Biotechnological Applications in Medicine Questions in Gujarati

(C) $Pseudomonas \text{ } putida$ એ જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ બેક્ટેરિયા છે, જેને ઘણીવાર "સુપર બગ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે ક્રૂડ ઓઈલમાં જોવા મળતા જટિલ હાઈડ્રોકાર્બનને તોડવાની અનોખી ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ ગુણધર્મને કારણે તે દરિયાઈ અને જમીન પરના વિસ્તારોમાં તેલના પ્રદૂષણને દૂર કરવા (bioremediation) માટે અત્યંત અસરકારક છે.

(C) જનીન થેરાપી એ એક એવી તકનીક છે જે રોગની સારવાર અથવા ઉપચાર માટે વ્યક્તિના જનીનોમાં ફેરફાર કરે છે.
વિકલ્પ $(A)$ એ ટ્રાન્સજેનિક છોડનો ઉપયોગ કરીને ખાદ્ય રસીઓના ઉત્પાદનનો સંદર્ભ આપે છે.
વિકલ્પ $(B)$ એ પાકવામાં વિલંબ કરવા માટે એન્ટિસેન્સ $RNA$ ટેકનોલોજીના ઉપયોગનો સંદર્ભ આપે છે.
વિકલ્પ $(C)$ એ જનીન થેરાપીનું સાચું ઉદાહરણ છે,જ્યાં $SCID$ (સિવિયર કમ્બાઇન્ડ ઇમ્યુનોડેફિસિયન્સી) થી પીડાતા દર્દીના કોષોમાં $ADA$ (એડેનોસિન ડીમિનેઝ) માટેનું કાર્યકારી જનીન દાખલ કરવામાં આવે છે જેથી ખામીયુક્ત જનીનને બદલી શકાય.
વિકલ્પ $(D)$ એ નાઇટ્રોજન સ્થાપન માટે પાકના જનીનિક ફેરફારનો સંદર્ભ આપે છે.

(B) $1983$ માં,એલી લિલી નામની અમેરિકન કંપનીએ માનવ ઇન્સ્યુલિનની $A$ અને $B$ શૃંખલાઓને અનુરૂપ બે $DNA$ ક્રમ તૈયાર કર્યા હતા.
આ ક્રમોને $E. coli$ ના પ્લાઝમિડમાં દાખલ કરીને ઇન્સ્યુલિનની શૃંખલાઓનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું.
ત્યારબાદ આ શૃંખલાઓને અલગ કરીને ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડીને માનવ ઇન્સ્યુલિન (હ્યુમ્યુલિન) બનાવવામાં આવ્યું હતું.

(D) વિધાન ખોટું છે કારણ કે રિકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજી માનવ ઇન્સ્યુલિન જેવી ઉપચારાત્મક દવાઓના ઉત્પાદનમાં અત્યંત અસરકારક સાબિત થઈ છે.
કારણ પણ ખોટું છે કારણ કે રિકોમ્બિનન્ટ થેરાપ્યુટિક્સ માનવ પ્રોટીન જેવા જ હોય છે,જે બિન-માનવ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી દવાઓથી થતા અનિચ્છનીય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવોને ઘટાડે છે અથવા અટકાવે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને ખોટા છે.

(B) જનીન થેરાપી એ પદ્ધતિઓનો સમૂહ છે જે બાળકમાં અથવા ગર્ભમાં નિદાન થયેલ જનીનિક ખામીને સુધારવાની મંજૂરી આપે છે. આમાં,રોગની સારવાર માટે વ્યક્તિના કોષો અને પેશીઓમાં જનીનો દાખલ કરવામાં આવે છે. જનીનિક ખામીના સુધારણામાં વ્યક્તિ અથવા ગર્ભમાં સામાન્ય જનીનનું પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવે છે,જેથી તે બિન-કાર્યક્ષમ જનીનના કાર્યને સંભાળી શકે અને તેની ભરપાઈ કરી શકે.

(C) $1$. પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન બે ટૂંકી પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ,શૃંખલા $A$ અને શૃંખલા $B$ ની બનેલી હોય છે,જે ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે. તેથી,વિધાન $(d)$ સાચું છે.
$2$. ઇન્સ્યુલિન પ્રો-હોર્મોન (પ્રો-ઇન્સ્યુલિન) તરીકે સંશ્લેષિત થાય છે,જેમાં $C$-પેપ્ટાઇડ નામનો વધારાનો ભાગ હોય છે. ઇન્સ્યુલિનમાં પરિપક્વ થતી વખતે આ $C$-પેપ્ટાઇડ દૂર કરવામાં આવે છે. તેથી,વિધાન $(a)$ સાચું છે અને વિધાન $(c)$ પણ સાચું છે.
$3$. $rDNA$ ટેકનોલોજી દ્વારા ઉત્પાદિત ઇન્સ્યુલિન (દા.ત.,હ્યુમ્યુલિન) $E. coli$ માં અલગ $A$ અને $B$ શૃંખલાઓ તરીકે સંશ્લેષિત થાય છે,જે પછીથી જોડાઈને પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. તેમાં $C$-પેપ્ટાઇડ હોતું નથી. તેથી,વિધાન $(b)$ ખોટું છે.
$4$. આમ,વિધાન $(a), (c)$ અને $(d)$ સાચા છે.

(A) એડેનોસિન ડીએમિનેઝ $(ADA)$ એ એક ઉત્સેચક છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્રના યોગ્ય કાર્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
આ ઉત્સેચકની ઉણપને કારણે સિવિયર કમ્બાઈન્ડ ઈમ્યુનોડેફિસિયન્સી $(SCID)$ થાય છે.
$SCID$ માં,શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ચેપ સામે અસરકારક રીતે લડવામાં અસમર્થ હોય છે કારણ કે $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ યોગ્ય રીતે કાર્ય કરતા નથી.
તેથી,$ADA$ ની ઉણપ રોગપ્રતિકારક તંત્રની નિષ્ક્રિયતામાં પરિણમે છે.

(N/A) રીકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજીએ બેક્ટેરિયા અથવા યીસ્ટમાં રોગકારકોના એન્ટિજેનિક પોલીપેપ્ટાઈડ્સના ઉત્પાદનને શક્ય બનાવ્યું છે.
આ અભિગમનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવતી રસીઓ મોટા પાયે ઉત્પાદન કરવાની મંજૂરી આપે છે અને તેથી રસીકરણ માટે તેની ઉપલબ્ધતા વધે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,હેપેટાઇટિસ $B$ ની રસી યીસ્ટમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

(C) $ADA$ ની ઉણપ માટેની જનીન થેરાપીમાં,કાર્યકારી $ADA$ જનીનોને દર્દીના લિમ્ફોસાઇટ્સમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ લિમ્ફોસાઇટ્સને શરીરની બહાર સંવર્ધિત કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ દર્દીના શરીરમાં ફરીથી દાખલ કરવામાં આવે છે.
જો કે,આ જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ લિમ્ફોસાઇટ્સ અમર હોતા નથી; તેમનું આયુષ્ય મર્યાદિત હોય છે અને અંતે તેઓ મૃત્યુ પામે છે.
તેથી,$ADA$ ઉત્સેચકનું ઉત્પાદન જાળવી રાખવા માટે દર્દીને આ કોષોના સમયાંતરે ઇન્ફ્યુઝનની જરૂર પડે છે.

(D) સાચો જવાબ $(d)$ છે.
$(a)$ પ્રો-ઇન્સ્યુલિન $A$ અને $B$ શૃંખલાઓનું બનેલું છે જે $C$-પેપ્ટાઇડ દ્વારા જોડાયેલ હોય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(b)$ જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ ઇન્સ્યુલિન (હ્યુમ્યુલિન) માં,$A$ અને $B$ શૃંખલાઓ $E. coli$ માં અલગથી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે અને ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા જોડવામાં આવે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(c)$ આ વિધાન ઇન્સ્યુલિનના ઐતિહાસિક સ્ત્રોતનું વર્ણન કરે છે,જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ ઇન્સ્યુલિનની પ્રકૃતિનું નહીં.
$(d)$ પ્રો-ઇન્સ્યુલિનને પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન બનવા માટે પ્રોસેસિંગ ($C$-પેપ્ટાઇડ દૂર કરવું) માંથી પસાર થવું પડે છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(e)$ આ પ્રાણી-જન્ય ઇન્સ્યુલિનની આડઅસરોનો સંદર્ભ આપે છે,જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ ઇન્સ્યુલિનની પ્રકૃતિનો નહીં.
તેથી,વિધાનો $(a), (b)$ અને $(d)$ જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદન અને પ્રકૃતિ અંગે સાચા વર્ણનો છે.

(A) હિપેટાઈટીસ-$B$ ની રસી એ રીકોમ્બિનન્ટ $DNA$ રસી છે.
તે જિનેટિક એન્જિનિયરિંગ (જનીનિક ઈજનેરી) પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.
હિપેટાઈટીસ-$B$ ના સપાટીના એન્ટિજન $(HBsAg)$ માટે જવાબદાર જનીનને યીસ્ટના કોષો (સામાન્ય રીતે $Saccharomyces$ $cerevisiae$) ના જિનોમમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ આ યીસ્ટના કોષો એન્ટિજન ઉત્પન્ન કરે છે, જેને એકત્રિત કરીને અને શુદ્ધ કરીને રસી બનાવવામાં આવે છે.
તેથી, તેનો સાચો સ્ત્રોત યીસ્ટ છે.

(B) $MRI$ એટલે મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ.
તે શરીરના આંતરિક ભાગોની વિગતવાર છબીઓ મેળવવા માટે તીવ્ર ચુંબકીય ક્ષેત્ર અને બિન-આયનિક કિરણો (રેડિયો તરંગો) નો ઉપયોગ કરે છે.
$X$-રે અથવા $CT$ સ્કેનથી વિપરીત,$MRI$ માં આયનિક કિરણોનો ઉપયોગ થતો નથી,જે તેને જીવંત પેશીઓમાં રોગવિષયક અથવા શારીરિક ફેરફારો શોધવા માટે એક સુરક્ષિત નિદાન સાધન બનાવે છે.

(D) બાયોટેકનોલોજીમાં ઔદ્યોગિક સ્તરે જૈવિક પદાર્થોનું ઉત્પાદન કરવા માટે જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત સજીવો $(GMOs)$ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ સજીવોમાં સૂક્ષ્મજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અને યીસ્ટ),ફૂગ,અને જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ સજીવોના જનીનિક બંધારણમાં ફેરફાર કરીને,વૈજ્ઞાનિકો તેમને તબીબી અને ઔદ્યોગિક હેતુઓ માટે જરૂરી ચોક્કસ પ્રોટીન,ઉત્સેચકો,અંતઃસ્ત્રાવો અથવા રસીઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
તેથી,સૂચિબદ્ધ તમામ શ્રેણીઓનો ઉપયોગ આધુનિક બાયોટેકનોલોજીમાં થાય છે.

(A) ધોરણ $12$ જીવવિજ્ઞાનના $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક,પ્રકરણ $12$ (બાયોટેકનોલોજી અને તેના ઉપયોગો) મુજબ,વિશ્વભરમાં મનુષ્યના ઉપયોગ માટે લગભગ $30$ જેટલા પુનઃસંયોજિત ચિકિત્સકીય ઔષધો (recombinant therapeutics) મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.
તેમાંથી $12$ ઔષધો હાલમાં ભારતમાં વેચાઈ રહ્યા છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) પુનઃસંયોજિત $DNA$ ટેકનોલોજી દ્વારા બનાવવામાં આવેલી સૌપ્રથમ માનવ ઔષધ ઇન્સ્યુલીન છે. $1983$ માં,અમેરિકન કંપની 'ઇલી લિલી' (Eli Lilly) એ માનવ ઇન્સ્યુલીનની $A$ અને $B$ શૃંખલાઓને અનુરૂપ બે $DNA$ શૃંખલાઓ તૈયાર કરી અને તેને $E. coli$ ના પ્લાઝમિડમાં દાખલ કરીને ઇન્સ્યુલીન શૃંખલાઓનું ઉત્પાદન કર્યું. ત્યારબાદ આ શૃંખલાઓને અલગ કરીને ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડીને માનવ ઇન્સ્યુલીન બનાવવામાં આવ્યું,જેને 'હ્યુમ્યુલિન' (Humulin) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) પ્રો-ઈન્સ્યુલિન એક પ્રો-હોર્મોન તરીકે સંશ્લેષિત થાય છે જેમાં $C$-પેપ્ટાઈડ નામનો વધારાનો ભાગ હોય છે.
આપેલ આકૃતિમાં,$P$ એ $A$-પેપ્ટાઈડ દર્શાવે છે,$Q$ એ $C$-પેપ્ટાઈડ દર્શાવે છે,અને $R$ એ $B$-પેપ્ટાઈડ દર્શાવે છે.
પરિપક્વ ઈન્સ્યુલિન બનાવવા માટે $A$ અને $B$ પેપ્ટાઈડ ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે,જ્યારે પરિપક્વતા દરમિયાન $C$-પેપ્ટાઈડ દૂર કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A, C, B$ છે.

(C) ઈન્સ્યુલીન માનવ શરીરમાં પ્રો-હોર્મોન તરીકે સંશ્લેષિત થાય છે,જેમાં $C$-પેપ્ટાઈડ નામનો વધારાનો ભાગ હોય છે.
પરિપક્વતાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,આ $C$-પેપ્ટાઈડને પ્રો-ઈન્સ્યુલીનમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે જેથી પુખ્ત ઈન્સ્યુલીન બને છે.
તેથી,પુખ્ત ઈન્સ્યુલીનમાં માત્ર $A$ અને $B$ પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓ હોય છે જે ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે,અને તેમાં $C$-પેપ્ટાઈડનો અભાવ હોય છે.

(C) $1983$ માં,અમેરિકન કંપની $Eli$ $Lilly$ એ માનવ ઈન્સ્યુલિનની શૃંખલા-$A$ અને શૃંખલા-$B$ ને અનુરૂપ બે $DNA$ શૃંખલાઓ તૈયાર કરી અને ઈન્સ્યુલિનની શૃંખલાઓ બનાવવા માટે તેમને $Escherichia$ $coli$ ના પ્લાઝમિડમાં દાખલ કરી. ત્યારબાદ આ શૃંખલાઓને અલગ કરવામાં આવી અને ડાયસલ્ફાઈડ બંધ બનાવીને માનવ ઈન્સ્યુલિન બનાવવામાં આવ્યું.

(B) સૌપ્રથમ ક્લિનિકલ જનીન થેરાપી $1990$માં એડિનોસાઈન ડિએમિનેઝ $(ADA)$ ની ઊણપથી પીડાતી $4$ વર્ષની બાળકી પર કરવામાં આવી હતી.
$ADA$ ની ઊણપ એડિનોસાઈન ડિએમિનેઝ માટેના જનીનના ડિલીશન (લોપ) ને કારણે થાય છે,જે રોગપ્રતિકારક તંત્રના યોગ્ય કાર્ય માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
આ સ્થિતિને કારણે સિવિયર કમ્બાઈન્ડ ઈમ્યુનોડેફિસિયન્સી $(SCID)$ થાય છે,જેમાં દર્દીમાં કાર્યક્ષમ $T$-લિમ્ફોસાઈટ્સનો અભાવ હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) $ADA$ (એડેનોસિન ડીએમિનેઝ) ની ખામી એ એક આનુવંશિક વિકાર છે જે એડેનોસિન ડીએમિનેઝ માટેના જનીનના લોપને કારણે થાય છે.
$1$. એન્ઝાઇમ રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપીમાં દર્દીને સમયાંતરે કાર્યરત $ADA$ ના ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે. તે કાયમી ઇલાજ નથી કારણ કે દર્દીના પોતાના કોષો ઉત્સેચકનું ઉત્પાદન કરતા નથી.
$2$. અસ્થિમજ્જા પ્રત્યારોપણ જો વહેલું કરવામાં આવે તો તે ઉપચારાત્મક બની શકે છે,પરંતુ યોગ્ય દાતા શોધવાની મુશ્કેલીને કારણે તે હંમેશા સફળ થતું નથી.
$3$. જનીન થેરાપીને સંભવિત કાયમી ઇલાજ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં દર્દીના લિમ્ફોસાઇટ્સમાં કાર્યરત $ADA$ $cDNA$ દાખલ કરવામાં આવે છે,જેનું સંવર્ધન કરીને ફરીથી દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
એન્ઝાઇમ રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપીમાં વારંવાર ઇન્જેક્શનની જરૂર પડે છે અને તે કાયમી ઇલાજ નથી,તેથી આ સંદર્ભમાં તે મુખ્ય જવાબ છે.

(C) એડિનોસાઈન ડિએમિનેઝ $(ADA)$ એ એક ઉત્સેચક છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્રની યોગ્ય કામગીરી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
તે શરીરમાં એડિનોસાઈનનું ડિઓક્સિએડિનોસાઈનમાં વિઘટન કરવા માટે જવાબદાર છે.
આ ઉત્સેચકની ઉણપને કારણે સિવિયર કમ્બાઈન્ડ ઈમ્યુનોડેફિસિયન્સી $(SCID)$ નામનો રોગ થાય છે,જેના પરિણામે કાર્યક્ષમ $T$-લિમ્ફોસાઈટ્સ અને $B$-લિમ્ફોસાઈટ્સનો અભાવ સર્જાય છે,જે વ્યક્તિને ચેપ સામે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે.
તેથી,$ADA$ રોગપ્રતિકારક તંત્ર માટે આવશ્યક છે.

(D) $ADA$ (એડેનોસિન ડીએમિનેઝ) ની ઉણપની સારવારમાં,દર્દીના રુધિરમાંથી લિમ્ફોસાઇટ્સ અલગ કરવામાં આવે છે અને તેમાં કાર્યરત $ADA$ જનીન દાખલ કરવામાં આવે છે. આ આનુવંશિક રીતે એન્જિનિયર્ડ કોષો અમર હોતા નથી અને તેમનું આયુષ્ય મર્યાદિત હોય છે. વધુમાં,સમય જતાં આ કોષોમાંથી દાખલ કરેલ જનીન દૂર થઈ શકે છે અથવા કોષો નાશ પામી શકે છે. તેથી,સતત સારવાર પૂરી પાડવા માટે,આ આનુવંશિક રીતે એન્જિનિયર્ડ લિમ્ફોસાઇટ્સને સમયાંતરે દર્દીના શરીરમાં ફરીથી દાખલ કરવા પડે છે. આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(C) $ADA$ (એડેનોસિન ડીએમિનેઝ) ની ખામીનો કાયમી ઉપચાર જનીન થેરાપી છે.
આ પદ્ધતિમાં,દર્દીના રુધિરમાંથી લસિકાકોષો (lymphocytes) ને શરીરની બહાર સંવર્ધિત કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ રેટ્રોવાયરલ વાહકનો ઉપયોગ કરીને એક કાર્યક્ષમ $ADA$ $cDNA$ ને આ લસિકાકોષોમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
આ જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત કોષોને ફરીથી દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે.
જોકે,આ કોષો અમર હોતા નથી,તેથી દર્દીને સમયાંતરે આવા જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત લસિકાકોષોની જરૂર પડે છે.
જો $ADA$ ઉત્પન્ન કરતા અસ્થિમજ્જાના કોષોમાંથી અલગ કરેલા જનીનને પ્રારંભિક ભ્રૂણીય અવસ્થાના કોષોમાં દાખલ કરવામાં આવે,તો તે કાયમી ઉપચાર બની શકે છે.

(C) રોગોની અસરકારક સારવાર માટે પ્રારંભિક નિદાન ખૂબ જ આવશ્યક છે. નિદાનની પરંપરાગત પદ્ધતિઓ જેવી કે સીરમ અને મૂત્ર વિશ્લેષણ સામાન્ય રીતે રોગના લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધી રોગનું નિદાન કરી શકતી નથી.
આધુનિક આણ્વિય નિદાન પદ્ધતિઓ જેવી કે $rDNA$ ટેકનોલોજી,$PCR$ (પોલિમરેઝ ચેઈન રિએક્શન) અને $ELISA$ (એન્ઝાઈમ-લિંક્ડ ઈમ્યુનોસોર્બન્ટ એસે) રોગકારકો અને જનીનિક વિકૃતિઓને લક્ષણો દેખાય તે પહેલાં જ વહેલી તકે શોધી શકે છે.
તેથી,$P$ (પ્રારંભિક નિદાન) માં $I, III, V$ નો સમાવેશ થાય છે અને $Q$ (પ્રારંભિક નિદાન ન કરી શકતી) માં $II, IV$ નો સમાવેશ થાય છે.

(B) $ELISA$ (એન્ઝાઇમ-લિંક્ડ ઇમ્યુનોસોર્બન્ટ એસે) એ એક નિદાન પદ્ધતિ છે જે એન્ટિજન-એન્ટિબોડી પારસ્પરિક ક્રિયાઓના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
આ પદ્ધતિમાં,રોગકારક જીવની હાજરી એન્ટિજન (પ્રોટીન,ગ્લાયકોપ્રોટીન,વગેરે) ની હાજરી દ્વારા અથવા રોગકારક સામે બનેલા એન્ટિબોડીઝને શોધીને નક્કી કરવામાં આવે છે.
$PCR$ (પોલિમરેઝ ચેઈન રિએક્શન) એ $DNA$ એમ્પ્લીફિકેશનના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે,એન્ટિજન-એન્ટિબોડી પારસ્પરિક ક્રિયા પર નહીં.

(D) એમ્ફિસેમા એ શ્વસનતંત્રનો એક લાંબાગાળાનો રોગ છે જે $\alpha-1-$ એન્ટિટ્રિપ્સિન પ્રોટીનની ઉણપને કારણે થાય છે.
આ પ્રોટીન ઈલાસ્ટેઝ નામના ઉત્સેચકની પ્રવૃત્તિને અવરોધે છે,જે ફેફસાંમાં વાયુકોષ્ઠોની દીવાલોનું વિઘટન કરે છે.
એમ્ફિસેમાના દર્દીઓમાં,આ અવરોધકની ગેરહાજરીને કારણે ફેફસાંના પેશીઓનો નાશ થાય છે.
તેથી,આ સ્થિતિની સારવાર માટે $\alpha-1-$ એન્ટિટ્રિપ્સિનનો ઉપયોગ ઉપચારાત્મક પ્રોટીન તરીકે કરવામાં આવે છે.

(C) સાચો જવાબ વિકલ્પ $C$ છે કારણ કે નિદાનની પરંપરાગત પદ્ધતિઓ,જેમ કે સીરમ અને પેશાબનું વિશ્લેષણ,ખૂબ જ ઓછી સાંદ્રતામાં રોગકારક જીવો અથવા રોગોને શોધવા માટે પૂરતી સંવેદનશીલ નથી,તેથી તે વહેલા નિદાનમાં મદદ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે.
તેનાથી વિપરીત,આધુનિક મોલેક્યુલર ડાયગ્નોસ્ટિક તકનીકો જેવી કે રિકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજી,પોલિમરેઝ ચેઈન રિએક્શન $(PCR)$ અને એન્ઝાઇમ લિંક્ડ ઇમ્યુનો-સોર્બન્ટ એસે $(ELISA)$ અત્યંત સંવેદનશીલ અને વિશિષ્ટ છે,જે લક્ષણો દેખાય તે પહેલાં જ રોગોને શોધવાની મંજૂરી આપે છે,જે વહેલા ઉપચાર માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(B) સાચી જોડીઓ નીચે મુજબ છે:
$A. \alpha-1$ એન્ટિટ્રિપ્સિન એ $III. \text{એમ્ફિસેમા}$ ની સારવાર માટે વપરાતું પ્રોટીન છે.
$B. \text{Cry } IAb$ એ $IV. \text{કોર્ન બોરર}$ ને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતું જનીન છે.
$C. \text{Cry } IAc$ એ $I. \text{કોટન બોલવોર્મ}$ ને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતું જનીન છે.
$D. \text{એન્ઝાઇમ રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી}$ એ $II. ADA \text{ ઉણપ}$ માટે વપરાતી સારવાર પદ્ધતિ છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $A-III, B-IV, C-I, D-II$ છે.

(A) $1983$ માં, અમેરિકન કંપની એલી લિલીએ માનવ ઇન્સ્યુલિનની $A$ અને $B$ શૃંખલાઓને અનુરૂપ બે $DNA$ શૃંખલાઓ તૈયાર કરી અને ઇન્સ્યુલિનની શૃંખલાઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે તેમને $Escherichia \text{ } coli$ ના પ્લાઝમિડમાં દાખલ કરી. $E. \text{ } coli$ એ એક બેક્ટેરિયા છે. આ શૃંખલાઓ અલગ-અલગ ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ તેને નિષ્કર્ષિત કરીને ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા જોડીને માનવ ઇન્સ્યુલિન (હ્યુમ્યુલિન) બનાવવામાં આવ્યું હતું.

(B) ઇન્સ્યુલિન એ એમિનો એસિડથી બનેલું પેપ્ટાઇડ હોર્મોન છે.
જ્યારે ઇન્સ્યુલિન મૌખિક રીતે લેવામાં આવે છે,ત્યારે તે પાચનતંત્રમાં પ્રવેશે છે જ્યાં તે જઠર અને નાના આંતરડામાં રહેલા વિવિધ પ્રોટીઓલિટીક ઉત્સેચકો (જેમ કે પેપ્સિન અને ટ્રિપ્સિન) ના સંપર્કમાં આવે છે.
આ ઉત્સેચકો ઇન્સ્યુલિનના અણુના પેપ્ટાઇડ બંધોને તોડી નાખે છે,અને તેને લોહીમાં શોષાય તે પહેલાં જ તેના ઘટક એમિનો એસિડમાં પાચન કરી નાખે છે.
તેથી,મૌખિક વહીવટ ઇન્સ્યુલિનને બિનઅસરકારક બનાવે છે,જેના કારણે તેને ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવું જરૂરી બને છે.

(B) વિધાન $(i)$ ખોટું છે કારણ કે પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન માત્ર શૃંખલા $A$ અને શૃંખલા $B$ ધરાવે છે. $C$-પેપ્ટાઈડ પરિપક્વન દરમિયાન દૂર થાય છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે. પ્રો-ઇન્સ્યુલિનમાં $C$-પેપ્ટાઈડ નામનો વધારાનો ભાગ હોય છે,જે પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન બનાવવા માટે પરિપક્વન પ્રક્રિયા દરમિયાન દૂર કરવામાં આવે છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે. પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિનમાં $C$-પેપ્ટાઈડ હોતું નથી.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે. બે પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાઓ,$A$ અને $B$,ડાયસલ્ફાઈડ બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,માત્ર વિધાન $(ii)$ અને $(iv)$ સાચા છે. સાચા વિધાનોની કુલ સંખ્યા $2$ છે.

(D) વિધાન-$I$ ખોટું છે કારણ કે $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,વિશ્વભરમાં માનવ ઉપયોગ માટે લગભગ $30$ રીકોમ્બિનન્ટ થેરાપ્યુટિક્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે,માત્ર ભારતમાં જ નહીં.
વિધાન-$II$ સાચું છે કારણ કે રીકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજી માનવ-સમાન પ્રોટીનનું ઉત્પાદન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે બિન-માનવ સ્ત્રોતો (જેમ કે પ્રાણીઓમાંથી મેળવેલ ઇન્સ્યુલિન) માંથી અલગ કરાયેલ પ્રોટીન સાથે જોવા મળતા અનિચ્છનીય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવોને ઉત્તેજિત કરતા નથી.
તેથી,વિધાન-$I$ ખોટું છે અને વિધાન-$II$ સાચું છે.

(C) દરેક વિધાનનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$I.$ ખોટું: હ્યુમ્યુલિન (માનવ ઇન્સ્યુલિન) માનવ ઇન્સ્યુલિનના જનીનોને $E. coli$ માં દાખલ કરીને બનાવવામાં આવે છે,એગ્રોબેક્ટેરિયમમાં નહીં.
$II.$ સાચું: ભારત સરકારે જીએમ સંશોધનની માન્યતા અને જાહેર સેવાઓ માટે જીએમ સજીવોને રજૂ કરવાની સુરક્ષા અંગે નિર્ણય લેવા માટે જેનેટિક એન્જિનિયરિંગ એપ્રૂવલ કમિટી $(\text{GEAC})$ ની સ્થાપના કરી છે.
$III.$ ખોટું: $\alpha-1$-એન્ટિટ્રિપ્સિનનો ઉપયોગ એમ્ફિસીમાની સારવાર માટે થાય છે,$\text{PKU}$ (ફિનાઇલકીટોન્યુરિયા) માટે નહીં.
$IV.$ સાચું: $\text{ELISA}$ (એન્ઝાઇમ-લિંક્ડ ઇમ્યુનોસોર્બન્ટ એસે) એ એન્ટિજેન-એન્ટિબોડી ક્રિયાપ્રતિક્રિયાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે અને તેનો ઉપયોગ રોગોના વહેલા નિદાન માટે થાય છે.
$V.$ ખોટું: ફ્લેવર-સેવર એ ટામેટાની આનુવંશિક રીતે રૂપાંતરિત જાત છે,પોમેટોની નહીં.
તેથી,વિધાન $I$,$III$ અને $V$ ખોટા છે. કુલ ખોટા વિધાનોની સંખ્યા $3$ છે.

(D) બાયોટેકનોલોજીને કુદરતી વિજ્ઞાન અને સજીવો,કોષો,તેના ભાગો અને આણ્વિક સામ્યતાઓના ઉત્પાદનો અને સેવાઓ માટેના સંકલન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
વિધાન-$I$ સાચું છે: ઇન-વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન $(IVF)$ માં શરીરની બહાર જનનકોષો અને ગર્ભનું હેરફેર કરવામાં આવે છે,જે બાયોટેકનોલોજીના કાર્યક્ષેત્રમાં આવે છે.
વિધાન-$II$ સાચું છે: $\text{DNA}$ રસીનો વિકાસ એ શરીરમાં ચોક્કસ જનીન સામગ્રી દાખલ કરવા માટે જિનેટિક એન્જિનિયરિંગ તકનીકોનો ઉપયોગ કરે છે જેથી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ઉત્તેજિત થાય,જે બાયોટેકનોલોજીનો મુખ્ય ઉપયોગ છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે.

(C) $1990$ માં એડેનોસિન ડીએમિનેઝ $(ADA)$ ની ઉણપથી પીડાતી $4$ વર્ષની બાળકીને પ્રથમ ક્લિનિકલ જનીન થેરાપી આપવામાં આવી હતી.
$ADA$ ની ઉણપ એડેનોસિન ડીએમિનેઝ માટેના જનીનના ડિલીશન (deletion) ને કારણે થાય છે.
આ ઉત્સેચક રોગપ્રતિકારક તંત્રના યોગ્ય કાર્ય માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
આ થેરાપીમાં,દર્દીના રુધિરમાંથી લિમ્ફોસાઇટ્સને શરીરની બહાર સંવર્ધન માધ્યમમાં ઉછેરવામાં આવ્યા હતા અને તેમાં કાર્યરત $ADA$ $cDNA$ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો,ત્યારબાદ આ કોષોને ફરીથી દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા.

(D) સાચી જોડકાં નીચે મુજબ છે:
$1$. જનીનિક રીતે ઇજનેરી કરેલ માનવ ઇન્સ્યુલિન $\text{E. coli}$ બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે $(A-II)$.
$2$. $\text{GM}$ કપાસ (Bt કપાસ) $\text{Bacillus thuringiensis}$ બેક્ટેરિયાનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે $(B-IV)$.
$3$. $\text{ADA}$ (એડેનોસિન ડીએમિનેઝ) ની ઉણપની સારવાર જનીન થેરાપી દ્વારા કરવામાં આવે છે $(C-I)$.
$4$. $\text{ELISA}$ (એન્ઝાઇમ-લિંક્ડ ઇમ્યુનોસોર્બન્ટ એસે) એ એન્ટિજન-એન્ટિબોડી આંતરક્રિયાના સિદ્ધાંત પર આધારિત નિદાન પદ્ધતિ છે $(D-III)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-II, B-IV, C-I, D-III$ છે.

(A) આ આકૃતિ પ્રોઇન્સ્યુલિનનું કાર્યશીલ ઇન્સ્યુલિનમાં પરિપક્વન થવાની પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.
પ્રોઇન્સ્યુલિન ત્રણ પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ ધરાવે છે: $A$,$B$,અને $C$.
$C$-પેપ્ટાઇડ એ એમિનો એસિડનો વધારાનો ભાગ છે જે પરિપક્વન પ્રક્રિયા દરમિયાન દૂર થાય છે,જેથી પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન બને છે,જે બે પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ $A$ અને $B$ ધરાવે છે,જે ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે.

(C) ભારતીય સંસદે ભારતીય પેટન્ટ બિલના $Third$ (ત્રીજા) સુધારાને મંજૂરી આપી છે. આ સુધારો બાયોટેકનોલોજી અને બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારોના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ હતો,કારણ કે તે પેટન્ટની શરતો અને કટોકટીની જોગવાઈઓ સંબંધિત મુદ્દાઓને સંબોધિત કરે છે,જે જૈવિક સંસાધનો અને બાયોટેકનોલોજીકલ આવિષ્કારોના નિયમન માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(C) $\text{ELISA}$ નું પૂરું નામ $\text{Enzyme-Linked Immunosorbent Assay}$ છે.
તે એક વ્યાપકપણે વપરાતી આણ્વિક નિદાન તકનીક છે.
તે એન્ટિજન-એન્ટિબોડી આંતરક્રિયાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
આ તકનીકમાં,એક ઉત્સેચકને એન્ટિબોડી સાથે જોડવામાં આવે છે,અને સબસ્ટ્રેટ પર ઉત્સેચકની પ્રક્રિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થતા રંગ પરિવર્તન દ્વારા એન્ટિજન અથવા એન્ટિબોડીની હાજરી શોધી શકાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચું વર્ણન છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ Eli Lilly એ એક કંપની છે જેણે રીકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને માનવ ઇન્સ્યુલિન (Humulin) બનાવ્યું હતું. તેથી,$a-ii$.
$(b)$ $Bt$ એટલે Bacillus thuringiensis,એક બેક્ટેરિયા જેનો ઉપયોગ જિનેટિક એન્જિનિયરિંગમાં જીવાત સામે પ્રતિકારકતા મેળવવા માટે થાય છે. તેથી,$b-i$.
$(c)$ જનીન થેરાપીનો ઉપયોગ Adenosine deaminase $(ADA)$ ની ઉણપ જેવા આનુવંશિક રોગોની સારવાર માટે થાય છે. તેથી,$c-iv$.
$(d)$ $\text{RNAi}$ ($RNA$ ઇન્ટરફરન્સ) એ એક પદ્ધતિ છે જેનો ઉપયોગ છોડને Meloidogyne incognita જેવા નેમાટોડ્સથી બચાવવા માટે થાય છે. તેથી,$d-iii$.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-ii, b-i, c-iv, d-iii$ છે.

(B) વિધાન સાચું છે. પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન પ્રો-ઇન્સ્યુલિનમાંથી બને છે,જેમાં $C$-પેપ્ટાઈડ નામનો વધારાનો ભાગ હોય છે. પરિપક્વન દરમિયાન,કાર્યશીલ ઇન્સ્યુલિન બનાવવા માટે આ $C$-પેપ્ટાઈડ દૂર કરવામાં આવે છે.
કારણ પણ સાચું છે. ઐતિહાસિક રીતે,ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ઇન્સ્યુલિન કતલ કરાયેલા ઢોર અને ડુક્કરના સ્વાદુપિંડમાંથી મેળવવામાં આવતું હતું. જોકે,આ પદ્ધતિની મર્યાદાઓ હતી,જેમ કે કેટલાક દર્દીઓમાં એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ થવી.
જોકે બંને વિધાનો તથ્યની દ્રષ્ટિએ સાચા છે,પરંતુ કારણ એ સમજાવતું નથી કે પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિનમાં $C$-પેપ્ટાઈડ કેમ ગેરહાજર હોય છે. $C$-પેપ્ટાઈડની ગેરહાજરી પ્રો-ઇન્સ્યુલિનના પોસ્ટ-ટ્રાન્સલેશનલ પ્રોસેસિંગને કારણે છે,ઇન્સ્યુલિનના નિષ્કર્ષણના સ્ત્રોતને કારણે નહીં. તેથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.

(A) $ELISA$ નું પૂરું નામ Enzyme-Linked Immunosorbent Assay છે.
તે નમૂનામાં ચોક્કસ એન્ટિજન અથવા એન્ટિબોડીની હાજરી શોધવા માટે વપરાતી નિદાન પદ્ધતિ છે.
$ELISA$ નો મૂળભૂત સિદ્ધાંત એન્ટિજન અને એન્ટિબોડી વચ્ચેની ચોક્કસ આંતરક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં,એક ઉત્સેચક (enzyme) ને એન્ટિબોડી અથવા એન્ટિજન સાથે જોડવામાં આવે છે,અને જ્યારે લક્ષ્ય અણુ હાજર હોય ત્યારે આ પ્રતિક્રિયા એક શોધી શકાય તેવો સંકેત (સામાન્ય રીતે રંગમાં ફેરફાર) ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) અહીં ઉલ્લેખિત ઉણપ $Adenosine$ $Deaminase$ $(ADA)$ ની ઉણપ છે,જે $Severe$ $Combined$ $Immunodeficiency$ $(SCID)$ નું કારણ બને છે.
આ સ્થિતિને અસ્થિમજ્જા (Bone marrow) પ્રત્યારોપણ દ્વારા મટાડી શકાય છે,જેમાં દર્દીના ખામીયુક્ત રોગપ્રતિકારક કોષોને દાતાના તંદુરસ્ત સ્ટેમ કોષો દ્વારા બદલવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. $\alpha-1$ એન્ટિટ્રિપ્સિન એ પ્રોટીનેઝ અવરોધક છે જેનો ઉપયોગ એમ્ફિસેમાની સારવાર માટે થાય છે. એમ્ફિસેમા એ શ્વસનતંત્રનો એક દીર્ઘકાલીન રોગ છે જેમાં વાયુકોષ્ઠોની દીવાલને નુકસાન થાય છે,જેના કારણે શ્વસન સપાટી ઘટે છે. આ પ્રોટીનનું ઉત્પાદન ટ્રાન્સજેનિક પ્રાણીઓ (ખાસ કરીને ઘેટાં) દ્વારા આ ઉણપની સારવાર માટે કરવામાં આવે છે.

(D) પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિન બે ટૂંકી પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનું બનેલું છે: શૃંખલા $A$ અને શૃંખલા $B$.
આ બંને શૃંખલાઓ બે આંતર-શૃંખલા ડાયસલ્ફાઇડ બંધો દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
વધુમાં,શૃંખલા $A$ ની અંદર એક આંતરિક-શૃંખલા ડાયસલ્ફાઇડ બંધ પણ હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. $ADA$ (એડેનોસિન ડીએમિનેઝ) ની ઉણપની સારવાર માટે જનીન થેરાપીમાં,દર્દીના રુધિરમાંથી લસિકાકણો (lymphocytes) અલગ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ કોષોને પ્રયોગશાળામાં સંવર્ધિત કરવામાં આવે છે અને રેટ્રોવાયરલ વાહકનો ઉપયોગ કરીને તેમાં કાર્યક્ષમ $ADA$ $cDNA$ દાખલ કરવામાં આવે છે. આ જનીનિક રીતે રૂપાંતરિત લસિકાકણોને ફરીથી દર્દીના શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. આ કોષો અમર હોતા નથી,તેથી દર્દીને સમયાંતરે આવા જનીનિક રીતે એન્જિનિયર્ડ લસિકાકણોના ઇન્ફ્યુઝનની જરૂર પડે છે.

(A) રિકોમ્બિનન્ટ $DNA$ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલ પ્રથમ માનવ હોર્મોન $Insulin$ (ઇન્સ્યુલિન) છે.
$1983$ માં,$Eli$ $Lilly$ નામની અમેરિકન કંપનીએ માનવ ઇન્સ્યુલિનની $A$ અને $B$ શૃંખલાઓને અનુરૂપ $DNA$ ક્રમ તૈયાર કર્યા અને તેમને $E. coli$ ના પ્લાઝમિડમાં દાખલ કરીને ઇન્સ્યુલિનની શૃંખલાઓનું ઉત્પાદન કર્યું.
ત્યારબાદ આ શૃંખલાઓને અલગ કરવામાં આવી અને ડાયસલ્ફાઇડ બોન્ડ બનાવીને માનવ ઇન્સ્યુલિન બનાવવામાં આવ્યું,જે વ્યાપારી રીતે $Humulin$ તરીકે ઓળખાય છે.

(B) $ELISA$ $(Enzyme-Linked Immunosorbent Assay)$ પદ્ધતિ એ એક નિદાન તકનીક છે જેનો ઉપયોગ નમૂનામાં ચોક્કસ એન્ટિજન અથવા એન્ટિબોડીની હાજરી શોધવા માટે થાય છે.
તે $Antigen-Antibody$ (એન્ટિજન-એન્ટિબોડી) આંતરક્રિયાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે,જ્યાં એન્ઝાઇમ-લિંક્ડ એન્ટિબોડી ચોક્કસ એન્ટિજન સાથે જોડાય છે,અને ત્યારબાદ થતી ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયા એક શોધી શકાય તેવો સંકેત (સામાન્ય રીતે રંગમાં ફેરફાર) ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,સાચો સિદ્ધાંત $Antigen-Antibody$ આંતરક્રિયા છે.

(C) સસ્તન પ્રાણીઓમાં,મનુષ્યો સહિત,ઇન્સ્યુલિનનું સંશ્લેષણ પ્રો-ઇન્સ્યુલિન નામના પ્રો-હોર્મોન તરીકે થાય છે.
પ્રો-ઇન્સ્યુલિન ત્રણ પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓનું બનેલું છે: $A$,$B$,અને $C$.
$C$-પેપ્ટાઇડ એ એમિનો એસિડની એક વધારાની શૃંખલા છે જે પ્રો-ઇન્સ્યુલિનના પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિનમાં રૂપાંતરિત થવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન દૂર કરવામાં આવે છે.
તેથી,પરિપક્વ ઇન્સ્યુલિનમાં માત્ર $A$ અને $B$ પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ હોય છે જે ડાયસલ્ફાઇડ બંધ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે,અને તેમાં $C$-પેપ્ટાઇડ ગેરહાજર હોય છે.