Gujarati

Absorption of Digested Products Questions in Gujarati

Class 11 Biology · Digestion and Absorption · Absorption of Digested Products

105+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 50 of 105 questions in Gujarati

51
EasyMCQ
પાણી,સાદી શર્કરા અને આલ્કોહોલનું શોષણ ક્યાં થાય છે?
A
મુખ
B
જઠર
C
નાનું આંતરડું
D
મોટું આંતરડું

Solution

(B) પાણી,સાદી શર્કરા અને આલ્કોહોલનું શોષણ મુખ્યત્વે જઠરમાં થાય છે.
જોકે નાનું આંતરડું એ મોટાભાગના પોષકતત્વોના શોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે,પરંતુ જઠરનું અસ્તર અમુક પદાર્થોને સીધા રુધિરમાં શોષી લેવા માટે સક્ષમ છે.
પાણી,સાદી શર્કરા (જેમ કે ગ્લુકોઝ) અને આલ્કોહોલ જઠરના શ્લેષ્મ દ્વારા શોષાય છે.
52
EasyMCQ
શોષણ એ એક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પાચનના અંતિમ ઉત્પાદનો .... માંથી પસાર થઈને રુધિર અથવા લસિકામાં જાય છે.
A
આંતરડાનું શ્લેષ્મસ્તર (Intestinal mucosa)
B
જઠરનું બાહ્યસ્તર (Serosa of stomach)
C
પકવાશયનું શ્લેષ્મસ્તર (Mucosa of duodenum)
D
પકવાશયનું અધઃશ્લેષ્મસ્તર (Sub mucosa of duodenum)

Solution

(A) શોષણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પાચનના અંતિમ ઉત્પાદનો આંતરડાના શ્લેષ્મસ્તર (Intestinal mucosa) માંથી પસાર થઈને રુધિર અથવા લસિકામાં પ્રવેશે છે.
આ પ્રક્રિયા નિષ્ક્રિય,સક્રિય અથવા સાનુકૂલિત વહન પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે.
આંતરડાનું શ્લેષ્મસ્તર એ પાચનમાર્ગનું સૌથી અંદરનું સ્તર છે,જે પોષક તત્વોના શોષણ માટે વિશિષ્ટ રીતે રચાયેલું હોય છે.
53
MediumMCQ
નીચેના સ્તંભોને જોડો:
સ્તંભ-$I$સ્તંભ-$II$
$a$. મુખ$i$. પાણી અને ક્ષારનું શોષણ
$b$. જઠર$ii$. એમિનો એસિડનું શોષણ
$c$. નાનું આંતરડું$iii$. આલ્કોહોલનું શોષણ
$d$. મોટું આંતરડું$iv$. કેટલીક દવાઓનું શોષણ
A
$a-i, b-iii, c-iv, d-ii$
B
$a-iii, b-ii, c-i, d-iv$
C
$a-ii, b-ii, c-iv, d-i$
D
$a-iv, b-iii, c-ii, d-i$

Solution

(D) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$a$. મુખ: કેટલીક દવાઓ મુખના શ્લેષ્મ દ્વારા શોષાય છે (દા.ત.,સબલિંગ્યુઅલ),તેથી $a-iv$.
$b$. જઠર: આલ્કોહોલ અને એસ્પિરિન જેવી કેટલીક દવાઓ જઠરમાં શોષાય છે,તેથી $b-iii$.
$c$. નાનું આંતરડું: આ એમિનો એસિડ,ગ્લુકોઝ અને ફેટી એસિડ જેવા પોષક તત્વોના શોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે,તેથી $c-ii$.
$d$. મોટું આંતરડું: અહીં મુખ્ય કાર્ય પાણી,કેટલાક ખનિજો અને અમુક દવાઓનું શોષણ કરવાનું છે,તેથી $d-i$.
તેથી,સાચો ક્રમ $a-iv, b-iii, c-ii, d-i$ છે.
54
MediumMCQ
ફેટી એસિડ્સને સૌપ્રથમ નાના ટીપાંમાં સમાવવામાં આવે છે જેને .......... કહેવાય છે. ત્યારબાદ તેનું રૂપાંતર પ્રોટીનનું આવરણ ધરાવતા ખૂબ જ નાના ચરબીના ગોલકોમાં થાય છે જેને .......... કહેવાય છે.
A
માઈસેલ્સ (Micelles),કાઈલોમાઈક્રોન્સ (Chylomicrons)
B
એમિનો એસિડ,માઈસેલ્સ
C
માઈસેલ્સ,એમિનો એસિડ
D
આમાંથી કોઈ નહીં

Solution

(A) ચરબીના પાચનની પ્રક્રિયા દરમિયાન,ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી.
શોષણની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે,પિત્ત ક્ષારોની મદદથી તેઓ સૌપ્રથમ $Micelles$ (માઈસેલ્સ) નામના નાના ગોળાકાર સમૂહોમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
આ $Micelles$ આંતરડાના શ્લેષ્મકલામાં પ્રવેશે છે,જ્યાં તેમનું ફરીથી ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સમાં સંશ્લેષણ થાય છે.
અંતે,આ ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ પર પ્રોટીનનું આવરણ ચડાવવામાં આવે છે,જેનાથી $Chylomicrons$ (કાઈલોમાઈક્રોન્સ) નામના ખૂબ જ નાના,પાણીમાં દ્રાવ્ય ચરબીના ગોલકો બને છે,જે ત્યારબાદ લસિકા વાહિનીઓમાં વહન પામે છે.
55
MediumMCQ
કયા પદાર્થોનું શોષણ સાદા પ્રસરણ (simple diffusion) દ્વારા થાય છે?
A
ગ્લુકોઝ,$Na^+$
B
ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ
C
ફેટી એસિડ,ગ્લિસરોલ
D
ગ્લુકોઝ,$Na^+$,ગ્લિસરોલ

Solution

(C) સાદું પ્રસરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા અણુઓ ઉર્જાના વપરાશ વગર વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાં ગતિ કરે છે.
ગ્લુકોઝ જેવા મોનોસેકેરાઈડ્સ,એમિનો એસિડ અને $Cl^-$ જેવા કેટલાક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું શોષણ સામાન્ય રીતે સાદા પ્રસરણ દ્વારા થાય છે.
જોકે,ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી.
તેઓ સૌપ્રથમ 'માઈસેલ્સ' (micelles) નામના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે આંતરડાના શ્લેષ્મમાં જાય છે,જ્યાં તેમનું પુનઃસંશ્લેષણ થઈને કાયલોમાઈક્રોન્સ (chylomicrons) બને છે અને લસિકા વાહિનીઓમાં વહન પામે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,સાદા પ્રસરણ દ્વારા શોષણ પામતા પદાર્થોનું યોગ્ય વર્ગીકરણ સમજવું જરૂરી છે.
56
MediumMCQ
લેક્ટીયલ્સ (Lacteals) કોના વહન સાથે સંકળાયેલ છે..........
A
ગ્લુકોઝ
B
કાઈલોમાઈક્રોન્સ (Chylomicrons)
C
ફ્રુક્ટોઝ
D
$Na^+$

Solution

(B) લેક્ટીયલ્સ એ નાના આંતરડાના રસાંકુરોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ લસિકા કેશિકાઓ છે.
ચરબીના શોષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન,આંતરડાના અધિચ્છદીય કોષોમાં ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલનું ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સમાં રૂપાંતર થાય છે.
આ ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ પ્રોટીન સાથે જોડાઈને પાણીમાં દ્રાવ્ય ટીપાં બનાવે છે જેને કાઈલોમાઈક્રોન્સ કહેવામાં આવે છે.
કાઈલોમાઈક્રોન્સ કદમાં મોટા હોવાથી તે સીધા રુધિર કેશિકાઓમાં પ્રવેશી શકતા નથી,તેથી તેઓ લેક્ટીયલ્સમાં વહન પામે છે,જે અંતે તેમને લસિકા તંત્રમાં મુક્ત કરે છે.
57
MediumMCQ
પાચિત ઉત્પાદનોના શોષણ માટે નીચેનામાંથી શું ખોટું છે?
A
ગ્લુકોઝ જેવા મોનોસેકેરાઈડ્સ,એમિનો એસિડ્સ અને $Na^+$ આયનો જેવા કેટલાક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ સામાન્ય રીતે સાદા પ્રસરણ દ્વારા શોષાય છે.
B
ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ અદ્રાવ્ય હોવાથી,તે સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી.
C
પાણીનું વહન આસૃતિ ઢાળ (osmotic gradient) પર આધાર રાખે છે.
D
કાઈલોમાઈક્રોન્સનું વહન વિલી (villi) માં રહેલી લસિકા વાહિનીઓ (lacteals) માં થાય છે.

Solution

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$1$. ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને $Na^+$ જેવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું શોષણ મુખ્યત્વે સક્રિય વહન કે સાનુકૂલિત પ્રસરણ દ્વારા થાય છે,સાદા પ્રસરણ દ્વારા નહીં. તેથી,આ વિધાન ખોટું ગણાય છે.
$2$. ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી તે સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી,જે સાચું છે.
$3$. પાણીનું વહન આસૃતિ ઢાળને અનુસરે છે,જે સાચું છે.
$4$. કાઈલોમાઈક્રોન્સ પ્રોટીનયુક્ત ચરબીના ટીપાં છે જે લસિકા વાહિનીઓમાં વહન પામે છે,જે સાચું છે.
58
EasyMCQ
પૃષ્ઠવંશીઓમાં પયસ્વિનીઓ (Lacteals) .......... માં જોવા મળે છે.
A
શેષાંત્ર (Ileum)
B
ઈશ્ચિયમ (Ischium)
C
આંત્ર માર્ગ (Intestinal tract)
D
કાન (Ear)

Solution

(A) પયસ્વિનીઓ (Lacteals) એ નાના આંતરડાના રસાંકુરોમાં જોવા મળતી વિશિષ્ટ લસિકા વાહિનીઓ છે,જે ખાસ કરીને શેષાંત્ર (Ileum) ના ભાગમાં હોય છે.
તેઓ આંત્ર માર્ગમાં પાચિત ખોરાકમાંથી આહારના ચરબીયુક્ત ઘટકો અને ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સના શોષણ માટે જવાબદાર છે.
તેથી,તેનું સાચું સ્થાન શેષાંત્ર (Ileum) છે.
59
MediumMCQ
મનુષ્યોમાં પાચન અને અભિશોષણના સંદર્ભમાં નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A
ફ્રુક્ટોઝ અને એમિનો એસિડનું અભિશોષણ આંતરડાના શ્લેષ્મ દ્વારા $Na^+$ જેવા વાહક આયનોની મદદથી થાય છે.
B
કાઈલોમાઈક્રોન્સ એ નાના લિપોપ્રોટીન કણો છે જે આંતરડામાંથી રુધિર કેશિકાઓમાં વહન પામે છે.
C
આપણા મુખમાં લાળના એમાયલેઝ દ્વારા સ્ટાર્ચનું લગભગ $60\%$ જળવિભાજન થાય છે.
D
જઠરમાં ઓક્સિન્ટિક કોષો પ્રોએન્ઝાઈમ પેપ્સીનોજનનો સ્ત્રાવ કરે છે.

Solution

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$1$. ફ્રુક્ટોઝ અને એમિનો એસિડનું અભિશોષણ આંતરડાના શ્લેષ્મ દ્વારા સાનુકૂલિત પ્રસરણ અથવા સક્રિય વહન દ્વારા થાય છે,જેમાં $Na^+$ જેવા વાહક આયનો મદદ કરે છે.
$2$. કાઈલોમાઈક્રોન્સ એ નાના લિપોપ્રોટીન કણો છે જે આંતરડામાંથી રુધિર કેશિકાઓમાં નહીં,પરંતુ લસિકા વાહિનીઓ (લેક્ટિયલ્સ) માં વહન પામે છે.
$3$. મુખગુહામાં લાળના એમાયલેઝ દ્વારા સ્ટાર્ચનું માત્ર $30\%$ પાચન થાય છે,$60\%$ નહીં.
$4$. ઓક્સિન્ટિક કોષો (પેરિએટલ કોષો) $HCl$ અને કેસલના આંતરિક કારકનો સ્ત્રાવ કરે છે,જ્યારે પેપ્સીનોજન મુખ્ય કોષો (ચીફ સેલ્સ) દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
60
MediumMCQ
$Na^+$ જેવા વાહક આયનો કયા પદાર્થોના અભિશોષણમાં મદદ કરે છે?
A
એમિનો એસિડ અને ગ્લુકોઝ
B
ગ્લુકોઝ અને ફેટી એસિડ
C
ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ
D
ફ્રુક્ટોઝ અને કેટલાંક એમિનો એસિડ

Solution

(A) પાચન અને અભિશોષણની પ્રક્રિયામાં,ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડનું અભિશોષણ ગૌણ સક્રિય વહન (secondary active transport) દ્વારા થાય છે.
આ પ્રક્રિયામાં આ અણુઓનું $Na^+$ આયનો સાથે આંતરડાના શ્લેષ્મ (intestinal mucosa) દ્વારા સહ-વહન (symport) થાય છે.
તેથી,$Na^+$ આયનો ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડને અધિચ્છદીય કોષોમાં વહન કરવામાં મદદરૂપ વાહક આયનો તરીકે કાર્ય કરે છે.
61
MediumMCQ
મનુષ્યમાં પાચિત ખોરાકના ઘટકો,શોષણસ્થાન અને તેમાં સમાવિષ્ટ પ્રક્રિયા માટે કઈ જોડી સાચી છે?
A
કોલેસ્ટેરોલ,માલ્ટોઝ $-$ મોટું આંતરડું,સક્રિય શોષણ
B
ગ્લાયસીન,ગ્લુકોઝ $-$ નાનું આંતરડું,સક્રિય શોષણ
C
ફ્રૂક્ટોઝ,$Na^+$ $-$ નાનું આંતરડું,નિષ્ક્રિય શોષણ
D
ગ્લિસરોલ,ફેટિઍસિડો $-$ પકવાશય,ચીલોમાઈક્રોન્સ તરીકે આગળ વધે છે.

Solution

(B) મનુષ્યમાં પાચિત ખોરાકનું શોષણ મુખ્યત્વે નાના આંતરડામાં થાય છે.
$1$. ગ્લાયસીન (એમિનો એસિડ) અને ગ્લુકોઝ (મોનોસેકેરાઈડ) આંતરડાના રસાંકુરોની રુધિરકેશિકાઓમાં સક્રિય વહન દ્વારા શોષાય છે,જેમાં ઉર્જા $(ATP)$ ની જરૂર પડે છે.
$2$. કોલેસ્ટેરોલ અને માલ્ટોઝનું મોટા આંતરડામાં સીધું શોષણ થતું નથી; માલ્ટોઝનું શોષણ પહેલા ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરિત થયા પછી થાય છે.
$3$. ફ્રૂક્ટોઝનું શોષણ સાનુકૂલિત પ્રસરણ દ્વારા થાય છે,નિષ્ક્રિય શોષણ દ્વારા નહીં.
$4$. ગ્લિસરોલ અને ફેટિઍસિડો રસાંકુરોની લસિકાવાહિનીઓમાં ચીલોમાઈક્રોન્સ તરીકે શોષાય છે,પરંતુ આ પ્રક્રિયા શેષાંત્ર (ileum) માં થાય છે,પકવાશયમાં નહીં.
62
MediumMCQ
નાના આંતરડાના અધિચ્છદીય કોષો (enterocytes) માં ફ્રુક્ટોઝનું શોષણ કઈ પદ્ધતિ દ્વારા થાય છે?
A
સક્રિય વહન
B
સાનુકૂલિત પ્રસરણ
C
સરળ પ્રસરણ
D
સહ-પરિવહન ક્રિયાવિધિ

Solution

(B) નાના આંતરડાના અધિચ્છદીય કોષોમાં ફ્રુક્ટોઝનું શોષણ $\text{સાનુકૂલિત પ્રસરણ}$ (Facilitated diffusion) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે।
આ પ્રક્રિયા વિશિષ્ટ વાહક પ્રોટીન, જેમ કે $GLUT5$ દ્વારા થાય છે, જે ફ્રુક્ટોઝને તેના સાંદ્રતા ઢાળની દિશામાં કોષરસપટલમાંથી પસાર થવા દે છે, જેમાં $ATP$ ઉર્જાનો વપરાશ થતો નથી।
63
Medium
ટૂંકમાં જવાબ આપો: આંતરડામાં રસાંકુરો (villi) શા માટે હોય છે અને જઠરમાં શા માટે નથી હોતા?

Solution

નાના આંતરડાની શ્લેષ્મસ્તરની દીવાલ લાખોની સંખ્યામાં નાની આંગળી જેવા પ્રવર્ધો બનાવે છે જેને રસાંકુરો (villi) કહેવામાં આવે છે. આ રસાંકુરો ખોરાકના વધુ કાર્યક્ષમ શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
આ રસાંકુરોમાં અસંખ્ય રુધિરવાહિનીઓ હોય છે જે પ્રોટીન અને કાર્બોદિતોના પાચિત ઘટકોનું શોષણ કરીને તેને રુધિર પ્રવાહમાં લઈ જાય છે. રસાંકુરોમાં ચરબીના પાચિત ઘટકોના શોષણ માટે લસિકાવાહિનીઓ (lacteals) પણ હોય છે. રુધિર પ્રવાહ દ્વારા,શોષાયેલો ખોરાક અંતે શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
જઠરની શ્લેષ્મસ્તરની દીવાલ અનિયમિત ગડીઓ બનાવે છે જેને જઠરગડીઓ (rugae) કહેવાય છે. આ ગડીઓ વિસ્તરતા જઠરના કદના પ્રમાણમાં સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવામાં મદદ કરે છે,જેથી તે ખોરાકનો સંગ્રહ કરી શકે.
Solution diagram
64
Medium
ખોરાકમાં રહેલું માખણ શરીરમાં કેવી રીતે પાચન અને શોષણ પામે છે?

Solution

(N/A) ચરબીનું પાચન:
માખણ એ ચરબીયુક્ત પદાર્થ છે અને તેનું પાચન મુખ્યત્વે નાના આંતરડામાં થાય છે. યકૃત દ્વારા સ્ત્રવિત પિત્તરસમાં પિત્ત ક્ષારો હોય છે જે ચરબીના મોટા ગોલકોને નાના ગોલકોમાં તોડે છે જેથી લાઈપેઝની ક્રિયા માટે તેમની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધે. આ પ્રક્રિયાને ચરબીનું તૈલોદ્રીકરણ (emulsification) કહેવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ,સ્વાદુપિંડના રસમાં રહેલ સ્વાદુપિંડનું લાઈપેઝ અને આંતરડાના રસમાં રહેલ આંતરડાનું લાઈપેઝ ચરબીના અણુઓનું જળવિભાજન કરીને ટ્રાયગ્લિસરાઈડ્સ,ડાયગ્લિસરાઈડ્સ,મોનોગ્લિસરાઈડ્સ અને અંતે ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલમાં રૂપાંતર કરે છે.
$Fats \xrightarrow{\text{Pancreatic lipase}} \text{Triglycerides} + \text{Diglycerides}$
$\text{Diglycerides and monoglycerides} \xrightarrow{\text{Lipases}} \text{Fatty acids} + \text{Glycerol}$
ચરબીનું શોષણ:
ચરબીનું શોષણ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી,તેઓ સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી. તેથી,તેઓ સૌપ્રથમ 'માઈસેલ્સ' (micelles) નામના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે તેમને આંતરડાના શ્લેષ્મ (mucosa) સુધી પહોંચાડે છે.
આંતરડાના કોષોમાં,તેઓ પ્રોટીનનું આવરણ ધરાવતા નાના ગોલકોમાં ફેરવાય છે જેને કાયલોમાઈક્રોન્સ (chylomicrons) કહેવાય છે. આ કાયલોમાઈક્રોન્સ રસાંકુરોમાં રહેલી લસિકા વાહિનીઓમાં (lacteals) વહન પામે છે. લસિકામાંથી,શોષાયેલી ચરબી અંતે રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત થાય છે અને ત્યાંથી શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
65
Medium
શોષણની પ્રક્રિયા દ્વારા વિવિધ ઘટકોનું શોષણ કેવી રીતે થાય છે? સમજૂતી આપો.

Solution

(N/A) $(1)$ ગ્લુકોઝ જેવા મોનોસેકેરાઇડ્સ, એમિનો એસિડ અને $Cl^-$ આયનો સાદા પ્રસરણ દ્વારા શોષાય છે.
$(2)$ ફ્રુક્ટોઝ અને કેટલાક એમિનો એસિડ $Na^+$ વાહક આયનોનો ઉપયોગ કરીને સાનુકૂલિત વહન દ્વારા શોષાય છે.
$(3)$ પાણીનું શોષણ આસૃતિ ઢાળ (osmotic gradient) ને આધારે થાય છે.
સક્રિય વહન સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં થાય છે અને તેથી તેને ઊર્જાની જરૂર પડે છે. એમિનો એસિડ, મોનોસેકેરાઇડ્સ (જેમ કે ગ્લુકોઝ) અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (જેમ કે $Na^+$) જેવા વિવિધ પોષક તત્વો આ પદ્ધતિ દ્વારા રુધિરમાં શોષાય છે.
ફેટી એસિડ્સ અને ગ્લિસરોલ અદ્રાવ્ય હોવાથી સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી. તેઓ પ્રથમ 'માઈસેલ્સ' (micelles) નામના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે. ત્યારબાદ તેઓ 'કાઈલોમાઈક્રોન્સ' (chylomicrons) નામના પ્રોટીનયુક્ત નાના ચરબીના ગોલકોમાં ફેરવાય છે, જે રસાંકુરોમાં રહેલી લસિકા વાહિનીઓ (lacteals) માં વહન પામે છે. આ લસિકા વાહિનીઓ અંતે શોષાયેલા પદાર્થોને રુધિર પ્રવાહમાં મુક્ત કરે છે.
નીચેનું કોષ્ટક પાચનતંત્રના વિવિધ ભાગોમાં શોષણનો સારાંશ આપે છે:
મુખજઠરનાનું આંતરડુંમોટું આંતરડું
મુખની શ્લેષ્મકલા અને જીભની નીચેના ભાગના સંપર્કમાં આવતી કેટલીક દવાઓ ત્યાં રહેલી રુધિર કેશિકાઓમાં શોષાય છે.પાણી, સાદી શર્કરા અને આલ્કોહોલ વગેરેનું શોષણ થાય છે.ગ્લુકોઝ, ફ્રુક્ટોઝ, ફેટી એસિડ્સ, ગ્લિસરોલ અને એમિનો એસિડ્સ શ્લેષ્મકલા દ્વારા રુધિરમાં શોષાય છે.પાણી, કેટલાક ખનિજો અને દવાઓનું શોષણ થાય છે.
66
Medium
સમજૂતી આપો: $(1)$ અભિશોષણ (Assimilation) $(2)$ મળત્યાગ (Egestion)

Solution

(N/A) $(1)$ અભિશોષણ: અભિશોષિત ખોરાકના ઘટકો અંતે પેશીઓ સુધી પહોંચે છે,જે તેનો ઉપયોગ તેમની વિવિધ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે કરે છે. આ પ્રક્રિયાને અભિશોષણ કહેવામાં આવે છે.
$(2)$ મળત્યાગ: પાચન ન થયા હોય તેવા નકામા પદાર્થો મળાશયમાં ઘન સ્વરૂપના મળમાં ફેરવાય છે,જે ચેતાકીય પરાવર્તી ક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી તેને બહાર કાઢવાની ઈચ્છા થાય છે. મળદ્વાર દ્વારા મળનો ત્યાગ કરવો એ એક સ્વૈચ્છિક પ્રક્રિયા છે અને તે મોટા પાયે થતા પરિસંકોચન (mass peristaltic movement) દ્વારા પૂર્ણ થાય છે.
67
Easy
જો કોઈ વ્યક્તિને ચક્કર આવતા હોય,તો તેને તરત જ ગ્લુકોઝ અથવા ફળોનો રસ આપવામાં આવે છે,પરંતુ ચીઝ સેન્ડવિચ આપવામાં આવતી નથી,જેમાં કદાચ વધુ ઉર્જા હોય છે. સમજાવો.

Solution

(N/A) ગ્લુકોઝ એ એક સાદી શર્કરા છે જે જટિલ પાચનની પ્રક્રિયા વગર સીધી જ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં શોષાઈ શકે છે,જે ત્વરિત ઉર્જા પૂરી પાડે છે. તેની સામે,ચીઝ સેન્ડવિચમાં જટિલ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ,પ્રોટીન અને ચરબી હોય છે,જેને શરીર દ્વારા પોષક તત્વોનું શોષણ અને ઉપયોગ કરતા પહેલા યાંત્રિક અને રાસાયણિક પાચન માટે ઘણો સમય લાગે છે. ચક્કર આવતી વ્યક્તિને સામાન્ય શારીરિક કાર્યક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે તાત્કાલિક ઉર્જાની જરૂર હોવાથી,ઘન ખોરાક કરતા ગ્લુકોઝ અથવા ફળોનો રસ વધુ યોગ્ય છે.
68
Medium
નીચેના શબ્દોની વ્યાખ્યા આપો:
$(1)$ અભિશોષણ (Absorption)
$(2)$ સ્વાંગીકરણ (Assimilation)

Solution

(N/A) $(1)$ અભિશોષણ: પાચિત ખોરાકના અંતિમ ઘટકો જેવા કે ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ,ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલનું આંતરડાના શ્લેષ્મ સ્તર દ્વારા રુધિર કે લસિકામાં પ્રવેશવાની પ્રક્રિયાને અભિશોષણ કહે છે.
$(2)$ સ્વાંગીકરણ: અભિશોષિત થયેલા ખોરાકના ઘટકોનો ઉપયોગ શરીરના કોષો દ્વારા વિવિધ કાર્યો માટે,જેમ કે પ્રોટીન,લિપિડ્સ અને કાર્બોદિતોના સંશ્લેષણ માટે કરવામાં આવે છે,તેને સ્વાંગીકરણ કહે છે.
69
Medium
પાચનમાર્ગના તે ભાગનું નામ આપો જ્યાં પાચિત ખોરાકનું મુખ્ય શોષણ થાય છે. વિવિધ પ્રકારના ખોરાક પદાર્થોના શોષિત સ્વરૂપો કયા છે?

Solution

(N/A) નાનું આંતરડું, ખાસ કરીને $Ileum$ (શેષાંત્ર), પાચિત પોષકતત્વોના શોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે. પાચનની પ્રક્રિયા અહીં પૂર્ણ થાય છે અને પાચનના અંતિમ ઉત્પાદનો શ્લેષ્મ (mucosa) દ્વારા શોષાઈને રુધિર અને લસિકામાં ભળે છે.
$Food$ (ખોરાક)$Absorbed \text{ } form$ (શોષિત સ્વરૂપ)
કાર્બોદિતગ્લુકોઝ
પ્રોટીનએમિનો એસિડ
ચરબીફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ
70
EasyMCQ
નીચે આપેલા વિધાનને કૌંસમાં દર્શાવેલ યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરીને સુધારો:
એમિનો એસિડ અને ગ્લિસરોલનું શોષણ (નાનું આંતરડું / મોટું આંતરડું) માં થાય છે.
A
નાનું આંતરડું
B
મોટું આંતરડું

Solution

(A) એમિનો એસિડ,ગ્લુકોઝ અને ગ્લિસરોલનું શોષણ મુખ્યત્વે નાના આંતરડામાં થાય છે. નાના આંતરડામાં રહેલા રસાંકુરો (villi) અને સૂક્ષ્મ રસાંકુરો (microvilli) શોષણ માટેની સપાટીમાં વધારો કરે છે,તેથી તે પોષક તત્વોના શોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે. મોટું આંતરડું મુખ્યત્વે પાણી,કેટલાક ખનિજો અને અમુક દવાઓના શોષણ માટે જવાબદાર છે.
71
MediumMCQ
માનવ પાચનતંત્રમાં પોષક તત્વોના શોષણની ક્રિયાવિધિની ચર્ચા કરો.
A
સરળ પ્રસરણ
B
સાધ્ય વહન
C
સક્રિય વહન
D
ઉપરોક્ત તમામ

Solution

(D) શોષણ એ એક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પાચનના અંતિમ ઉત્પાદનો આંતરડાના શ્લેષ્મ દ્વારા રુધિર અથવા લસિકામાં પ્રવેશે છે.
$1$. સરળ પ્રસરણ: ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને કેટલાક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ જેવા કે $Cl^-$ આયનો વધુ સાંદ્રતાથી ઓછી સાંદ્રતા તરફ ગતિ કરે છે.
$2$. સાધ્ય વહન: ફ્રુક્ટોઝ અને કેટલાક એમિનો એસિડ જેવા પદાર્થો વાહક પ્રોટીનની મદદથી શોષાય છે.
$3$. સક્રિય વહન: આ પ્રક્રિયા સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ થાય છે અને તેમાં ઉર્જા $(ATP)$ ની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણોમાં એમિનો એસિડ,ગ્લુકોઝ અને $Na^+$ આયનોનો સમાવેશ થાય છે.
$4$. પાણીનું વહન: પાણી આસૃતિ ઢાળને આધારે આસૃતિ દ્વારા શોષાય છે.
$5$. ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ: અદ્રાવ્ય હોવાથી,તેઓ પ્રથમ માઇસેલ્સ નામના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે આંતરડાના શ્લેષ્મમાં જાય છે અને ત્યાંથી કાયલોમાઇક્રોન્સમાં પુનઃનિર્માણ પામે છે.
72
MediumMCQ
ખોરાકના શોષણમાં સામેલ આંતરડાના અધિચ્છદીય કોષોમાં શું હોય છે?
A
પિનોસાઇટિક પુટિકાઓ
B
સૂક્ષ્માંકુરો (Microvilli)
C
ઝાયમોજન ગ્રાન્યુલ્સ
D
ફેગોસાઇટિક પુટિકાઓ

Solution

(B) આંતરડાના શ્લેષ્મકલાના અધિચ્છદીય કોષો,ખાસ કરીને એન્ટેરોસાઇટ્સ,પોષક તત્વોના શોષણ માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવા માટે,આ કોષોની અગ્ર સપાટી પર અસંખ્ય સૂક્ષ્મ,આંગળી જેવા પ્રવર્ધો હોય છે જેને $Microvilli$ (સૂક્ષ્માંકુરો) કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓ આંતરડાના પોલાણમાંથી પોષક તત્વોના શોષણની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.
73
EasyMCQ
જ્યારે ગ્લુકોઝને મોં દ્વારા આપવામાં આવે છે,ત્યારે સૌથી પહેલા શું થશે?
A
ઉત્સર્જન
B
શોષણ
C
પરિવહન
D
શ્વસન

Solution

(B) જ્યારે ગ્લુકોઝને મોં દ્વારા આપવામાં આવે છે,ત્યારે તે સૌ પ્રથમ પાચન માર્ગમાં પ્રવેશે છે. સૌથી પહેલી પ્રક્રિયા જે થાય છે તે આંતરડાની દીવાલ દ્વારા ગ્લુકોઝના અણુઓનું રુધિરમાં શોષણ છે. શોષણ થયા પછી જ તે કોષો સુધી પહોંચી શકે છે અને ત્યારબાદ શ્વસનમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
74
MediumMCQ
નાના આંતરડાનો કયો ભાગ આયર્ન,કેલ્શિયમ અને એમિનો એસિડનું શોષણ કરે છે?
A
પક્વાશય (Duodenum)
B
મધ્યાંત્ર (Jejunum)
C
શેષાંત્ર (Ileum)
D
$(A)$ અને $(B)$ બંને

Solution

(D) નાનું આંતરડું એ પોષક તત્વોના શોષણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન છે.
$1$. એમિનો એસિડનું શોષણ મુખ્યત્વે પક્વાશય અને મધ્યાંત્રમાં થાય છે.
$2$. કેલ્શિયમનું શોષણ પક્વાશયમાં ખૂબ જ કાર્યક્ષમ રીતે થાય છે,જ્યાં તેનું સક્રિય વહન થાય છે.
$3$. આયર્નનું શોષણ પણ મુખ્યત્વે પક્વાશયમાં થાય છે.
તેથી,આ પદાર્થોના શોષણમાં પક્વાશય અને મધ્યાંત્ર બંને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,તેથી સાચો જવાબ $(D)$ છે.
75
MediumMCQ
ગ્લિસરોલ,ફેટી એસિડ્સ અને મોનોગ્લિસરાઈડ્સનું શોષણ કોના દ્વારા થાય છે?
A
વિલી (villi) માં રહેલી લસિકા વાહિનીઓ
B
જઠરની દીવાલ
C
કોલોન (મોટું આંતરડું)
D
વિલી (villi) માં રહેલી રુધિરકેશિકાઓ

Solution

(A) ફેટી એસિડ્સ,ગ્લિસરોલ અને મોનોગ્લિસરાઈડ્સ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી તેઓ સીધા રુધિરપ્રવાહમાં પ્રવેશી શકતા નથી.
આંતરડાના પોલાણમાં,તેઓ સૌપ્રથમ નાના,ગોળાકાર,પાણીમાં દ્રાવ્ય મિસેલ્સમાં અને ત્યારબાદ કાયલોમાઈક્રોન્સ (ખૂબ જ નાના ચરબીના ટીપાં) માં રૂપાંતરિત થાય છે.
કાયલોમાઈક્રોન્સ આંતરડાના કોષોમાંથી મુક્ત થઈને વિલી (villi) માં રહેલી લસિકા વાહિનીઓ (લેક્ટીયલ્સ) માં જાય છે.
76
EasyMCQ
ગેલેક્ટોઝ,$Na^{+}$ અને $K^{+}$ જેવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને કેટલાક એમિનો એસિડનું શોષણ કઈ પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે?
A
સક્રિય પ્રક્રિયા
B
નિષ્ક્રિય પ્રક્રિયા
C
સરળ પ્રસરણ
D
આસૃતિ

Solution

(A) ગ્લુકોઝ અને ગેલેક્ટોઝ જેવા મોનોસેકેરાઇડ્સનું શોષણ સક્રિય વહન (active transport) દ્વારા થાય છે.
આ પોષક તત્વો મુખ્યત્વે નાના આંતરડામાં શોષાય છે.
એમિનો એસિડનું શોષણ પણ પકવાશય (duodenum) અને મધ્યાંત્ર (jejunum) માં સક્રિય વહન દ્વારા થાય છે.
તે જ રીતે,મોટાભાગના ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ,જેમ કે $Na^{+}$,$K^{+}$,$Mg^{2+}$,$Fe^{2+}$ અને $PO_{4}^{3-}$,નાના આંતરડામાં તેમના સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ સક્રિય રીતે શોષાય છે,જેમાં $ATP$ ના સ્વરૂપમાં ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
77
EasyMCQ
જે પ્રક્રિયા દ્વારા સજીવોમાં શોષાયેલા ખોરાકનો ઉપયોગ પેશીઓ દ્વારા ઉર્જા,વૃદ્ધિ અને જાળવણી માટે કરવામાં આવે છે,તેને શું કહેવામાં આવે છે?
A
શોષણ
B
સ્વાંગીકરણ
C
ચયાપચય (કેટાબોલિઝમ)
D
પાચન અને શોષણ

Solution

(B) સ્વાંગીકરણ (Assimilation) એટલે સજીવોમાં શોષાયેલા પોષક તત્વોનો પેશીઓ દ્વારા ઉર્જા,વૃદ્ધિ અને જાળવણી માટે ઉપયોગ કરવાની પ્રક્રિયા.
જ્યારે ખોરાકમાંથી પોષક તત્વોનું શોષણ થાય છે,ત્યારે તેઓ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે.
રુધિર દ્વારા,આ પોષક તત્વો શરીરના વિવિધ કોષો અને પેશીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
આ કોષોમાં,પોષક તત્વો જીવંત જીવરસ (protoplasm) નો અભિન્ન ભાગ બની જાય છે.
આ પ્રક્રિયા ઉર્જા પૂરી પાડે છે,વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે અને શરીરની ઈજાગ્રસ્ત પેશીઓના સમારકામમાં મદદ કરે છે.
તેથી,આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને સ્વાંગીકરણ કહેવામાં આવે છે.
78
EasyMCQ
લેક્ટીયલ્સ (Lacteals) ક્યાં જોવા મળે છે?
A
લાળ ગ્રંથિઓ
B
વિલી (Villi)
C
બરોળ (Spleen)
D
સ્તન ગ્રંથિઓ

Solution

(B) લેક્ટીયલ્સ એ નાના આંતરડાના વિલી (Villi) માં જોવા મળતી વિશિષ્ટ લસિકા વાહિનીઓ છે.
તેઓ પાચિત ખોરાકમાંથી ચરબી અને ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન્સના શોષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
79
EasyMCQ
ખોરાકનું અભિશોષણ એટલે શું?
A
તે એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પાચનના અંતિમ ઉત્પાદનો આંતરડાના શ્લેષ્મ (mucosa) દ્વારા રુધિર અથવા લસિકામાં પ્રવેશે છે.
B
તે માનવ પાચનમાર્ગમાંથી પાચિત ખોરાકનું રુધિર અને લસિકામાં વહન કરવાની પ્રક્રિયા છે.
C
તે અભિશોષિત ખોરાકના ઘટકોનો ઉપયોગ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
D
અભિશોષણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પોષક તત્વો મોટા આંતરડામાંથી તેની શ્લેષ્મ કલા દ્વારા રુધિર અને લસિકામાં શોષાય છે.

Solution

(A) અભિશોષણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પાચનના અંતિમ ઉત્પાદનો આંતરડાના શ્લેષ્મ (mucosa) દ્વારા રુધિર અથવા લસિકામાં પ્રવેશે છે.
આ પ્રક્રિયામાં પોષક તત્વો પાચનમાર્ગના પોલાણમાંથી શ્લેષ્મ સ્તરને ઓળંગીને રુધિરાભિસરણ તંત્ર (રુધિર અથવા લસિકા) માં વહન પામે છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ એ સૌથી સચોટ વ્યાખ્યા છે.
80
EasyMCQ
નાના આંગળી જેવા પ્રવર્ધો,જે અસંખ્ય સૂક્ષ્મ પ્રવર્ધો ધરાવે છે,તેમાં શેનું જાળું આવેલું હોય છે?
A
રુધિર કેશિકાઓ અને લસિકાવાહિની (lacteal)
B
માત્ર રુધિર કેશિકાઓ
C
માત્ર લસિકાવાહિની (lacteal)
D
એક મોટી લસિકાવાહિની અને વાલ્વ

Solution

(A) નાના આંતરડામાં આવેલા નાના આંગળી જેવા પ્રવર્ધોને રસાંકુર (villi) કહેવામાં આવે છે,જે પાચિત ખોરાકના શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.
દરેક રસાંકુરમાં રુધિર કેશિકાઓનું ગીચ જાળું અને એક કેન્દ્રીય લસિકાવાહિની આવેલી હોય છે,જેને 'લેક્ટીયલ' (lacteal) કહેવાય છે.
રુધિર કેશિકાઓ એમિનો એસિડ અને મોનોસેકેરાઈડ્સનું શોષણ કરે છે,જ્યારે લેક્ટીયલ મુખ્યત્વે ચરબી (ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ) ના શોષણ માટે જવાબદાર છે.
81
MediumMCQ
પોષકતત્વોના શોષણની પ્રક્રિયા કોના દ્વારા થાય છે?
A
નિષ્ક્રિય વહન
B
સાધ્ય વહન
C
સક્રિય વહન
D
ઉપરોક્ત તમામ

Solution

(D) ખોરાકમાંથી વિવિધ પોષકતત્વોનું શોષણ સાદા પ્રસરણ,આસૃતિ,સાધ્ય વહન અને સક્રિય વહન જેવી વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે.
સાદું પ્રસરણ અને આસૃતિ એ નિષ્ક્રિય વહનના પ્રકારો છે.
સાધ્ય વહનમાં વાહક પ્રોટીનની મદદથી અણુઓનું પટલની આરપાર વહન થાય છે.
સક્રિય વહન માટે પદાર્થોને તેમના સાંદ્રતા ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં ખસેડવા માટે ઉર્જા $(ATP)$ ની જરૂર પડે છે.
તેથી,પોષકતત્વોના શોષણમાં ઉપરોક્ત તમામ પ્રક્રિયાઓ સામેલ છે.
82
MediumMCQ
નાના આંતરડામાં ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ કઈ પ્રક્રિયા દ્વારા શોષાય છે?
A
સક્રિય વહન
B
સરળ પ્રસરણ
C
સાધ્ય પ્રસરણ
D
આપેલ તમામ

Solution

(D) નાના આંતરડામાં પોષક તત્વોનું શોષણ પદાર્થ અને સાંદ્રતાના ઢાળના આધારે વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે.
$1$. સરળ પ્રસરણ: ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને ક્લોરાઈડ આયનો જેવા ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સની થોડી માત્રા સરળ પ્રસરણ દ્વારા શોષાય છે,જે વધુ સાંદ્રતાથી ઓછી સાંદ્રતા તરફ ગતિ કરે છે.
$2$. સાધ્ય પ્રસરણ: ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ જેવા અમુક પદાર્થો વાહક પ્રોટીનની મદદથી શોષાય છે,જેને સાધ્ય વહન કહેવામાં આવે છે.
$3$. સક્રિય વહન: આ પ્રક્રિયા સાંદ્રતાના ઢાળની વિરુદ્ધ દિશામાં થાય છે અને તેના માટે ઉર્જા $(ATP)$ ની જરૂર પડે છે. એમિનો એસિડ,ગ્લુકોઝ અને $Na^+$ જેવા ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ સક્રિય વહન દ્વારા રુધિરમાં શોષાય છે.
ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ ત્રણેય પદ્ધતિઓ (સરળ પ્રસરણ,સાધ્ય પ્રસરણ અને સક્રિય વહન) દ્વારા શોષાઈ શકે છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.
83
EasyMCQ
માનવ નાના આંતરડામાં લેક્ટિયલ્સનું મુખ્ય કાર્ય શેનું શોષણ કરવાનું છે?
A
ગ્લુકોઝ અને વિટામિન્સ
B
એમિનો એસિડ અને ગ્લુકોઝ
C
પાણી અને વિટામિન્સ
D
ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ

Solution

(D) લેક્ટિયલ્સ એ નાના આંતરડાના રસાંકુરો (villi) માં આવેલી વિશિષ્ટ લસિકા કેશિકાઓ છે.
તેઓ મુખ્યત્વે ચરબીના અણુઓ,ખાસ કરીને ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલના શોષણ માટે જવાબદાર છે,જે સીધા રુધિર કેશિકાઓમાં પ્રવેશવા માટે ખૂબ મોટા હોય છે.
શોષણ પછી,આ ચરબી લસિકા તંત્ર દ્વારા રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં વહન પામે છે.
84
MediumMCQ
પાચનતંત્રના અંગોના કાર્યોના સંદર્ભમાં ખોટું વિધાન પસંદ કરો.
A
મોટું આંતરડું બેક્ટેરિયલ પાચનની નીપજોનું શોષણ કરે છે.
B
ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ,પાણી અને કેટલાક એમિનો એસિડનું શોષણ મુખ્યત્વે જઠરમાં થાય છે.
C
શ્લેષ્મ મળને લુબ્રિકેટ (ચીકણું) કરે છે.
D
મળનો કામચલાઉ સંગ્રહ મળાશયમાં થાય છે.

Solution

(B) પાણી,ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પોષક તત્વોનું શોષણ મુખ્યત્વે નાના અને મોટા આંતરડામાં થાય છે,જઠરમાં નહીં.
જઠર મુખ્યત્વે પ્રોટીન અને કેટલાક ચરબીના પાચનમાં સામેલ છે,જેમાં આલ્કોહોલ અને અમુક દવાઓ જેવા પદાર્થોનું ખૂબ જ મર્યાદિત શોષણ થાય છે.
મોટું આંતરડું પાણી,કેટલાક ખનિજો,દવાઓ અને બેક્ટેરિયલ પાચનની નીપજો,જેમ કે વિટામિન $B$-કોમ્પ્લેક્સ અને વિટામિન $K$ નું શોષણ કરે છે.
મોટું આંતરડું મળને લુબ્રિકેટ કરવા માટે શ્લેષ્મનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે તેને મળાશયમાં સરળતાથી આગળ વધવામાં મદદ કરે છે,જ્યાં મળનો ત્યાગ ન થાય ત્યાં સુધી તે કામચલાઉ સંગ્રહિત રહે છે.
85
MediumMCQ
પોષક તત્વોના શોષણ અંગે નીચેના વિધાનોને ધ્યાનપૂર્વક વાંચો. ખોટા વિધાનો શોધો અને નીચે આપેલા કોડમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
$I.$ કાર્બોદિતોનું શોષણ જઠર અને આંતરડાના જેજુનમ ભાગમાં થાય છે.
$II.$ ખોરાકના પાણીમાં દ્રાવ્ય અંતિમ ઉત્પાદનો સીધા રુધિર અને લસિકામાં પહોંચી શકે છે.
$III.$ મોટું આંતરડું અને મુખગુહા શોષણના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરતા નથી.
$IV.$ મોટું આંતરડું એ જળવિભાજિત ખોરાકમાં હાજર કુલ પાણીના લગભગ $90 \%$ ના શોષણનું સ્થાન છે.
A
$I, III$ અને $IV$ ખોટા છે
B
$I, II$ અને $IV$ ખોટા છે
C
$I$ અને $II$ ખોટા છે
D
$III$ અને $IV$ ખોટા છે

Solution

(A) વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે કાર્બોદિતોનું શોષણ મુખ્યત્વે નાના આંતરડામાં (જેજુનમ અને ઈલિયમ) થાય છે,જઠરમાં નહીં.
વિધાન $II$ સાચું છે; ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય અંતિમ ઉત્પાદનો રુધિર કેશિકાઓમાં શોષાય છે.
વિધાન $III$ ખોટું છે કારણ કે મુખગુહા અને મોટું આંતરડું શોષણના સ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. મુખગુહામાં કેટલીક દવાઓ શોષાય છે,અને મોટા આંતરડામાં પાણી,ખનિજો અને કેટલીક દવાઓનું શોષણ થાય છે.
વિધાન $IV$ ખોટું છે કારણ કે નાનું આંતરડું પાણીના શોષણ (લગભગ $90 \%$) માટેનું પ્રાથમિક સ્થાન છે,મોટું આંતરડું નહીં. તેથી,વિધાન $I, III,$ અને $IV$ ખોટા છે.
86
EasyMCQ
પાચનમાર્ગના વિવિધ ભાગોમાં પદાર્થોનું શોષણ થાય છે. જોકે,મહત્તમ શોષણ ક્યાં થાય છે?
A
નાનું આંતરડું
B
મોટું આંતરડું
C
અનુપ્રસ્થ કોલોન
D
આરોહી કોલોન

Solution

(A) પાચનમાર્ગના વિવિધ ભાગો જેવા કે મુખ,જઠર,નાનું આંતરડું અને મોટું આંતરડુંમાં પદાર્થોનું શોષણ થાય છે.
જોકે,નાના આંતરડામાં પોષક તત્વોનું પાચન અને શોષણ સૌથી વધુ થાય છે.
તેમાં રસાંકુરો (villi) અને સૂક્ષ્મ રસાંકુરો (microvilli) જેવી રચનાઓ હોય છે જે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે,જેનાથી પાચિત ખોરાકના ઘટકોનું મહત્તમ શોષણ સરળ બને છે.
87
EasyMCQ
પાણી, સાદી શર્કરા અને આલ્કોહોલ વગેરેનું શોષણ ક્યાં થાય છે?
A
મુખ
B
જઠર
C
મળાશય
D
મોટું આંતરડું

Solution

(B) પાચનમાર્ગના વિવિધ ભાગોમાં પદાર્થોનું શોષણ નીચે મુજબ થાય છે:
$\text{મુખ}$: કેટલીક દવાઓ.
$\text{જઠર}$: પાણી, સાદી શર્કરા, આલ્કોહોલ અને કેટલીક દવાઓ.
$\text{નાનું } \text{આંતરડું}$: પાણી, એમિનો એસિડ, ગ્લુકોઝ, ગ્લિસરોલ, ફેટી એસિડ, ખનિજો અને વિટામિન્સ.
$\text{મોટું } \text{આંતરડું}$: પાણી, કેટલાક ખનિજો અને દવાઓ.
આમ, પાણી, સાદી શર્કરા અને આલ્કોહોલનું શોષણ મુખ્યત્વે જઠરમાં થાય છે.
88
EasyMCQ
આંતરડામાં,માઇક્રોવિલીનું કાર્ય શું છે?
A
જઠરરસનો સ્ત્રાવ કરવો
B
સ્વાદુપિંડના રસનો સ્ત્રાવ કરવો
C
શોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારવું
D
અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરવો

Solution

(C) માઇક્રોવિલી એ આંતરડાના શ્લેષ્મકલાના અધિચ્છદ કોષોની સપાટી પર જોવા મળતા સૂક્ષ્મ પ્રવર્ધો છે.
તેમનું મુખ્ય કાર્ય પાચિત પોષક તત્વોના શોષણ માટે ઉપલબ્ધ સપાટીના ક્ષેત્રફળમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવાનું છે.
89
MediumMCQ
આંતરડાના રસાંકુરો (villi) ની રુધિર કેશિકાઓ શું શોષી શકતી નથી?
A
ગ્લુકોઝ
B
ક્ષારો
C
ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરાઇડ્સ
D
એમિનો એસિડ

Solution

(C) ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરાઇડ્સ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી તે આંતરડાના રસાંકુરોની રુધિર કેશિકાઓમાં સીધા શોષાઈ શકતા નથી.
તે સૌ પ્રથમ માઈસેલ્સ (micelles) નામના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે આંતરડાના શ્લેષ્મ સ્તરમાં પ્રવેશે છે.
આંતરડાના કોષોની અંદર,તેઓ ફરીથી ટ્રાયગ્લિસરાઇડ્સમાં સંશ્લેષિત થાય છે અને પ્રોટીનનું આવરણ ધરાવતા કાયલોમાઇક્રોન્સ (chylomicrons) બનાવે છે.
આ કાયલોમાઇક્રોન્સ રુધિર કેશિકાઓમાં નહીં,પરંતુ રસાંકુરોમાં રહેલી લસિકા વાહિનીઓ (lacteals) માં વહન પામે છે.
અંતે,લસિકા વાહિનીઓ આ શોષાયેલા પદાર્થોને રુધિર પ્રવાહમાં મુક્ત કરે છે.
90
EasyMCQ
એમિનો એસિડનું આંતરડામાંથી યકૃત સુધીનું વહન કોના દ્વારા થાય છે?
A
યકૃત ધમની (Hepatic artery)
B
યકૃત નિવાહિકા શિરા (Hepatic portal vein)
C
ફુપ્ફુસીય શિરા (Pulmonary vein)
D
યકૃત શિરા (Hepatic vein)

Solution

(B) $Hepatic$ $\text{artery}$ (યકૃત ધમની) યકૃતને ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડે છે.
$Hepatic$ $\text{vein}$ (યકૃત શિરા) યકૃતમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને હૃદય તરફ લઈ જાય છે.
$Hepatic$ $\text{portal vein}$ (યકૃત નિવાહિકા શિરા) પાચનતંત્ર, જેમાં આંતરડાનો સમાવેશ થાય છે, ત્યાંથી પોષકતત્વોથી ભરપૂર રુધિર (જેમાં એમિનો એસિડ, ગ્લુકોઝ વગેરે હોય છે) એકત્રિત કરે છે અને તેને સીધું યકૃતમાં લઈ જાય છે, જેથી રુધિર સામાન્ય પરિભ્રમણમાં પ્રવેશતા પહેલા તેનું શુદ્ધિકરણ અને ચયાપચય થઈ શકે.
91
EasyMCQ
કયા પદાર્થો સક્રિય વહન (active transport) દ્વારા શોષાય છે?
A
ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ
B
ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ
C
પાણી અને આલ્કોહોલ
D
ફ્રુક્ટોઝ અને કેટલાક એમિનો એસિડ

Solution

(A) સક્રિય વહન એ કોષરસપટલ દ્વારા અણુઓનું ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફનું વહન છે,જેમાં $ATP$ સ્વરૂપે ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
માનવ પાચનતંત્રમાં,એમિનો એસિડ,મોનોસેકેરાઈડ્સ (જેમ કે ગ્લુકોઝ) અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ (જેમ કે $Na^{+}$) જેવા ચોક્કસ પોષક તત્વો સક્રિય વહન દ્વારા રુધિરમાં શોષાય છે.
92
EasyMCQ
માઈસેલ્સ (Micelles) કોને કહેવામાં આવે છે?
A
ચરબીના મોટા ગોલકો
B
ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલના નાના ટીપાં
C
પ્રોટીનનું આવરણ ધરાવતા ચરબીના ગોલકો
D
ઉત્સેચક-સબસ્ટ્રેટ સંકુલ

Solution

(B) ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી.
શોષણની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે,તેઓ સૌપ્રથમ નાના,ગોળાકાર ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને માઈસેલ્સ (micelles) કહેવામાં આવે છે.
આ માઈસેલ્સ આંતરડાના શ્લેષ્મ (intestinal mucosa) માં પ્રવેશ કરે છે,જ્યાં તેનું રૂપાંતર કાયલોમાઈક્રોન્સ (chylomicrons) માં થાય છે.
93
Easy
સ્વાંગીકરણ (Assimilation) ની વ્યાખ્યા આપો.

Solution

(N/A) શોષાયેલા પદાર્થો અંતે પેશીઓ સુધી પહોંચે છે જેઓ તેનો ઉપયોગ તેમની જૈવિક પ્રવૃત્તિઓ માટે કરે છે. આ પ્રક્રિયાને સ્વાંગીકરણ (Assimilation) કહેવામાં આવે છે.
94
MediumMCQ
નીચે બે વિધાનો આપેલા છે:
વિધાન $I:$ ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ સીધા રુધિરમાં શોષાઈ શકતા નથી.
વિધાન $II:$ લેક્ટીલ્સ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ લસિકા કેશિકાઓ કાયલોમાઈક્રોન્સને લસિકા વાહિનીઓમાં અને અંતે રુધિરમાં વહન કરે છે.
ઉપરોક્ત વિધાનોના પ્રકાશમાં,નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સૌથી યોગ્ય જવાબ પસંદ કરો:
A
બંને વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ ખોટા છે
B
વિધાન $I$ સાચું છે પરંતુ વિધાન $II$ ખોટું છે
C
વિધાન $I$ ખોટું છે પરંતુ વિધાન $II$ સાચું છે
D
બંને વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ સાચા છે

Solution

(D) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે અને તે સીધા રુધિર કેશિકાઓમાં શોષાઈ શકતા નથી. તેઓ સૌપ્રથમ માઈસેલ્સ નામના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે આંતરડાના શ્લેષ્મમાં જાય છે. અહીં,તેઓ ફરીથી ચરબીમાં સંશ્લેષિત થાય છે અને કાયલોમાઈક્રોન્સ બનાવવા માટે પ્રોટીનનું આવરણ મેળવે છે.
વિધાન $II$ સાચું છે કારણ કે આ કાયલોમાઈક્રોન્સનું વહન રસાંકુરોમાં હાજર લેક્ટીલ્સ (વિશિષ્ટ લસિકા કેશિકાઓ) માં થાય છે. લસિકા વાહિનીઓ અંતે આ શોષાયેલા પદાર્થોને રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત કરે છે.
95
EasyMCQ
નીચેની આકૃતિ નાના આંતરડાના રસાંકુર (villi) નો છેદ દર્શાવે છે. નીચેનામાંથી કયું લેક્ટિયલ (મોટી લસિકાવાહિની) દર્શાવે છે?
Question diagram
A
$P$
B
$Q$
C
$R$
D
$S$

Solution

(B) નાના આંતરડાના રસાંકુરની રચનામાં,મધ્યમાં આવેલી લસિકાવાહિનીને લેક્ટિયલ કહેવામાં આવે છે.
આપેલ આકૃતિમાં:
$P$ એ અધિચ્છદ સ્તર (શ્લેષ્મસ્તર) દર્શાવે છે.
$Q$ એ મધ્યસ્થ લેક્ટિયલ (લસિકાવાહિની) દર્શાવે છે.
$R$ એ રુધિરકેશિકાઓનું જાળું દર્શાવે છે.
$S$ એ શિરા અથવા નાની શિરા દર્શાવે છે.
તેથી,લેક્ટિયલ $Q$ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
96
MediumMCQ
પાચિત ઉત્પાદનોનું અભિશોષણ શેના દ્વારા થાય છે?
A
શ્લેષ્મસ્તર (Mucosa)
B
અધ:શ્લેષ્મસ્તર (Submucosa)
C
સ્નાયુસ્તર (Muscularis)
D
લસીસ્તર (Serosa)

Solution

(A) પાચનનળીની દીવાલ ચાર સ્તરોની બનેલી હોય છે: લસીસ્તર,સ્નાયુસ્તર,અધ:શ્લેષ્મસ્તર અને શ્લેષ્મસ્તર.
$1$. લસીસ્તર એ સૌથી બહારનું સ્તર છે.
$2$. સ્નાયુસ્તર એ સરળ સ્નાયુઓનું બનેલું હોય છે.
$3$. અધ:શ્લેષ્મસ્તર એ શિથિલ સંયોજક પેશીનું બનેલું હોય છે જેમાં ચેતાઓ,રુધિર અને લસિકા વાહિનીઓ આવેલી હોય છે.
$4$. શ્લેષ્મસ્તર એ પાચનનળીના પોલાણનું સૌથી અંદરનું સ્તર છે.
પાચિત પોષક તત્વો (જેમ કે ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને ફેટી એસિડ) નું અભિશોષણ મુખ્યત્વે શ્લેષ્મસ્તરના અધિચ્છદ દ્વારા રુધિર અથવા લસિકા વાહિનીઓમાં થાય છે. તેથી,શ્લેષ્મસ્તર એ સ્તર છે જેના દ્વારા અભિશોષણ થાય છે.
97
MediumMCQ
નીચેના કોલમ જોડો:
$P$. મોનોસેકેરાઈડ્સ, એમિનો એસિડ્સ, કેટલાક $Cl^-$$I$. સાનુકૂલિત વહન
$Q$. ફ્રુક્ટોઝ અને કેટલાક એમિનો એસિડ્સ$II$. સાદું પ્રસરણ
$R$. પાણી$III$. આસૃતિ
$S$. એમિનો એસિડ્સ, ગ્લુકોઝ, $Na^+$$IV$. સક્રિય વહન
A
$(P-IV), (Q-II), (R-III), (S-I)$
B
$(P-II), (Q-I), (R-III), (S-IV)$
C
$(P-III), (Q-I), (R-II), (S-IV)$
D
$(P-III), (Q-II), (R-IV), (S-I)$

Solution

(B) પાચિત ખોરાકના ઘટકોનું શોષણ વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા થાય છે:
$1$. $P$. મોનોસેકેરાઈડ્સ, એમિનો એસિડ્સ અને કેટલાક $Cl^-$ નું શોષણ $IV$. સક્રિય વહન દ્વારા થાય છે (સાંદ્રતા ઢોળાશની વિરુદ્ધ, ઉર્જાની જરૂર પડે છે)।
$2$. $Q$. ફ્રુક્ટોઝ અને કેટલાક એમિનો એસિડ્સનું શોષણ $I$. સાનુકૂલિત વહન દ્વારા થાય છે (વાહક પ્રોટીનની મદદથી)।
$3$. $R$. પાણીનું શોષણ $III$. આસૃતિ દ્વારા થાય છે (આસૃતિ ઢોળાશને આધારે પાણીનું વહન)।
$4$. $S$. એમિનો એસિડ્સ, ગ્લુકોઝ અને $Na^+$ નું શોષણ $II$. સાદું પ્રસરણ દ્વારા થાય છે (સાંદ્રતા ઢોળાશની દિશામાં)।
આમ, સાચી જોડ $(P-IV), (Q-I), (R-III), (S-II)$ છે।
98
MediumMCQ
ફેટી એસિડના શોષણ માટેનો માર્ગ ઓળખો.
A
ફેટી એસિડ $\rightarrow$ મિસેલ્સ $\rightarrow$ કાયલોમાઈક્રોન $\rightarrow$ પયસ્વિની $\rightarrow$ રુધિર
B
ફેટી એસિડ $\rightarrow$ કાયલોમાઈક્રોન $\rightarrow$ મિસેલ્સ $\rightarrow$ પયસ્વિની $\rightarrow$ રુધિર
C
ફેટી એસિડ $\rightarrow$ મિસેલ્સ $\rightarrow$ કાયલોમાઈક્રોન $\rightarrow$ રુધિર $\rightarrow$ પયસ્વિની
D
ફેટી એસિડ $\rightarrow$ કાયલોમાઈક્રોન $\rightarrow$ મિસેલ્સ $\rightarrow$ રુધિર $\rightarrow$ પયસ્વિની

Solution

(A) ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ પાણીમાં અદ્રાવ્ય હોવાથી તેનું સીધું રુધિરમાં શોષણ થઈ શકતું નથી.
તે સૌપ્રથમ આંતરડાના પોલાણમાં મિસેલ્સ નામના નાના ગોળાકાર ટીપાંમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
આ મિસેલ્સ આંતરડાના શ્લેષ્મમાં પ્રવેશે છે,જ્યાં તેનું પુનઃસંશ્લેષણ થઈને પ્રોટીનનું આવરણ ધરાવતા નાના ચરબીના ગોલકો બને છે,જેને કાયલોમાઈક્રોન કહે છે.
ત્યારબાદ કાયલોમાઈક્રોન રસાંકુરોમાં રહેલી લસિકા વાહિનીઓ (પયસ્વિની) માં વહન પામે છે.
અંતે,લસિકા વાહિનીઓ શોષાયેલા પદાર્થોને રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત કરે છે.
99
EasyMCQ
પાચિત ખોરાકનું મહત્તમ અભિશોષણ કરતું અંગ કયું છે?
A
જઠર
B
મુખ
C
નાનું આંતરડું
D
મોટું આંતરડું

Solution

(C) નાનું આંતરડું એ પોષક તત્વોના પાચન અને અભિશોષણ માટેનું મુખ્ય અંગ છે.
તેમાં રહેલા અસંખ્ય આંગળી જેવા પ્રવર્ધો,જેને રસાંકુરો (villi) અને સૂક્ષ્મ રસાંકુરો (microvilli) કહેવામાં આવે છે,તેના કારણે તે આ કાર્ય માટે ખૂબ જ અનુકૂલિત છે,જે અભિશોષણ માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
પાચનના મોટાભાગના અંતિમ ઉત્પાદનો,જેમ કે ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ,ફેટી એસિડ અને ગ્લિસરોલ,નાના આંતરડાના શ્લેષ્મ સ્તર દ્વારા રુધિર અથવા લસિકામાં શોષાય છે.
100
EasyMCQ
$..............$ નું અભિશોષણ થઈ શકતું નથી.
A
પોલીસેકેરાઈડ
B
મોનોસેકેરાઈડ
C
એમિનો એસિડ
D
ફેટી એસિડ

Solution

(A) પાચન એ જટિલ ખોરાકના ઘટકોને સરળ શોષી શકાય તેવા સ્વરૂપોમાં તોડવાની પ્રક્રિયા છે.
$1$. મોનોસેકેરાઈડ (જેમ કે ગ્લુકોઝ),એમિનો એસિડ અને ફેટી એસિડ એ પાચનના સરળ અંતિમ ઉત્પાદનો છે જે આંતરડાના શ્લેષ્મ દ્વારા શોષી શકાય છે.
$2$. પોલીસેકેરાઈડ એ જટિલ કાર્બોદિતો છે જેને શોષણ પામતા પહેલા પાચક ઉત્સેચકો દ્વારા મોનોસેકેરાઈડમાં તોડવા જરૂરી છે.
$3$. તેથી,પોલીસેકેરાઈડ તેમના જટિલ સ્વરૂપમાં શોષાઈ શકતા નથી.

Digestion and Absorption — Absorption of Digested Products · Frequently Asked Questions

1Are these Digestion and Absorption questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a Digestion and Absorption Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.