના કેન્દ્રમાં જાતોમાં વધુ વિવિધતા જોવા મળે છે.

(C) વિકૃતિ સંવર્ધન (Mutation breeding) એ વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં જનીનિક વિવિધતા ઉત્પન્ન કરવા માટે વપરાતી એક પદ્ધતિ છે.
ગામા કિરણો,જે કોબાલ્ટ-$60$ જેવા રેડિયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સમાંથી ઉત્સર્જિત થતા આયનીકરણ વિકિરણો છે,તેનો ઉપયોગ ધાન્ય પાકો સહિતની વનસ્પતિઓમાં વિકૃતિ સર્જવા માટે સૌથી સામાન્ય રીતે ભૌતિક મ્યુટાજેન તરીકે થાય છે.
આ વિકિરણો વનસ્પતિના પેશીઓમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશીને $DNA$ ના ક્રમમાં ફેરફાર કરે છે,જે રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અથવા વધુ ઉત્પાદન જેવા ઇચ્છનીય લક્ષણો તરફ દોરી શકે છે.

(A) નોર્મન બોર્લોગને વૈશ્વિક સ્તરે 'હરિયાળી ક્રાંતિના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે ઘઉંની વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો વિકસાવી હતી,જેનાથી મેક્સિકો અને ભારત જેવા દેશોમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો,જેના પરિણામે દુષ્કાળ નિવારવામાં અને ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળી હતી. તેથી,તેમનું નામ હરિયાળી ક્રાંતિ સાથે સંકળાયેલું છે.

(A) ટ્રીટીકલ એ પ્રથમ માનવ-નિર્મિત ધાન્ય પાક છે. તે ઘઉં ($Triticum$ $aestivum$) અને રાય ($Secale$ $cereale$) વચ્ચે સંકરણ કરીને વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઘઉંની વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને દાણાની ગુણવત્તાને રાયની પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવાની ક્ષમતા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાથે જોડવાનો હતો.

(A) મકાઈની સંકર જાતિ સંકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
સંકરણમાં બે આનુવંશિક રીતે અલગ પિતૃઓ વચ્ચે સંકરણ કરાવીને ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી સંતતિ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે,જેમ કે વધુ ઉત્પાદન,રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અથવા સારી ગુણવત્તા.
મકાઈના કિસ્સામાં,અંતઃપ્રજનિત રેખાઓ (inbred lines) વિકસાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેમનું સંકરણ કરીને સંકર બીજ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે,જે વિષમયુગ્મતા અથવા સંકર ઓજસ (hybrid vigor) દર્શાવે છે.

(C) પાકમાં બૅક્ટેરિયલ બ્લાઇટનું વ્યવસ્થાપન મુખ્યત્વે વનસ્પતિ સંવર્ધન અને ખેતી પદ્ધતિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
$(1)$ રોગપ્રતિકારક જાતોનો ઉપયોગ $(d)$ એ રોગને ફેલાતો અટકાવવા માટેની સૌથી ટકાઉ અને અસરકારક પદ્ધતિ છે.
$(2)$ રોગમુક્ત બીજનો ઉપયોગ $(c)$ કરવાથી પ્રાથમિક ચેપને ખેતરમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકાય છે.
$(3)$ બોર્ડેક્ષ મિલ્ચર એ ફૂગનાશક છે,બૅક્ટેરિયાનાશક નથી,તેથી તે બૅક્ટેરિયલ બ્લાઇટ સામે બિનઅસરકારક છે.
$(4)$ બૅક્ટેરિયલ બ્લાઇટ ઘણીવાર બીજ દ્વારા અથવા જમીન દ્વારા ફેલાય છે,તેથી વાહકનું નિયંત્રણ કરવા કરતાં રોગપ્રતિકારક જાતો અને શુદ્ધ બીજનો ઉપયોગ વધુ મહત્વનો છે.
તેથી,સૌથી અસરકારક વ્યૂહરચનાઓ $(c)$ અને $(d)$ છે.

(D) 'હિમગીરી' એ ઘઉં ($Triticum$ $aestivum$) ની એક જાણીતી જાતિ છે.
તેને સંકરણ અને પસંદગીની પ્રક્રિયા દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
આ જાતિ ખાસ કરીને પર્ણ અને સ્ટ્રાઈપ રસ્ટ તેમજ હિલ બન્ટ રોગ સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવવા માટે વિકસાવવામાં આવી છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) જયા અને રત્ના એ ચોખા ($Oryza$ $sativa$) ની ઊંચી ઉત્પાદકતા ધરાવતી અર્ધ-વામન જાતો છે.
આ જાતો ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિ દરમિયાન ખાદ્ય ઉત્પાદન વધારવા માટે વિકસાવવામાં આવી હતી.
તેઓ $IR8$ જાતમાંથી મેળવવામાં આવી હતી,જે ફિલિપાઈન્સમાં ઇન્ટરનેશનલ રાઈસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(IRRI)$ ખાતે વિકસાવવામાં આવી હતી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) કોઈ એક પાકની જાતિમાં હાજર રહેલા તમામ જનીનોના વિવિધ વૈકલ્પિક જનીનો (alleles) ના સંગ્રહને $Germplasm$ (જર્મપ્લાઝમ) સંગ્રહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે,જેથી નવી પાક જાતોમાં રોગ પ્રતિકારક શક્તિ,વધુ ઉત્પાદન અથવા પર્યાવરણીય તાણ સામે સહનશીલતા જેવા ઇચ્છનીય લક્ષણો દાખલ કરી શકાય.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) પૂસા સ્વર્ણિમ (જેને કરણ રાય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ $Brassica$ (રાઈ) ની રોગ-પ્રતિકારક જાત છે.
તેને સફેદ રસ્ટ રોગ,જે $Albugo$ $candida$ ફૂગ દ્વારા થાય છે,તેની સામે પ્રતિકારકતા મેળવવા માટે પરંપરાગત વનસ્પતિ સંવર્ધન પદ્ધતિઓ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
હિમગિરી એ ઘઉંની જાત છે જે પર્ણ અને પટ્ટીના રસ્ટ સામે પ્રતિકારક છે.
પૂસા કમલ એ ઘઉંની એક જાત છે.
પૂસા સદાબહાર એ મરચાંની જાત છે જે ચિલી મોઝેક વાયરસ અને લીફ કર્લ સામે પ્રતિકારક છે.

(A) પાકમાં રોગ-પ્રતિકારક જાતોનો વિકાસ એ વનસ્પતિ સંવર્ધનનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે। મગ $(Vigna radiata)$ ના કિસ્સામાં, 'પૂસા મંજરી' નામની જાત ઉત્પરિવર્તન સંવર્ધન (Mutation breeding) દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી। આ વિશિષ્ટ જાત યલો મોઝેક વાયરસ અને પાવડરી મિલ્ડ્યુ સામે પ્રતિકારકતા દર્શાવે છે। ઉત્પરિવર્તન સંવર્ધનમાં ભૌતિક અથવા રાસાયણિક મ્યુટાજેન્સનો ઉપયોગ કરીને વનસ્પતિમાં ઉત્પરિવર્તન પ્રેરિત કરવામાં આવે છે જેથી આનુવંશિક વિવિધતા સર્જી શકાય, ત્યારબાદ ઇચ્છિત લક્ષણો માટે પસંદગી કરવામાં આવે છે।

(N/A) વનસ્પતિ સંવર્ધન એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં બે આનુવંશિક રીતે ભિન્ન જાતોને હેતુપૂર્વક સંકરણ કરાવીને નવી સંકર જાત ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. પરિણામે,સંકર વનસ્પતિ જાતમાં બંને પિતૃઓના લક્ષણો મેળવી શકાય છે.
આમ,તેમાં રોગ પ્રતિકારક શક્તિ,આબોહવાકીય અનુકૂલન અને વધુ ઉત્પાદકતા જેવા ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી નવી જાતનું ઉત્પાદન સામેલ છે. વનસ્પતિ સંવર્ધનમાં સામેલ વિવિધ તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. આનુવંશિક વિવિધતાનો સંગ્રહ: જાતિની આનુવંશિક વિવિધતા જાળવી રાખવા માટે ખેતીલાયક જાતિઓના વિવિધ જંગલી સંબંધીઓમાંથી આનુવંશિક વિવિધતા એકત્રિત કરવામાં આવે છે. પાકમાં જનીનના વિવિધ વૈકલ્પિક કારકોના સમગ્ર સંગ્રહને જર્મપ્લાઝમ સંગ્રહ કહેવામાં આવે છે.
$2$. જર્મપ્લાઝમનું મૂલ્યાંકન અને પિતૃઓની પસંદગી: એકત્રિત કરેલા જર્મપ્લાઝમનું ઇચ્છિત જનીનો માટે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. ઇચ્છિત જનીનો ધરાવતી પસંદ કરેલી વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ વનસ્પતિ સંવર્ધન પ્રયોગોમાં પિતૃ તરીકે થાય છે અને સંકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા તેમનો ગુણાકાર કરવામાં આવે છે.
$3$. પસંદ કરેલા પિતૃઓ વચ્ચે આંતર-સંકરણ: વનસ્પતિ સંવર્ધનનો આગળનો તબક્કો બે અલગ-અલગ પિતૃઓમાં હાજર ઇચ્છિત લક્ષણોને જોડીને સંકર ઉત્પન્ન કરવાનો છે. આ એક કપરું કામ છે કારણ કે નર પિતૃમાંથી એકત્રિત કરેલા પરાગરજ માદા પિતૃના પરાગાસન સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવું પડે છે.
$4$. શ્રેષ્ઠ સંકર જાતોની પસંદગી: ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતી સંકર જાતોની સંતતિની વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન દ્વારા પસંદગી કરવામાં આવે છે. પસંદ કરેલી સંતતિને સમયુગ્મતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઘણી પેઢીઓ સુધી સ્વ-પરાગનયન કરાવવામાં આવે છે.
$5$. નવી જાતોનું પરીક્ષણ,મુક્તિ અને વ્યાપારીકરણ: પસંદ કરેલી સંતતિનું ઉત્પાદન,રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અને કામગીરી જેવા લક્ષણો માટે દેશના વિવિધ ભાગોમાં ઓછામાં ઓછી ત્રણ વધતી ઋતુઓ માટે સંશોધન ક્ષેત્રોમાં ઉગાડીને મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. સંપૂર્ણ પરીક્ષણ અને મૂલ્યાંકન પછી,પસંદ કરેલી જાતો ખેડૂતોને મોટા પાયે ઉત્પાદન માટે આપવામાં આવે છે.

(N/A) રોગ પ્રતિકારકતા માટેનું સંવર્ધન પરંપરાગત સંવર્ધન પદ્ધતિઓ અથવા વિકૃતિ (Mutation) સંવર્ધન દ્વારા કરવામાં આવે છે.
પરંપરાગત પદ્ધતિમાં સંકરણ અને પસંદગીનો સમાવેશ થાય છે. તેના સોપાન અન્ય કૃષિ લક્ષણો જેવા કે વધુ ઉત્પાદન માટેના સંવર્ધન જેવા જ હોય છે.
ક્રમિક સોપાન નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રતિકારકતાના સ્ત્રોતો માટે જર્મપ્લાઝમનું સ્ક્રીનિંગ.
$2$. પસંદ કરેલા પિતૃઓનું સંકરણ.
$3$. સંકર જાતોની પસંદગી અને મૂલ્યાંકન.
$4$. નવી જાતોનું પરીક્ષણ અને વિમોચન.
આ પદ્ધતિઓ દ્વારા વિકસિત કેટલીક પાક જાતો:

પાક	જાત	રોગ સામે પ્રતિકારકતા
ઘઉં	હિમગિરી	પર્ણ અને પટ્ટી ગેરુ,હિલ બન્ટ
બ્રાસિકા	પૂસા સ્વર્ણિમ (કરણ રાય)	વ્હાઇટ રસ્ટ
ફુલેવર	પૂસા શુભ્રા,પૂસા સ્નોબોલ $K-1$	બ્લેક રોટ અને કર્લ બ્લાઇટ બ્લેક રોટ
ચોળી	પૂસા કોમલ	બેક્ટેરિયલ બ્લાઇટ
મરચી	પૂસા સદાબહાર	ચિલી મોઝેક વાયરસ,ટોબેકો મોઝેક વાયરસ અને લીફ કર્લ

પરંપરાગત સંવર્ધન ઘણીવાર પાકની જાતો અથવા જંગલી સંબંધીઓમાં ઉપલબ્ધ મર્યાદિત રોગ પ્રતિકારક જનીનોને કારણે મર્યાદિત રહે છે.
વિકૃતિ સંવર્ધનમાં વિવિધ માધ્યમો દ્વારા વનસ્પતિમાં વિકૃતિ પ્રેરીને પ્રતિકારકતા માટે તપાસ કરવામાં આવે છે,જે ઇચ્છનીય જનીનોની ઓળખ કરવામાં મદદ કરે છે.
અન્ય પદ્ધતિઓમાં સોમાક્લોનલ ભિન્નતાઓની પસંદગી અને જનીનિક ઇજનેરીનો સમાવેશ થાય છે.