Hindi

Integration of rational function by using partial fractions, Questions in Hindi

Class 12 Mathematics · 7-1.Indefinite Integral · Integration of rational function by using partial fractions,

147+

Questions

Hindi

Language

100%

With Solutions

Showing 46 of 147 questions in Hindi

101
EasyMCQ
$\int \frac{x}{(x-1)(x-2)} dx = $ . . . . . . $+ C$.
A
$\log \left|\frac{(x-1)^2}{x-2}\right|$
B
$\log \left|\frac{(x-2)^2}{x-1}\right|$
C
$\log \left|\left(\frac{x-1}{x-2}\right)^2\right|$
D
$\log |(x-1)(x-2)|$

Solution

(B) समाकलन $\int \frac{x}{(x-1)(x-2)} dx$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम आंशिक भिन्न अपघटन का उपयोग करते हैं।
माना $\frac{x}{(x-1)(x-2)} = \frac{A}{x-1} + \frac{B}{x-2}$.
दोनों पक्षों को $(x-1)(x-2)$ से गुणा करने पर,हमें $x = A(x-2) + B(x-1)$ प्राप्त होता है।
$x = 1$ रखने पर,$1 = A(1-2) \implies A = -1$.
$x = 2$ रखने पर,$2 = B(2-1) \implies B = 2$.
अतः,$\int \frac{x}{(x-1)(x-2)} dx = \int \left( \frac{-1}{x-1} + \frac{2}{x-2} \right) dx$.
$= -\log |x-1| + 2 \log |x-2| + C$.
$= \log |x-2|^2 - \log |x-1| + C$.
$= \log \left| \frac{(x-2)^2}{x-1} \right| + C$.
इसलिए,सही विकल्प $B$ है।
102
EasyMCQ
$\int \frac{dx}{(x+1)(x+2)}$ का मान क्या है?
A
$\log \left|\frac{x+1}{x+2}\right|+c$
B
$\log \left|\frac{x+2}{x+1}\right|+c$
C
$\log \left|\frac{x-1}{x+2}\right|+c$
D
$\log \left|\frac{x-1}{x-2}\right|+c$

Solution

(A) समाकलन $\int \frac{dx}{(x+1)(x+2)}$ का मान ज्ञात करने के लिए,हम आंशिक भिन्नों (partial fractions) का उपयोग करते हैं।
हम समाकल्य को इस प्रकार लिख सकते हैं:
$\frac{1}{(x+1)(x+2)} = \frac{A}{x+1} + \frac{B}{x+2}$
$1 = A(x+2) + B(x+1)$
$x = -1$ रखने पर,हमें $A = 1$ प्राप्त होता है।
$x = -2$ रखने पर,हमें $B = -1$ प्राप्त होता है।
अतः,$\frac{1}{(x+1)(x+2)} = \frac{1}{x+1} - \frac{1}{x+2}$
दोनों पक्षों का समाकलन करने पर:
$\int \left( \frac{1}{x+1} - \frac{1}{x+2} \right) dx = \int \frac{1}{x+1} dx - \int \frac{1}{x+2} dx$
$= \log |x+1| - \log |x+2| + c$
$= \log \left| \frac{x+1}{x+2} \right| + c$
103
MediumMCQ
$\int \frac{1}{x\left[6(\log x)^2+7 \log x+2\right]} d x$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{2} \log \left|\frac{2 \log x+1}{3 \log x+2}\right|+C$
B
$\log \left|\frac{2 \log x+1}{3 \log x+2}\right|+C$
C
$\log \left|\frac{3 \log x+2}{2 \log x+1}\right|+C$
D
$\frac{1}{2} \log \left|\frac{3 \log x+2}{2 \log x+1}\right|+C$

Solution

(B) $I = \int \frac{1}{x[6(\log x)^2 + 7 \log x + 2]} dx$
माना $t = \log x$,तब $dt = \frac{1}{x} dx$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$I = \int \frac{dt}{6t^2 + 7t + 2}$
हर का गुणनखंड करने पर: $6t^2 + 7t + 2 = (2t + 1)(3t + 2)$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{1}{(3t + 2)(2t + 1)} = \frac{A}{3t + 2} + \frac{B}{2t + 1}$
$1 = A(2t + 1) + B(3t + 2)$
$t = -\frac{1}{2}$ रखने पर,$B = 2$ प्राप्त होता है।
$t = -\frac{2}{3}$ रखने पर,$A = -3$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int (\frac{-3}{3t + 2} + \frac{2}{2t + 1}) dt$
$I = -\frac{3 \log |3t + 2|}{3} + \frac{2 \log |2t + 1|}{2} + C$
$I = -\log |3t + 2| + \log |2t + 1| + C$
$I = \log |\frac{2t + 1}{3t + 2}| + C$
$t = \log x$ वापस रखने पर:
$I = \log |\frac{2 \log x + 1}{3 \log x + 2}| + C$
104
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{d x}{(x+2)\left(x^2+1\right)}=a \log \left|1+x^2\right|+b \tan ^{-1} x+\frac{1}{5} \log |x+2|+c$ है,तो
A
$a=\frac{-1}{10}, b=\frac{2}{5}$
B
$a=\frac{1}{10}, b=\frac{2}{5}$
C
$a=\frac{-1}{10}, b=\frac{-2}{5}$
D
$a=\frac{1}{10}, b=\frac{-2}{5}$

Solution

(A) दिया गया है,$\int \frac{d x}{(x+2)\left(x^2+1\right)}=a \log \left|1+x^2\right|+b \tan ^{-1} x+\frac{1}{5} \log |x+2|+c$.
माना $\frac{1}{(x+2)\left(x^2+1\right)}=\frac{A}{(x+2)}+\frac{B x+C}{\left(x^2+1\right)}$.
तब $1=A(x^2+1)+(x+2)(Bx+C) = (A+B)x^2 + (2B+C)x + (A+2C)$.
गुणांकों की तुलना करने पर,$A+B=0$,$2B+C=0$,और $A+2C=1$ प्राप्त होता है।
इन्हें हल करने पर,$A=\frac{1}{5}$,$B=-\frac{1}{5}$,और $C=\frac{2}{5}$ प्राप्त होता है।
अतः,$\int \frac{d x}{(x+2)\left(x^2+1\right)} = \int \left( \frac{1}{5(x+2)} - \frac{x}{5(x^2+1)} + \frac{2}{5(x^2+1)} \right) dx$.
$= \frac{1}{5} \log |x+2| - \frac{1}{10} \log |x^2+1| + \frac{2}{5} \tan^{-1} x + c$.
दिए गए व्यंजक के साथ तुलना करने पर,$a=-\frac{1}{10}$ और $b=\frac{2}{5}$ प्राप्त होता है।
105
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{2x-1}{(x-1)(x+2)(x-3)} dx = A \log |x-1| + B \log |x+2| + C \log |x-3| + K$ है,तो $A, B, C$ क्रमशः क्या हैं?
A
$\frac{1}{6}, \frac{1}{3}, \frac{1}{5}$
B
$\frac{-1}{6}, \frac{-1}{3}, \frac{1}{2}$
C
$\frac{-1}{6}, \frac{1}{3}, \frac{-1}{2}$
D
$\frac{1}{6}, \frac{-1}{3}, \frac{1}{3}$

Solution

(B) $A, B, C$ ज्ञात करने के लिए,हम आंशिक भिन्न (partial fraction) विधि का उपयोग करेंगे:
$\frac{2x-1}{(x-1)(x+2)(x-3)} = \frac{A}{x-1} + \frac{B}{x+2} + \frac{C}{x-3}$
दोनों पक्षों को $(x-1)(x+2)(x-3)$ से गुणा करने पर:
$2x-1 = A(x+2)(x-3) + B(x-1)(x-3) + C(x-1)(x+2)$
$x=1$ रखने पर: $2(1)-1 = A(1+2)(1-3) \implies 1 = A(3)(-2) \implies A = -\frac{1}{6}$
$x=-2$ रखने पर: $2(-2)-1 = B(-2-1)(-2-3) \implies -5 = B(-3)(-5) \implies -5 = 15B \implies B = -\frac{1}{3}$
$x=3$ रखने पर: $2(3)-1 = C(3-1)(3+2) \implies 5 = C(2)(5) \implies 5 = 10C \implies C = \frac{1}{2}$
अतः,$A = -\frac{1}{6}, B = -\frac{1}{3}, C = \frac{1}{2}$.
106
MediumMCQ
यदि $\int \frac{3x+1}{(x-1)(x-2)(x-3)} dx = A \log |x-1| + B \log |x-2| + C \log |x-3| + K$ है,तो $A, B$ और $C$ के मान क्रमशः क्या हैं?
A
$5, -7, -5$
B
$2, -7, -5$
C
$5, -7, 5$
D
$2, -7, 5$

Solution

(D) हमारे पास समाकलन $\int \frac{3x+1}{(x-1)(x-2)(x-3)} dx$ है।
आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करते हुए,मान लीजिए $\frac{3x+1}{(x-1)(x-2)(x-3)} = \frac{A}{x-1} + \frac{B}{x-2} + \frac{C}{x-3}$ है।
दोनों पक्षों को $(x-1)(x-2)(x-3)$ से गुणा करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$3x+1 = A(x-2)(x-3) + B(x-1)(x-3) + C(x-1)(x-2)$।
$x=1$ रखने पर: $3(1)+1 = A(1-2)(1-3) \Rightarrow 4 = A(-1)(-2) \Rightarrow 4 = 2A \Rightarrow A = 2$।
$x=2$ रखने पर: $3(2)+1 = B(2-1)(2-3) \Rightarrow 7 = B(1)(-1) \Rightarrow 7 = -B \Rightarrow B = -7$।
$x=3$ रखने पर: $3(3)+1 = C(3-1)(3-2) \Rightarrow 10 = C(2)(1) \Rightarrow 10 = 2C \Rightarrow C = 5$।
अतः,समाकलन $\int (\frac{2}{x-1} - \frac{7}{x-2} + \frac{5}{x-3}) dx$ हो जाता है।
प्रत्येक पद का समाकलन करने पर,हमें $2 \log |x-1| - 7 \log |x-2| + 5 \log |x-3| + K$ प्राप्त होता है।
इसकी तुलना $A \log |x-1| + B \log |x-2| + C \log |x-3| + K$ से करने पर,$A=2, B=-7, C=5$ प्राप्त होता है।
107
MediumMCQ
$\frac{x^4}{(x^2+1)(x^2+3)} =$
A
$\frac{Ax+B}{x^2+1} + \frac{Cx+D}{x^2+3}$,जहाँ $A, B, C, D \in \mathbb{R} \setminus \{0\}$
B
$\frac{Ax+B}{x^2+1} + \frac{Cx}{x^2+1}$,जहाँ $A, B, C \in \mathbb{R} \setminus \{0\}$
C
$\frac{Ax}{x^2+1} + \frac{Bx}{x^2+3}$,जहाँ $A, B \in \mathbb{R} \setminus \{0\}$
D
$1 + \frac{Ax+B}{x^2+1} + \frac{Cx+D}{x^2+3}$,जहाँ $A, B, C, D \in \mathbb{R}$

Solution

(D) चूंकि अंश और हर की घात समान है,हम पहले भाग करेंगे।
$\frac{x^4}{(x^2+1)(x^2+3)} = \frac{x^4}{x^4+4x^2+3} = 1 - \frac{4x^2+3}{(x^2+1)(x^2+3)}$.
आंशिक भिन्न (partial fractions) का उपयोग करने पर,यह व्यंजक $1 + \frac{Ax+B}{x^2+1} + \frac{Cx+D}{x^2+3}$ के रूप में प्राप्त होता है।
108
MediumMCQ
यदि $\int \frac{2 x^2-3}{\left(x^2-4\right)\left(x^2+1\right)} d x=A \tan^{-1} x+B \log (x-2)+C \log (x+2)$ है,तो $6 A+7 B-5 C=$
A
$9$
B
$10$
C
$6$
D
$8$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{2 x^2-3}{\left(x^2-4\right)\left(x^2+1\right)} d x$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए,माना $\frac{2 x^2-3}{\left(x^2-4\right)\left(x^2+1\right)} = \frac{P}{x^2-4} + \frac{Q}{x^2+1}$.
$2x^2 - 3 = P(x^2+1) + Q(x^2-4) = (P+Q)x^2 + (P-4Q)$.
गुणांकों की तुलना करने पर: $P+Q = 2$ और $P-4Q = -3$.
समीकरणों को घटाने पर: $5Q = 5 \implies Q = 1$.
अतः $P = 1$.
इसलिए,$I = \int \frac{1}{x^2-4} d x + \int \frac{1}{x^2+1} d x$.
$I = \frac{1}{2(2)} \log \left| \frac{x-2}{x+2} \right| + \tan^{-1} x + K$.
$I = \tan^{-1} x + \frac{1}{4} \log (x-2) - \frac{1}{4} \log (x+2) + K$.
$A \tan^{-1} x + B \log (x-2) + C \log (x+2)$ से तुलना करने पर,हमें $A = 1$,$B = \frac{1}{4}$,$C = -\frac{1}{4}$ प्राप्त होता है।
अतः $6A + 7B - 5C = 6(1) + 7(\frac{1}{4}) - 5(-\frac{1}{4}) = 6 + \frac{7}{4} + \frac{5}{4} = 6 + \frac{12}{4} = 6 + 3 = 9$.
109
DifficultMCQ
$\int \frac{dx}{x^3+3x^2+2x} = $
A
$\log |x| + \log \left|\frac{x+2}{x+1}\right| + c$
B
$\log |x| - \log |x+1| + \log |x+2| + c$
C
$\frac{1}{2}[\log |x| + \log |x+1| + \log |x+2|] + c$
D
$\frac{1}{2} \log \left(\frac{|x^2+2x|}{(x+1)^2}\right) + c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{dx}{x^3+3x^2+2x}$.
हर का गुणनखंड करने पर: $x^3+3x^2+2x = x(x^2+3x+2) = x(x+1)(x+2)$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{1}{x(x+1)(x+2)} = \frac{A}{x} + \frac{B}{x+1} + \frac{C}{x+2}$.
$1 = A(x+1)(x+2) + Bx(x+2) + Cx(x+1)$.
$x=0$ के लिए: $1 = A(1)(2) \Rightarrow A = \frac{1}{2}$.
$x=-1$ के लिए: $1 = B(-1)(1) \Rightarrow B = -1$.
$x=-2$ के लिए: $1 = C(-2)(-1) \Rightarrow C = \frac{1}{2}$.
अतः,$I = \int \left(\frac{1}{2x} - \frac{1}{x+1} + \frac{1}{2(x+2)}\right) dx$.
$I = \frac{1}{2} \log |x| - \log |x+1| + \frac{1}{2} \log |x+2| + c$.
$I = \frac{1}{2} [\log |x| - 2 \log |x+1| + \log |x+2|] + c$.
$I = \frac{1}{2} \log \left|\frac{x(x+2)}{(x+1)^2}\right| + c = \frac{1}{2} \log \left|\frac{x^2+2x}{(x+1)^2}\right| + c$.
110
MediumMCQ
$\int \frac{\sin 2x}{\sin^2 x + 3\cos x - 3} \, dx$
A
$2 \log \left|\frac{\cos x - 2}{\cos x - 1}\right| + c$
B
$\log \left(\frac{(\cos x - 2)^2}{(\cos x - 1)^4}\right) + c$
C
$\log \left(\frac{(\cos x - 2)^2}{|\cos x - 1|}\right) + c$
D
$\log \left(\frac{(\cos x - 2)^4}{(\cos x - 1)^2}\right) + c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{\sin 2x}{\sin^2 x + 3\cos x - 3} \, dx$.
$\sin 2x = 2\sin x \cos x$ और $\sin^2 x = 1 - \cos^2 x$ का उपयोग करने पर:
$I = \int \frac{2\sin x \cos x}{1 - \cos^2 x + 3\cos x - 3} \, dx = \int \frac{2\sin x \cos x}{-\cos^2 x + 3\cos x - 2} \, dx$.
माना $t = \cos x$,तब $dt = -\sin x \, dx$,अर्थात $\sin x \, dx = -dt$.
$I = \int \frac{2t}{-t^2 + 3t - 2} (-dt) = \int \frac{2t}{t^2 - 3t + 2} \, dt$.
हर का गुणनखंड करने पर: $t^2 - 3t + 2 = (t - 1)(t - 2)$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{2t}{(t - 1)(t - 2)} = \frac{A}{t - 1} + \frac{B}{t - 2}$.
$2t = A(t - 2) + B(t - 1)$.
$t = 1$ के लिए,$2 = A(-1) \implies A = -2$.
$t = 2$ के लिए,$4 = B(1) \implies B = 4$.
$I = \int \left( \frac{-2}{t - 1} + \frac{4}{t - 2} \right) dt = -2 \log |t - 1| + 4 \log |t - 2| + c$.
$I = \log |t - 2|^4 - \log |t - 1|^2 + c = \log \left| \frac{(t - 2)^4}{(t - 1)^2} \right| + c$.
$t = \cos x$ प्रतिस्थापित करने पर: $I = \log \left( \frac{(\cos x - 2)^4}{(\cos x - 1)^2} \right) + c$.
111
MediumMCQ
$\int \frac{1}{\cos x} \left[ \frac{1}{\sin x} - \frac{1}{\sin x + 3 \cos x} \right] dx =$
A
$\frac{1}{3} \log \left| \frac{\sin x}{\sin x + 3 \cos x} \right| + c$
B
$\log \left| \frac{\cos x}{\sin x + 3 \cos x} \right| + c$
C
$\frac{1}{3} \log \left| \frac{\cos x}{\sin x + 3 \cos x} \right| + c$
D
$\log \left| \frac{\sin x}{\sin x + 3 \cos x} \right| + c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{1}{\cos x} \left[ \frac{\sin x + 3 \cos x - \sin x}{\sin x(\sin x + 3 \cos x)} \right] dx$
$= \int \frac{1}{\cos x} \left[ \frac{3 \cos x}{\sin x(\sin x + 3 \cos x)} \right] dx$
$= \int \frac{3}{\sin x(\sin x + 3 \cos x)} dx$
अंश और हर को $\cos^2 x$ से विभाजित करने पर:
$= \int \frac{3 \sec^2 x}{\tan x(\tan x + 3)} dx$
माना $u = \tan x$,तब $du = \sec^2 x dx$.
$I = \int \frac{3}{u(u + 3)} du$
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{3}{u(u + 3)} = \frac{A}{u} + \frac{B}{u + 3} \implies 3 = A(u + 3) + Bu$.
$u = 0$ के लिए,$A = 1$. $u = -3$ के लिए,$B = -1$.
$I = \int \left( \frac{1}{u} - \frac{1}{u + 3} \right) du = \log |u| - \log |u + 3| + c$
$= \log \left| \frac{u}{u + 3} \right| + c = \log \left| \frac{\tan x}{\tan x + 3} \right| + c$
$= \log \left| \frac{\sin x / \cos x}{(\sin x + 3 \cos x) / \cos x} \right| + c = \log \left| \frac{\sin x}{\sin x + 3 \cos x} \right| + c$.
112
MediumMCQ
यदि $\int \frac{5 \cot x+1}{(\cot x-1)(\cot x-2) \sin ^2 x} d x = 6 \log |f(x)|+11 \log |g(x)|+c$ है,तो $(f(x), g(x))=$
A
$\left(\cot x-1,(\cot x-2)^{-1}\right)$
B
$\left((\cot x-1)^{-1}, \cot x-2\right)$
C
$\left((\cot x-1)^{-1},(\cot x-2)^{-1}\right)$
D
$(\cot x-1, \cot x+2)$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{5 \cot x+1}{(\cot x-1)(\cot x-2) \sin ^2 x} d x$.
$\cot x = t$ प्रतिस्थापित करने पर,$-\operatorname{cosec}^2 x d x = d t$,जिसका अर्थ है $\operatorname{cosec}^2 x d x = -d t$.
अतः,$I = -\int \frac{5t+1}{(t-1)(t-2)} dt$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए,$\frac{5t+1}{(t-1)(t-2)} = \frac{A}{t-1} + \frac{B}{t-2}$.
$5t+1 = A(t-2) + B(t-1) = (A+B)t - (2A+B)$.
गुणांकों की तुलना करने पर,$A+B = 5$ और $2A+B = -1$.
इन्हें हल करने पर,$A = -6$ और $B = 11$ प्राप्त होता है।
इसलिए,$I = -\int \left( \frac{-6}{t-1} + \frac{11}{t-2} \right) dt = 6 \int \frac{dt}{t-1} - 11 \int \frac{dt}{t-2}$.
$I = 6 \log |t-1| - 11 \log |t-2| + c = 6 \log |\cot x - 1| + 11 \log |(\cot x - 2)^{-1}| + c$.
$6 \log |f(x)| + 11 \log |g(x)| + c$ से तुलना करने पर,$f(x) = \cot x - 1$ और $g(x) = (\cot x - 2)^{-1}$ प्राप्त होता है।
अतः,$(f(x), g(x)) = (\cot x - 1, (\cot x - 2)^{-1})$.
113
DifficultMCQ
$\int \frac{dx}{x(x^2+1)^3} = ?$
A
$\frac{1}{2(x^2+1)} + \frac{1}{4(x^2+1)^2} + \log \sqrt{\frac{x^2}{x^2+1}} + c$
B
$\frac{1}{x^2+1} + \frac{1}{2(x^2+1)^2} + \log \sqrt{\frac{x}{x^2+1}} + c$
C
$\frac{1}{2(x^2+1)} + \frac{1}{4(x^2+1)^3} + \log \sqrt{\frac{x}{x+1}} + c$
D
$\frac{2}{x^2+1} - \frac{1}{4(x^2+1)^2} - \log \sqrt{\frac{x}{x+1}} + c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{dx}{x(x^2+1)^3}$. अंश और हर को $x$ से गुणा करने पर:
$I = \int \frac{x dx}{x^2(x^2+1)^3}$.
माना $x^2 = t$,तब $2x dx = dt$,इसलिए $x dx = \frac{dt}{2}$.
$I = \frac{1}{2} \int \frac{dt}{t(t+1)^3}$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए: $\frac{1}{t(t+1)^3} = \frac{A}{t} + \frac{B}{t+1} + \frac{C}{(t+1)^2} + \frac{D}{(t+1)^3}$.
स्थिरांकों के लिए हल करने पर: $A=1, B=-1, C=-1, D=-1$.
$I = \frac{1}{2} [\int \frac{1}{t} dt - \int \frac{1}{t+1} dt - \int \frac{1}{(t+1)^2} dt - \int \frac{1}{(t+1)^3} dt]$.
$I = \frac{1}{2} [\log|t| - \log|t+1| + \frac{1}{t+1} + \frac{1}{2(t+1)^2}] + c$.
$t = x^2$ प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \frac{1}{2} \log \frac{x^2}{x^2+1} + \frac{1}{2(x^2+1)} + \frac{1}{4(x^2+1)^2} + c$.
$I = \log \sqrt{\frac{x^2}{x^2+1}} + \frac{1}{2(x^2+1)} + \frac{1}{4(x^2+1)^2} + c$.
114
MediumMCQ
$\int \frac{5 x^2+3}{x^2\left(x^2-2\right)} d x=$
A
$\frac{13}{2 \sqrt{2}} \log \left|\frac{\sqrt{2}-x}{\sqrt{2}+x}\right|+\frac{3}{2 x}+C$
B
$\frac{13}{4 \sqrt{2}} \log \left|\frac{x+\sqrt{2}}{x-\sqrt{2}}\right|+\frac{3}{2 x}+C$
C
$\frac{13}{4 \sqrt{2}} \log \left|\frac{x-\sqrt{2}}{x+\sqrt{2}}\right|+\frac{3}{2 x}+C$
D
$\frac{5}{3 \sqrt{2}} \log \left|\frac{x+\sqrt{2}}{x-\sqrt{2}}\right|+\frac{3}{5} x+C$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{5x^2+3}{x^2(x^2-2)} dx$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए,मान लीजिए $\frac{5x^2+3}{x^2(x^2-2)} = \frac{A}{x^2} + \frac{B}{x^2-2}$.
तब $5x^2+3 = A(x^2-2) + Bx^2$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $A+B = 5$.
अचर पदों की तुलना करने पर: $-2A = 3 \implies A = -\frac{3}{2}$.
$A+B=5$ में $A$ का मान रखने पर: $-\frac{3}{2} + B = 5 \implies B = 5 + \frac{3}{2} = \frac{13}{2}$.
अतः,$I = \int \left( -\frac{3}{2x^2} + \frac{13}{2(x^2-2)} \right) dx$.
$I = -\frac{3}{2} \int x^{-2} dx + \frac{13}{2} \int \frac{1}{x^2-(\sqrt{2})^2} dx$.
सूत्र $\int \frac{1}{x^2-a^2} dx = \frac{1}{2a} \log \left| \frac{x-a}{x+a} \right| + C$ का उपयोग करते हुए:
$I = -\frac{3}{2} \left( -\frac{1}{x} \right) + \frac{13}{2} \cdot \frac{1}{2\sqrt{2}} \log \left| \frac{x-\sqrt{2}}{x+\sqrt{2}} \right| + C$.
$I = \frac{3}{2x} + \frac{13}{4\sqrt{2}} \log \left| \frac{x-\sqrt{2}}{x+\sqrt{2}} \right| + C$.
115
MediumMCQ
$\int \frac{x+1}{x^3-1} \, dx =$
A
$\frac{1}{3} \log \left(\frac{x+1}{x^2+x+1}\right)+c$
B
$\frac{1}{3} \log \left(\frac{(x-1)^2}{x^2+x+1}\right)+c$
C
$\frac{1}{3} \log \left(\frac{x-1}{x^2+x+1}\right)+c$
D
$\frac{1}{3} \log \left(\frac{(x+1)^2}{x^2-x+1}\right)+c$

Solution

(B) हमारे पास समाकलन $I = \int \frac{x+1}{x^3-1} \, dx$ है।
गुणनखंड $x^3-1 = (x-1)(x^2+x+1)$ का उपयोग करके,हम समाकल्य को आंशिक भिन्नों के रूप में लिखते हैं:
$\frac{x+1}{(x-1)(x^2+x+1)} = \frac{A}{x-1} + \frac{Bx+C}{x^2+x+1}$.
अंशों की तुलना करने पर: $x+1 = A(x^2+x+1) + (Bx+C)(x-1)$.
$x=1$ के लिए: $2 = A(3) \implies A = \frac{2}{3}$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $0 = A+B \implies B = -\frac{2}{3}$.
अचर पदों की तुलना करने पर: $1 = A-C \implies C = A-1 = \frac{2}{3}-1 = -\frac{1}{3}$.
अतः,$I = \int \left( \frac{2/3}{x-1} + \frac{-2/3x - 1/3}{x^2+x+1} \right) \, dx = \frac{2}{3} \ln|x-1| - \frac{1}{3} \int \frac{2x+1}{x^2+x+1} \, dx$.
$I = \frac{2}{3} \ln|x-1| - \frac{1}{3} \ln|x^2+x+1| + c = \frac{1}{3} \ln \left( \frac{(x-1)^2}{x^2+x+1} \right) + c$.
116
MediumMCQ
मान लीजिए $f(x) = \int \frac{x}{(x^2+1)(x^2+3)} dx$ है। यदि $f(3) = \frac{1}{4} \log \left(\frac{5}{6}\right)$ है,तो $f(0)$ ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{4} \log \left(\frac{1}{3}\right)$
B
$0$
C
$\frac{1}{2} \log \left(\frac{1}{3}\right)$
D
$\log \left(\frac{1}{3}\right)$

Solution

(A) दिया गया है $f(x) = \int \frac{x}{(x^2+1)(x^2+3)} dx$।
मान लीजिए $x^2 = t$,तब $2x dx = dt$,अर्थात $x dx = \frac{1}{2} dt$।
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$f(x) = \frac{1}{2} \int \frac{1}{(t+1)(t+3)} dt$।
आंशिक भिन्न (partial fractions) का उपयोग करने पर: $\frac{1}{(t+1)(t+3)} = \frac{1}{2} \left( \frac{1}{t+1} - \frac{1}{t+3} \right)$।
अतः,$f(x) = \frac{1}{2} \cdot \frac{1}{2} \int \left( \frac{1}{t+1} - \frac{1}{t+3} \right) dt = \frac{1}{4} [\log|t+1| - \log|t+3|] + C = \frac{1}{4} \log \left( \frac{x^2+1}{x^2+3} \right) + C$।
दिया गया है $f(3) = \frac{1}{4} \log \left( \frac{5}{6} \right)$,इसलिए:
$\frac{1}{4} \log \left( \frac{3^2+1}{3^2+3} \right) + C = \frac{1}{4} \log \left( \frac{10}{12} \right) + C = \frac{1}{4} \log \left( \frac{5}{6} \right) + C$।
इसकी तुलना करने पर,हमें $C = 0$ प्राप्त होता है।
अतः,$f(x) = \frac{1}{4} \log \left( \frac{x^2+1}{x^2+3} \right)$।
अंत में,$f(0) = \frac{1}{4} \log \left( \frac{0^2+1}{0^2+3} \right) = \frac{1}{4} \log \left( \frac{1}{3} \right)$।
117
EasyMCQ
यदि $\frac{d}{d x}\left(\frac{x^2}{(x+2)(2 x+3)}\right)=\frac{A}{(x+2)^2}+\frac{B}{(2 x+3)^2}$ है,तो $A+B=$
A
$1 / 2$
B
$-5$
C
$-3 / 2$
D
$9 / 4$

Solution

(B) माना $f(x) = \frac{x^2}{(x+2)(2x+3)} = \frac{x^2}{2x^2+7x+6}$.
हम पहले $f(x)$ का आंशिक भिन्न अपघटन करते हैं:
$\frac{x^2}{(x+2)(2x+3)} = \frac{1}{2} + \frac{-\frac{7}{2}x - 3}{(x+2)(2x+3)} = \frac{1}{2} + \frac{A'}{x+2} + \frac{B'}{2x+3}$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए: $\frac{-\frac{7}{2}x - 3}{(x+2)(2x+3)} = \frac{P}{x+2} + \frac{Q}{2x+3}$.
$x = -2$ रखने पर: $P = \frac{-\frac{7}{2}(-2) - 3}{2(-2)+3} = \frac{4}{-1} = -4$.
$x = -3/2$ रखने पर: $Q = \frac{-\frac{7}{2}(-3/2) - 3}{(-3/2)+2} = \frac{21/4 - 12/4}{1/2} = \frac{9/4}{1/2} = 9/2$.
अतः,$f(x) = \frac{1}{2} - \frac{4}{x+2} + \frac{9/2}{2x+3}$.
अब,$x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर:
$\frac{d}{dx} f(x) = 0 - 4(-1)(x+2)^{-2} + \frac{9}{2}(-1)(2x+3)^{-2} \cdot 2$
$\frac{d}{dx} f(x) = \frac{4}{(x+2)^2} - \frac{9}{(2x+3)^2}$.
इसकी तुलना $\frac{A}{(x+2)^2} + \frac{B}{(2x+3)^2}$ से करने पर,हमें $A = 4$ और $B = -9$ प्राप्त होता है।
इसलिए,$A+B = 4 + (-9) = -5$.
118
EasyMCQ
$\int \frac{x^2}{(x^2-1)(x^2+1)} dx = $
A
$\frac{1}{4} \log \left|\frac{x+1}{x-1}\right| - \frac{1}{2} \tan^{-1} x + c$
B
$\frac{1}{4} \log \left|\frac{x-1}{x+1}\right| + \frac{1}{2} \tan^{-1} x + c$
C
$\frac{1}{4} \log \left|\frac{x-1}{x+1}\right| - \frac{1}{2} \tan^{-1} x + c$
D
$\frac{1}{4} \log \left|\frac{x+1}{x-1}\right| + \frac{1}{2} \tan^{-1} x + c$

Solution

(B) माना $I = \int \frac{x^2}{(x^2-1)(x^2+1)} dx$ है।
आंशिक भिन्नों का उपयोग करके,हम लिख सकते हैं $\frac{x^2}{(x^2-1)(x^2+1)} = \frac{1}{2} \left( \frac{1}{x^2-1} + \frac{1}{x^2+1} \right)$।
अब,$I = \frac{1}{2} \int \frac{1}{x^2-1} dx + \frac{1}{2} \int \frac{1}{x^2+1} dx$।
मानक समाकलनों $\int \frac{1}{x^2-a^2} dx = \frac{1}{2a} \ln \left| \frac{x-a}{x+a} \right| + c$ और $\int \frac{1}{x^2+1} dx = \tan^{-1} x + c$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \frac{1}{2} \left( \frac{1}{2} \ln \left| \frac{x-1}{x+1} \right| \right) + \frac{1}{2} \tan^{-1} x + c$।
$I = \frac{1}{4} \ln \left| \frac{x-1}{x+1} \right| + \frac{1}{2} \tan^{-1} x + c$।
119
MediumMCQ
$\int \frac{3x+4}{x^3-2x-4} dx = \log f(x) + C \Rightarrow f(3) = ?$
A
$\frac{1}{\sqrt{17}}$
B
$\frac{1}{17}$
C
$\frac{2}{15}$
D
$\frac{2}{17}$

Solution

(A) दिया गया समाकलन $I = \int \frac{3x+4}{x^3-2x-4} dx = \log f(x) + C$ है।
सबसे पहले,हर का गुणनखंड करें: $x^3-2x-4 = (x-2)(x^2+2x+2)$।
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए: $\frac{3x+4}{(x-2)(x^2+2x+2)} = \frac{A}{x-2} + \frac{Bx+C}{x^2+2x+2}$।
गुणांकों की तुलना करने पर: $3x+4 = A(x^2+2x+2) + (Bx+C)(x-2)$।
$x=2$ रखने पर: $3(2)+4 = A(4+4+2) \Rightarrow 10 = 10A \Rightarrow A=1$।
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $0 = A+B \Rightarrow B = -1$।
अचर पदों की तुलना करने पर: $4 = 2A - 2C \Rightarrow 4 = 2 - 2C \Rightarrow 2C = -2 \Rightarrow C = -1$।
अतः,$I = \int \frac{1}{x-2} dx - \int \frac{x+1}{x^2+2x+2} dx$।
$I = \log|x-2| - \frac{1}{2} \int \frac{2x+2}{x^2+2x+2} dx = \log|x-2| - \frac{1}{2} \log|x^2+2x+2| + C$।
$I = \log \left( \frac{|x-2|}{\sqrt{x^2+2x+2}} \right) + C$।
इस प्रकार,$f(x) = \frac{|x-2|}{\sqrt{x^2+2x+2}}$।
$f(3) = \frac{|3-2|}{\sqrt{3^2+2(3)+2}} = \frac{1}{\sqrt{9+6+2}} = \frac{1}{\sqrt{17}}$।
120
MediumMCQ
$\int \frac{x-1}{(x-2)(x-3)} \, dx$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$2 \log |x-3| - \log |x-2| + c$
B
$\log |x-3| - \log |x-2| + c$
C
$\log |x-3| - \log |x+2| + c$
D
$\log \left| \frac{(x-3)^2}{x-2} \right| + c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{x-1}{(x-2)(x-3)} \, dx$.
आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करते हुए: $\frac{x-1}{(x-2)(x-3)} = \frac{A}{x-2} + \frac{B}{x-3}$.
अंशों की तुलना करने पर: $x-1 = A(x-3) + B(x-2)$.
$x=2$ के लिए: $2-1 = A(2-3) \implies 1 = -A \implies A = -1$.
$x=3$ के लिए: $3-1 = B(3-2) \implies 2 = B$.
अतः,$\frac{x-1}{(x-2)(x-3)} = \frac{2}{x-3} - \frac{1}{x-2}$.
दोनों पक्षों का समाकलन करने पर: $I = \int \left( \frac{2}{x-3} - \frac{1}{x-2} \right) \, dx$.
$I = 2 \log |x-3| - \log |x-2| + c$.
लघुगणक के गुणों का उपयोग करते हुए: $I = \log |x-3|^2 - \log |x-2| + c = \log \left| \frac{(x-3)^2}{x-2} \right| + c$.
121
MediumMCQ
$\int \frac{x^3-1}{x^3+x} dx =$
A
$x+\log |x|+\frac{1}{2} \log (x^2+1)+\sin ^{-1}(x)+c$
B
$x-\log |x|+\frac{1}{2} \log (x^2+1)-\sin ^{-1}(x)+c$
C
$x+\log |x|-\frac{1}{2} \log (x^2+1)+\tan ^{-1}(x)+c$
D
$x-\log |x|+\frac{1}{2} \log (x^2+1)-\tan ^{-1}(x)+c$

Solution

(D) माना $I = \int \frac{x^3-1}{x^3+x} dx$.
अंश को हर से विभाजित करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \int \left(1 - \frac{x+1}{x^3+x}\right) dx = \int 1 dx - \int \frac{x+1}{x(x^2+1)} dx$.
$\frac{x+1}{x(x^2+1)}$ के लिए आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर:
$\frac{x+1}{x(x^2+1)} = \frac{A}{x} + \frac{Bx+C}{x^2+1}$.
$x+1 = A(x^2+1) + (Bx+C)x = (A+B)x^2 + Cx + A$.
गुणांकों की तुलना करने पर,हमें $A=1$,$C=1$,और $A+B=0 \Rightarrow B=-1$ प्राप्त होता है।
अतः,$\frac{x+1}{x(x^2+1)} = \frac{1}{x} + \frac{-x+1}{x^2+1} = \frac{1}{x} - \frac{x}{x^2+1} + \frac{1}{x^2+1}$.
इस मान को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = x - \int \left(\frac{1}{x} - \frac{x}{x^2+1} + \frac{1}{x^2+1}\right) dx$.
$I = x - \log |x| + \frac{1}{2} \log (x^2+1) - \tan^{-1}(x) + c$.
122
MediumMCQ
यदि $f(x)$ $x$ में एक द्विघात बहुपद है,जैसे कि $f(0)=3, f(1)=3, f(2)=-3$ है। तो,$\int \frac{f(x)}{x^3-1} d x=$
A
$\log \left(\frac{x^2+x+1}{|x-1|}\right)+\frac{1}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$
B
$\log \left(\frac{x^2+x+1}{|x-1|}\right)-\frac{2}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$
C
$\log \left(\frac{x^2+x+1}{|x-1|}\right)-\frac{1}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$
D
$\log \left(\frac{x^2+x+1}{|x-1|}\right)+\frac{2}{\sqrt{3}} \tan ^{-1}\left(\frac{2 x+1}{\sqrt{3}}\right)+c$

Solution

(D) माना $f(x) = ax^2 + bx + c$ है। दिया है $f(0) = 3$,अतः $c = 3$ है।
$f(1) = 3$ दिया है,इसलिए $a + b + 3 = 3 \Rightarrow a + b = 0 \Rightarrow b = -a$ है।
$f(2) = -3$ दिया है,इसलिए $4a + 2b + 3 = -3 \Rightarrow 4a + 2b = -6$ है।
$b = -a$ प्रतिस्थापित करने पर,$4a - 2a = -6 \Rightarrow 2a = -6 \Rightarrow a = -3$ प्राप्त होता है।
अतः $b = 3$ है। इस प्रकार $f(x) = -3x^2 + 3x + 3$ है।
अब,$\int \frac{-3x^2 + 3x + 3}{x^3 - 1} dx = -3 \int \frac{x^2 - x - 1}{(x-1)(x^2 + x + 1)} dx$ है।
आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करने पर,हल करने पर विकल्प $D$ सही उत्तर प्राप्त होता है।
123
MediumMCQ
$\int \frac{d x}{\sin x+\sin 2 x}=$
A
$\frac{1}{6} \log _e|1-\cos x|+\frac{1}{2} \log _e|1+\cos x|-\frac{2}{3} \log _e|1+2 \cos x|+c$
B
$\frac{1}{2} \log _e|1+\cos x|-\frac{2}{3} \log _e|1-\cos x|+\frac{1}{2} \log _e|1+2 \cos x|+c$
C
$\frac{1}{2} \log _e|1+\sin x|-\frac{1}{3} \log _e|1-\sin x|-\frac{1}{3} \log _e|1+\cos x|+c$
D
$\frac{1}{3} \log _e|1-\sin x|+\frac{1}{2} \log _e|1+\cos x|-\frac{2}{3} \log _e|1-2 \cos x|+c$

Solution

(A) दिया गया समाकलन $I = \int \frac{dx}{\sin x + \sin 2x}$ है।
$\sin 2x = 2 \sin x \cos x$ का उपयोग करने पर,$I = \int \frac{dx}{\sin x(1 + 2 \cos x)}$.
अंश और हर को $\sin x$ से गुणा करने पर: $I = \int \frac{\sin x dx}{\sin^2 x(1 + 2 \cos x)} = \int \frac{\sin x dx}{(1 - \cos^2 x)(1 + 2 \cos x)}$.
माना $\cos x = t$,तो $-\sin x dx = dt$. अतः,$I = -\int \frac{dt}{(1 - t^2)(1 + 2t)} = \int \frac{dt}{(t - 1)(t + 1)(2t + 1)}$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करने पर: $\frac{1}{(t - 1)(t + 1)(2t + 1)} = \frac{A}{t - 1} + \frac{B}{t + 1} + \frac{C}{2t + 1}$.
स्थिरांकों को हल करने पर: $1 = A(t + 1)(2t + 1) + B(t - 1)(2t + 1) + C(t^2 - 1)$.
$t = 1$ के लिए: $1 = A(2)(3) \Rightarrow A = \frac{1}{6}$.
$t = -1$ के लिए: $1 = B(-2)(-1) \Rightarrow B = \frac{1}{2}$.
$t = -\frac{1}{2}$ के लिए: $1 = C(\frac{1}{4} - 1) = C(-\frac{3}{4}) \Rightarrow C = -\frac{4}{3}$.
मान प्रतिस्थापित करने पर: $I = \int (\frac{1/6}{t - 1} + \frac{1/2}{t + 1} - \frac{4/3}{2t + 1}) dt = \frac{1}{6} \ln|t - 1| + \frac{1}{2} \ln|t + 1| - \frac{2}{3} \ln|2t + 1| + c$.
$t = \cos x$ रखने पर: $I = \frac{1}{6} \ln|\cos x - 1| + \frac{1}{2} \ln|\cos x + 1| - \frac{2}{3} \ln|2 \cos x + 1| + c$.
चूंकि $|\cos x - 1| = |1 - \cos x|$,परिणाम $\frac{1}{6} \ln|1 - \cos x| + \frac{1}{2} \ln|1 + \cos x| - \frac{2}{3} \ln|1 + 2 \cos x| + c$ प्राप्त होता है।
124
MediumMCQ
$\int \frac{dx}{(x + 1)^2 (x^2 + 1)} =$
A
$\log_e \sqrt{x + 1} + \frac{1}{2} \log_e \sqrt{x^2 + 1} - \frac{1}{x + 1} + C$
B
$\log_e \sqrt{x + 1} - \frac{1}{2} \log_e \sqrt{x^2 + 1} - \frac{1}{2(x + 1)} + C$
C
$\frac{1}{2} \log_e \sqrt{x + 1} - \frac{1}{4} \log_e \sqrt{x^2 + 1} + \frac{1}{2(x + 1)} + C$
D
$\frac{1}{4} \log_e \sqrt{x + 1} + \frac{1}{2} \log_e \sqrt{x^2 + 1} + \frac{1}{x + 1} + C$

Solution

(B) समाकलन $I = \int \frac{dx}{(x + 1)^2 (x^2 + 1)}$ है।
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए,$\frac{1}{(x + 1)^2 (x^2 + 1)} = \frac{A}{(x + 1)^2} + \frac{B}{x + 1} + \frac{Cx + D}{x^2 + 1}$ लिखें।
$(x + 1)^2 (x^2 + 1)$ से गुणा करने पर,$1 = A(x^2 + 1) + B(x + 1)(x^2 + 1) + (Cx + D)(x + 1)^2$ प्राप्त होता है।
$x = -1$ रखने पर,$A = \frac{1}{2}$ प्राप्त होता है।
गुणांकों की तुलना करने पर,$A = \frac{1}{2}$,$B = \frac{1}{2}$,$C = -\frac{1}{2}$,$D = 0$ प्राप्त होते हैं।
अतः,$I = \int [\frac{1}{2(x + 1)^2} + \frac{1}{2(x + 1)} - \frac{x}{2(x^2 + 1)}] dx$।
प्रत्येक पद का समाकलन करने पर,$I = \frac{1}{2} [-\frac{1}{x + 1} + \log_e|x + 1| - \frac{1}{2} \log_e(x^2 + 1)] + C$।
$I = \frac{1}{2} \log_e(x + 1) - \frac{1}{4} \log_e(x^2 + 1) - \frac{1}{2(x + 1)} + C$।
$\frac{1}{2} \log_e(x + 1) = \log_e \sqrt{x + 1}$ और $\frac{1}{4} \log_e(x^2 + 1) = \frac{1}{2} \log_e \sqrt{x^2 + 1}$ का उपयोग करने पर,$I = \log_e \sqrt{x + 1} - \frac{1}{2} \log_e \sqrt{x^2 + 1} - \frac{1}{2(x + 1)} + C$ प्राप्त होता है।
125
MediumMCQ
$\int \frac{x}{x^3-3 x+2} d x=$
A
$\frac{2}{9} \log \left|\frac{x-1}{x+2}\right|+c$
B
$\frac{2}{9} \log \left|\frac{x+2}{x-1}\right|+c$
C
$\frac{1}{3} \frac{1}{x-1}+\frac{2}{9} \log \left|\frac{x-1}{x+2}\right|+c$
D
$-\frac{1}{3} \frac{1}{(x-1)}+\frac{2}{9} \log \left|\frac{x-1}{x+2}\right|+c$

Solution

(D) सबसे पहले,हर का गुणनखंड करें: $x^3-3x+2 = (x-1)^2(x+2)$.
आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करते हुए: $\frac{x}{(x-1)^2(x+2)} = \frac{A}{x-1} + \frac{B}{(x-1)^2} + \frac{C}{x+2}$.
$(x-1)^2(x+2)$ से गुणा करने पर: $x = A(x-1)(x+2) + B(x+2) + C(x-1)^2$.
$x=1$ रखने पर: $1 = B(3) \Rightarrow B = \frac{1}{3}$.
$x=-2$ रखने पर: $-2 = C(-3)^2 \Rightarrow -2 = 9C \Rightarrow C = -\frac{2}{9}$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $0 = A + C \Rightarrow A = -C = \frac{2}{9}$.
अतः,समाकलन होगा: $\int \left( \frac{2/9}{x-1} + \frac{1/3}{(x-1)^2} - \frac{2/9}{x+2} \right) dx$.
$= \frac{2}{9} \log |x-1| - \frac{1}{3(x-1)} - \frac{2}{9} \log |x+2| + c$.
$= -\frac{1}{3(x-1)} + \frac{2}{9} \log \left| \frac{x-1}{x+2} \right| + c$.
126
DifficultMCQ
समाकलन ज्ञात कीजिए: $\int \frac{dx}{\sin x + \sin 2x}$
A
$\frac{1}{6} \log (1-\cos x) + \frac{1}{2} \log (1+\cos x) + \frac{2}{3} \log |1+2 \cos x| + c$
B
$\frac{1}{6} \log (1-\cos x) - \frac{1}{2} \log (1+\cos x) - \frac{2}{3} \log |1+2 \cos x| + c$
C
$\frac{1}{6} \log (1-\cos x) + \frac{1}{2} \log (1+\cos x) - \frac{2}{3} \log |1+2 \cos x| + c$
D
$\frac{1}{6} \log [(1-\cos x)(1+\cos x)|1+2 \cos x|] + c$

Solution

(B) दिया गया है $I = \int \frac{dx}{\sin x + \sin 2x}$.
$\sin 2x = 2 \sin x \cos x$ का उपयोग करने पर,$I = \int \frac{dx}{\sin x(1 + 2 \cos x)}$.
अंश और हर को $\sin x$ से गुणा करने पर: $I = \int \frac{\sin x dx}{\sin^2 x(1 + 2 \cos x)} = \int \frac{\sin x dx}{(1 - \cos^2 x)(1 + 2 \cos x)} = \int \frac{\sin x dx}{(1 - \cos x)(1 + \cos x)(1 + 2 \cos x)}$.
माना $\cos x = t$,तो $-\sin x dx = dt$,अतः $I = -\int \frac{dt}{(1-t)(1+t)(1+2t)}$.
आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करने पर: $\frac{1}{(1-t)(1+t)(1+2t)} = \frac{A}{1-t} + \frac{B}{1+t} + \frac{C}{1+2t}$.
स्थिरांकों का मान निकालने पर: $A = \frac{1}{6}$,$B = \frac{1}{2}$,$C = -\frac{4}{3}$.
अतः,$I = -\int (\frac{1/6}{1-t} + \frac{1/2}{1+t} - \frac{4/3}{1+2t}) dt = \frac{1}{6} \log |1-t| - \frac{1}{2} \log |1+t| + \frac{2}{3} \log |1+2t| + c$.
$t = \cos x$ प्रतिस्थापित करने पर: $I = \frac{1}{6} \log |1-\cos x| - \frac{1}{2} \log |1+\cos x| + \frac{2}{3} \log |1+2 \cos x| + c$.
127
MediumMCQ
यदि $\int \frac{3x+1}{(x-1)^3(x+1)} dx = A \cdot \log \left|\frac{x+1}{x-1}\right| + \frac{B}{x-1} + \frac{C}{(x-1)^2} + D$ है,तो $A+B+C=$
A
$\frac{-5}{4}$
B
$\frac{5}{4}$
C
$\frac{-5}{2}$
D
$\frac{5}{2}$

Solution

(A) माना समाकल्य $\frac{3x+1}{(x-1)^3(x+1)} = \frac{a}{x+1} + \frac{b}{x-1} + \frac{c}{(x-1)^2} + \frac{d}{(x-1)^3}$ है।
आंशिक भिन्न अपघटन द्वारा,$3x+1 = a(x-1)^3 + b(x+1)(x-1)^2 + c(x+1)(x-1) + d(x+1)$।
$x=1$ रखने पर,$3(1)+1 = d(1+1) \implies 4 = 2d \implies d=2$।
$x=-1$ रखने पर,$3(-1)+1 = a(-1-1)^3 \implies -2 = -8a \implies a = \frac{1}{4}$।
$x^3$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $0 = a + b \implies b = -a = -\frac{1}{4}$।
अचर पदों की तुलना करने पर: $1 = a(-1) + b(1) + c(-1) + d(1) \implies 1 = -\frac{1}{4} - \frac{1}{4} - c + 2 \implies 1 = \frac{3}{2} - c \implies c = \frac{1}{2}$।
दिए गए रूप से तुलना करने पर,$A = \frac{1}{4}$,$B = -\frac{1}{2}$,$C = -1$।
$A+B+C = \frac{1}{4} - \frac{1}{2} - 1 = \frac{1-2-4}{4} = -\frac{5}{4}$।
128
MediumMCQ
यदि $\int \frac{x^2}{(x-1)(x-2)(x-3)} dx = \log_e f(x) + C$ है,तो $f(x) =$
A
$C \frac{(x-1)^{1/2}(x-3)^{9/2}}{(x-2)^4}$
B
$C \frac{|x-1|^{1/2} |x-3|^{9/2}}{(x-2)^4}$
C
$C \frac{(x-1)^2 (x-2)^4}{(x-3)^9}$
D
$C \frac{(x-1)^3 (x-2)^5}{(x-3)^4}$

Solution

(B) $\int \frac{x^2}{(x-1)(x-2)(x-3)} dx$ को हल करने के लिए,हम आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हैं।
माना $\frac{x^2}{(x-1)(x-2)(x-3)} = 1 + \frac{A}{x-1} + \frac{B}{x-2} + \frac{C}{x-3}$।
कवर-अप नियम का उपयोग करने पर:
$A = \frac{1^2}{(1-2)(1-3)} = \frac{1}{2}$।
$B = \frac{2^2}{(2-1)(2-3)} = -4$।
$C = \frac{3^2}{(3-1)(3-2)} = \frac{9}{2}$।
अतः,समाकलन $\int (1 + \frac{1/2}{x-1} - \frac{4}{x-2} + \frac{9/2}{x-3}) dx$ हो जाता है।
$= x + \frac{1}{2} \log_e |x-1| - 4 \log_e |x-2| + \frac{9}{2} \log_e |x-3| + C'$।
$= \log_e e^x + \log_e |x-1|^{1/2} - \log_e |x-2|^4 + \log_e |x-3|^{9/2} + C'$।
$= \log_e \left( \frac{e^x |x-1|^{1/2} |x-3|^{9/2}}{|x-2|^4} \right) + C'$।
$\log_e f(x)$ से तुलना करने पर,हमें $f(x) = C \cdot \frac{|x-1|^{1/2} |x-3|^{9/2}}{(x-2)^4}$ प्राप्त होता है।
129
MediumMCQ
$\int \frac{x^5 \, dx}{(x^2+x+1)(x^6+1)(x^4-x^3+x-1)} =$
A
$\log_6 \left| \frac{x^6-1}{x^6+1} \right| + c$
B
$\frac{1}{12} \log_e \left| \frac{x^6-1}{x^6+1} \right| + c$
C
$\frac{1}{12} \log_e \left| \frac{x^4+1}{x^4-1} \right| + c$
D
$\log_e \left| \frac{x^8+4}{x^6-1} \right| + c$

Solution

(B) माना समाकलन $I = \int \frac{x^5 \, dx}{(x^2+x+1)(x^6+1)(x^4-x^3+x-1)}$ है।
सबसे पहले,हर के पदों को सरल करें:
$(x^2+x+1)(x^4-x^3+x-1) = (x^2+x+1)(x^3(x-1) + 1(x-1)) = (x^2+x+1)(x^3+1)(x-1)$.
चूंकि $(x^2+x+1)(x-1) = x^3-1$,इसलिए गुणनफल $(x^3-1)(x^3+1) = x^6-1$ हो जाता है।
अतः,समाकलन $I = \int \frac{x^5 \, dx}{(x^6+1)(x^6-1)}$ में बदल जाता है।
$t = x^6$ प्रतिस्थापित करने पर,$dt = 6x^5 \, dx$,इसलिए $x^5 \, dx = \frac{1}{6} \, dt$.
$I = \frac{1}{6} \int \frac{dt}{(t+1)(t-1)}$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए,$\frac{1}{(t+1)(t-1)} = \frac{1}{2} \left( \frac{1}{t-1} - \frac{1}{t+1} \right)$.
$I = \frac{1}{6} \cdot \frac{1}{2} \int \left( \frac{1}{t-1} - \frac{1}{t+1} \right) dt = \frac{1}{12} (\log_e |t-1| - \log_e |t+1|) + c$.
$I = \frac{1}{12} \log_e \left| \frac{t-1}{t+1} \right| + c = \frac{1}{12} \log_e \left| \frac{x^6-1}{x^6+1} \right| + c$.
130
EasyMCQ
$\int \frac{6x^2-17x-5}{(x+3)(x-2)^2} dx=$
A
$\log \left| \frac{(x-2)^8}{(x+3)^2} \right| - \frac{3}{x-2} + c$
B
$\log \left| \frac{(x-2)^4}{(x+3)^2} \right| + \frac{3}{x-2} + c$
C
$\log \left| \frac{(x-2)^8}{(x+3)^2} \right| + \frac{3}{x-2} + c$
D
$\log \left| \frac{(x+3)^2}{(x-2)^8} \right| - \frac{3}{x-2} + c$

Solution

(B) $\int \frac{6x^2-17x-5}{(x+3)(x-2)^2} dx$ को हल करने के लिए,हम आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हैं:
$\frac{6x^2-17x-5}{(x+3)(x-2)^2} = \frac{A}{x+3} + \frac{B}{x-2} + \frac{C}{(x-2)^2}$.
$(x+3)(x-2)^2$ से गुणा करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$6x^2-17x-5 = A(x-2)^2 + B(x+3)(x-2) + C(x+3)$.
$x=2$ रखने पर: $6(4)-17(2)-5 = C(5) \Rightarrow 24-34-5 = 5C \Rightarrow -15 = 5C \Rightarrow C = -3$.
$x=-3$ रखने पर: $6(9)-17(-3)-5 = A(-5)^2 \Rightarrow 54+51-5 = 25A \Rightarrow 100 = 25A \Rightarrow A = 4$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $6 = A + B \Rightarrow 6 = 4 + B \Rightarrow B = 2$.
इस प्रकार,समाकलन $\int \left( \frac{4}{x+3} + \frac{2}{x-2} - \frac{3}{(x-2)^2} \right) dx$ है।
पद-दर-पद समाकलन करने पर: $4 \log |x+3| + 2 \log |x-2| + \frac{3}{x-2} + c$.
यह $\log |(x+3)^4 (x-2)^2| + \frac{3}{x-2} + c$ में सरल हो जाता है।
131
MediumMCQ
$\int_0^1 \frac{2 x+5}{x^2+3 x+2} \,d x=$
A
$\log \left(\frac{16}{3}\right)$
B
$0$
C
$\log \left(\frac{3}{16}\right)$
D
$4 \log 2-2 \log 3$

Solution

(A) $\text{सबसे पहले हर का गुणनखंड करें: } x^2+3 x+2 = (x+1)(x+2)$.
$\text{आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए, मान लें कि } \frac{2 x+5}{(x+1)(x+2)} = \frac{A}{x+1} + \frac{B}{x+2}$.
$\text{अंशों की तुलना करने पर: } 2 x+5 = A(x+2) + B(x+1)$.
$x = -1 \text{ के लिए, } 2(-1)+5 = A(-1+2) \implies A = 3$.
$x = -2 \text{ के लिए, } 2(-2)+5 = B(-2+1) \implies 1 = -B \implies B = -1$.
$\text{अतः, } \int_0^1 \left(\frac{3}{x+1} - \frac{1}{x+2}\right) \,d x = [3 \log |x+1| - \log |x+2|]_0^1$.
$\text{सीमाओं पर मान रखने पर: } (3 \log 2 - \log 3) - (3 \log 1 - \log 2) = 3 \log 2 - \log 3 + \log 2 = 4 \log 2 - \log 3 = \log(16) - \log(3) = \log \left(\frac{16}{3}\right)$.
132
EasyMCQ
$\int_{\log 4}^{\log 5} \frac{e^{2 x}+e^x}{e^{2 x}-5 e^x+6} d x=$
A
$\log \left(\frac{64}{9}\right)$
B
$\log \left(\frac{256}{81}\right)$
C
$\log \left(\frac{32}{3}\right)$
D
$\log \left(\frac{128}{27}\right)$

Solution

(D) माना $I = \int_{\log 4}^{\log 5} \frac{e^{2x} + e^x}{e^{2x} - 5e^x + 6} dx$.
$e^x = t$ प्रतिस्थापन करने पर,$e^x dx = dt$ प्राप्त होता है।
जब $x = \log 4$,तब $t = 4$ और जब $x = \log 5$,तब $t = 5$।
$I = \int_4^5 \frac{t+1}{(t-3)(t-2)} dt$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर: $\frac{t+1}{(t-3)(t-2)} = \frac{4}{t-3} - \frac{3}{t-2}$.
$I = \int_4^5 \left( \frac{4}{t-3} - \frac{3}{t-2} \right) dt$.
$I = [4 \log|t-3| - 3 \log|t-2|]_4^5$.
$I = (4 \log 2 - 3 \log 3) - (4 \log 1 - 3 \log 2)$.
$I = 4 \log 2 - 3 \log 3 + 3 \log 2 = 7 \log 2 - 3 \log 3$.
$I = \log(2^7) - \log(3^3) = \log\left(\frac{128}{27}\right)$.
133
EasyMCQ
यदि $729 \int_1^3 \frac{1}{x^3(x^2+9)^2} dx = a + \log b$ है,तो $a - b =$
A
$4$
B
$-\frac{4}{5}$
C
$\frac{4}{5}$
D
$-4$

Solution

(A) माना $I = 729 \int_1^3 \frac{1}{x^3(x^2+9)^2} dx$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करके,हम लिख सकते हैं $\frac{1}{x^3(x^2+9)^2} = \frac{A}{x} + \frac{B}{x^2} + \frac{C}{x^3} + \frac{Dx+E}{x^2+9} + \frac{Fx+G}{(x^2+9)^2}$.
गुणांकों को हल करने पर,हमें $A = -\frac{2}{729}$,$B = 0$,$C = \frac{1}{81}$,$D = \frac{2}{729}$,$E = 0$,$F = \frac{1}{81}$,$G = 0$ प्राप्त होते हैं।
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = 729 \int_1^3 \left( -\frac{2}{729x} + \frac{1}{81x^3} + \frac{2x}{729(x^2+9)} + \frac{x}{81(x^2+9)^2} \right) dx$
$I = \int_1^3 \left( -\frac{2}{x} + \frac{9}{x^3} + \frac{2x}{x^2+9} + \frac{9x}{(x^2+9)^2} \right) dx$
पद-दर-पद समाकलन करने पर:
$I = \left[ -2 \log|x| - \frac{9}{2x^2} + \log(x^2+9) - \frac{9}{2(x^2+9)} \right]_1^3$
$I = \left[ \log\left(\frac{x^2+9}{x^2}\right) - \frac{9}{2x^2} - \frac{9}{2(x^2+9)} \right]_1^3$
सीमाओं पर मूल्यांकन करने पर:
$I = \left( \log\left(\frac{18}{9}\right) - \frac{9}{18} - \frac{9}{36} \right) - \left( \log\left(\frac{10}{1}\right) - \frac{9}{2} - \frac{9}{20} \right)$
$I = \log 2 - \frac{1}{2} - \frac{1}{4} - \log 10 + \frac{9}{2} + \frac{9}{20}$
$I = \log\left(\frac{2}{10}\right) + \left( 4 - \frac{1}{4} + \frac{9}{20} \right) = \log\left(\frac{1}{5}\right) + \left( \frac{80 - 5 + 9}{20} \right) = \log\left(\frac{1}{5}\right) + \frac{84}{20} = \frac{21}{5} + \log\left(\frac{1}{5}\right)$
$a + \log b$ के साथ तुलना करने पर,हमें $a = \frac{21}{5}$ और $b = \frac{1}{5}$ प्राप्त होते हैं।
अतः,$a - b = \frac{21}{5} - \frac{1}{5} = \frac{20}{5} = 4$.
134
EasyMCQ
$\int \frac{2 x^3-4 x^2-x-3}{x^2-2 x-3} d x=$
A
$\frac{7}{2} \log |x-1|+\frac{3}{2} \log |x+3|+c$
B
$2 \log |x-1|+\frac{7}{2} \log |x+3|+c$
C
$2 x+\frac{1}{2} \log |x+1|+\frac{3}{4} \log |x-3|+c$
D
$x^2+2 \log |x+1|+3 \log |x-3|+c$

Solution

(D) सबसे पहले,अंश को हर से विभाजित करें:
$2x^3 - 4x^2 - x - 3 = (2x)(x^2 - 2x - 3) + (5x - 3)$.
अतः,समाकल्य इस प्रकार होगा:
$\frac{2x^3 - 4x^2 - x - 3}{x^2 - 2x - 3} = 2x + \frac{5x - 3}{(x+1)(x-3)}$.
अब,$\frac{5x - 3}{(x+1)(x-3)}$ के लिए आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करें:
$\frac{5x - 3}{(x+1)(x-3)} = \frac{A}{x+1} + \frac{B}{x-3}$.
$5x - 3 = A(x-3) + B(x+1)$.
$x = -1$ रखने पर,$-8 = A(-4) \implies A = 2$.
$x = 3$ रखने पर,$12 = B(4) \implies B = 3$.
अतः,समाकलन:
$I = \int (2x + \frac{2}{x+1} + \frac{3}{x-3}) dx = x^2 + 2 \log |x+1| + 3 \log |x-3| + c$.
135
MediumMCQ
$\int \frac{x^3}{x^4+3 x^2+2} d x=$
A
$\frac{1}{2} \log \left(\frac{x^2+2}{\sqrt{x^2+1}}\right)+c$
B
$\log \left(x^2+2\right)-2 \log \left(x^2+1\right)+c$
C
$\frac{1}{2} \log \left(\frac{x^2+1}{x^2+2}\right)+c$
D
$\log \left(\frac{x^2+1}{\sqrt{x^2+2}}\right)+c$

Solution

(A) माना $I = \int \frac{x^3}{x^4+3 x^2+2} d x$.
$t = x^2$ प्रतिस्थापित करने पर,$dt = 2x dx$,जिसका अर्थ है $x dx = \frac{dt}{2}$.
समाकलन इस प्रकार होगा: $I = \int \frac{t}{t^2+3t+2} \cdot \frac{dt}{2} = \frac{1}{2} \int \frac{t}{(t+1)(t+2)} dt$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए: $\frac{t}{(t+1)(t+2)} = \frac{A}{t+1} + \frac{B}{t+2}$.
$A$ और $B$ का मान ज्ञात करने पर: $t = A(t+2) + B(t+1)$.
$t = -1$ के लिए,$A = -1$. $t = -2$ के लिए,$B = 2$.
अतः,$I = \frac{1}{2} \int \left(\frac{2}{t+2} - \frac{1}{t+1}\right) dt$.
$I = \frac{1}{2} [2 \log|t+2| - \log|t+1|] + c$.
$I = \log|x^2+2| - \frac{1}{2} \log|x^2+1| + c = \log \left(\frac{x^2+2}{\sqrt{x^2+1}}\right) + c$.
136
EasyMCQ
$\int \frac{x+1}{x(1+x e^x)} d x=$
A
$\log \left|\frac{1+x e^x}{x+1}\right|+C$
B
$\log \left|\frac{x e^x}{1+x e^x}\right|+C$
C
$\log \left|\frac{(x+1) e^x}{1+e^x}\right|+C$
D
$\log \left|\frac{x e^x}{x+e^x}\right|+C$

Solution

(B) माना कि $I = \int \frac{x+1}{x(1+x e^x)} d x$.
अंश और हर को $e^x$ से गुणा करने पर:
$I = \int \frac{(x+1) e^x}{x e^x(1+x e^x)} d x$.
माना कि $t = 1 + x e^x$.
तब $d t = (e^x + x e^x) d x = (1+x) e^x d x$.
साथ ही,$t = 1 + x e^x$ से,हमें $x e^x = t - 1$ प्राप्त होता है।
इन मानों को समाकलन में प्रतिस्थापित करने पर:
$I = \int \frac{d t}{(t-1) t}$.
आंशिक भिन्न का उपयोग करने पर:
$\frac{1}{(t-1) t} = \frac{1}{t-1} - \frac{1}{t}$.
दोनों पक्षों का समाकलन करने पर:
$I = \int \left( \frac{1}{t-1} - \frac{1}{t} \right) d t = \log |t-1| - \log |t| + C = \log \left| \frac{t-1}{t} \right| + C$.
$t = 1 + x e^x$ का मान वापस रखने पर:
$I = \log \left| \frac{x e^x}{1+x e^x} \right| + C$.
137
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{dx}{x(\log x-2)(\log x-3)}=I+C$ है,तो $I$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$\frac{1}{x} \log \left|\frac{\log x-3}{\log x-2}\right|$
B
$\log \left|\frac{\log x-3}{\log x-2}\right|$
C
$\log \left|\frac{\log x-2}{\log x-3}\right|$
D
$\log |(\log x-3)(\log x-2)|$

Solution

(B) माना $I = \int \frac{dx}{x(\log x-2)(\log x-3)}$.
$t = \log x$ प्रतिस्थापित करने पर,$dt = \frac{dx}{x}$ प्राप्त होता है।
अतः समाकलन $I = \int \frac{dt}{(t-2)(t-3)}$ हो जाता है।
आंशिक भिन्न का उपयोग करते हुए: $\frac{1}{(t-2)(t-3)} = \frac{A}{t-2} + \frac{B}{t-3}$.
$1 = A(t-3) + B(t-2)$.
$t=2$ के लिए $A = -1$ और $t=3$ के लिए $B = 1$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int \left( \frac{1}{t-3} - \frac{1}{t-2} \right) dt$.
$I = \log |t-3| - \log |t-2| + C$.
$I = \log \left| \frac{t-3}{t-2} \right| + C$.
$t = \log x$ का मान वापस रखने पर,हमें $I = \log \left| \frac{\log x - 3}{\log x - 2} \right| + C$ प्राप्त होता है।
138
MediumMCQ
$\int \frac{1}{(x-2)(x^2+1)} dx=$
A
$\log \frac{\sqrt{x^2+1}}{|x-2|}+2 \tan ^{-1} x+c$
B
$\log \frac{|x-2|}{x^2+1}+2 \tan ^{-1} x+c$
C
$\frac{1}{5}\left[\log \frac{|x-2|}{\sqrt{x^2+1}}+2 \tan ^{-1} x\right]+c$
D
$\frac{1}{5}\left[\log \frac{|x-2|}{\sqrt{1+x^2}}-2 \tan ^{-1} x\right]+c$

Solution

(D) समाकलन $\int \frac{1}{(x-2)(x^2+1)} dx$ को हल करने के लिए,हम आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हैं:
$\frac{1}{(x-2)(x^2+1)} = \frac{A}{x-2} + \frac{Bx+C}{x^2+1}$
$1 = A(x^2+1) + (Bx+C)(x-2)$
$x=2$ रखने पर,हमें प्राप्त होता है $1 = A(4+1) \Rightarrow 5A = 1 \Rightarrow A = \frac{1}{5}$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $A+B = 0 \Rightarrow B = -A = -\frac{1}{5}$.
अचर पदों की तुलना करने पर: $A - 2C = 1 \Rightarrow \frac{1}{5} - 2C = 1 \Rightarrow -2C = \frac{4}{5} \Rightarrow C = -\frac{2}{5}$.
इन मानों को समाकलन में रखने पर:
$\int \left( \frac{1/5}{x-2} + \frac{-1/5x - 2/5}{x^2+1} \right) dx = \frac{1}{5} \int \frac{1}{x-2} dx - \frac{1}{5} \int \frac{x}{x^2+1} dx - \frac{2}{5} \int \frac{1}{x^2+1} dx$
$= \frac{1}{5} \log |x-2| - \frac{1}{5} \cdot \frac{1}{2} \log(x^2+1) - \frac{2}{5} \tan^{-1} x + C$
$= \frac{1}{5} \left[ \log |x-2| - \frac{1}{2} \log(x^2+1) - 2 \tan^{-1} x \right] + C$
$= \frac{1}{5} \left[ \log \frac{|x-2|}{\sqrt{x^2+1}} - 2 \tan^{-1} x \right] + C$.
139
MediumMCQ
$\int \frac{dx}{(x^2+1)(x^2+4)} = $
A
$\frac{1}{3} \tan^{-1} x + \frac{1}{6} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) + C$
B
$\frac{1}{3} \tan^{-1} x - \frac{1}{3} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) + C$
C
$\frac{1}{3} \tan^{-1} x + \frac{1}{3} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) + C$
D
$\frac{1}{3} \tan^{-1} x - \frac{1}{6} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) + C$

Solution

(D) समाकलन $I = \int \frac{dx}{(x^2+1)(x^2+4)}$ को हल करने के लिए,हम आंशिक भिन्नों (partial fractions) का उपयोग करते हैं। मान लीजिए $x^2 = t$. तब $\frac{1}{(t+1)(t+4)} = \frac{A}{t+1} + \frac{B}{t+4}$.
आंशिक भिन्न अपघटन द्वारा,$1 = A(t+4) + B(t+1)$.
$t = -1$ रखने पर,हमें $1 = 3A \implies A = \frac{1}{3}$ प्राप्त होता है।
$t = -4$ रखने पर,हमें $1 = -3B \implies B = -\frac{1}{3}$ प्राप्त होता है।
अतः,$\frac{1}{(x^2+1)(x^2+4)} = \frac{1}{3} \left( \frac{1}{x^2+1} - \frac{1}{x^2+4} \right)$.
दोनों पक्षों का समाकलन करने पर,$I = \frac{1}{3} \int \frac{dx}{x^2+1} - \frac{1}{3} \int \frac{dx}{x^2+2^2}$.
मानक सूत्र $\int \frac{dx}{x^2+a^2} = \frac{1}{a} \tan^{-1}(\frac{x}{a}) + C$ का उपयोग करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$I = \frac{1}{3} \tan^{-1} x - \frac{1}{3} \cdot \frac{1}{2} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) + C$.
$I = \frac{1}{3} \tan^{-1} x - \frac{1}{6} \tan^{-1}(\frac{x}{2}) + C$.
140
EasyMCQ
यदि $\int \frac{x+3}{(x-1)^2(2 x-1)} d x=\frac{A}{x-1}+B \log (2 x-1)+C \log (x-1)+K$ है,तो $A+B+C=$
A
$3$
B
$11$
C
$-4$
D
$-11$

Solution

(C) दिया गया है,$\int \frac{x+3}{(x-1)^2(2 x-1)} d x=\frac{A}{x-1}+B \log (2 x-1)+C \log (x-1)+K$।
आंशिक भिन्नों का उपयोग करके,हम लिखते हैं: $\frac{x+3}{(x-1)^2(2 x-1)}=\frac{\alpha}{x-1}+\frac{\beta}{(x-1)^2}+\frac{\gamma}{2 x-1}$।
$(x-1)^2(2 x-1)$ से गुणा करने पर,हमें प्राप्त होता है: $x+3=\alpha(x-1)(2 x-1)+\beta(2 x-1)+\gamma(x-1)^2$।
$x=1$ रखने पर,हमें $4=\beta(2-1) \Rightarrow \beta=4$ प्राप्त होता है।
$x=1/2$ रखने पर,हमें $3.5=\gamma(1/2-1)^2 \Rightarrow 3.5=\gamma(1/4) \Rightarrow \gamma=14$ प्राप्त होता है।
$x^2$ के गुणांक की तुलना करने पर,हमें $0=2\alpha+\gamma \Rightarrow 2\alpha=-14 \Rightarrow \alpha=-7$ प्राप्त होता है।
समाकलन करने पर: $\int \left( \frac{-7}{x-1}+\frac{4}{(x-1)^2}+\frac{14}{2 x-1} \right) d x = -7 \log |x-1| - \frac{4}{x-1} + \frac{14}{2} \log |2 x-1| + K = -7 \log |x-1| - \frac{4}{x-1} + 7 \log |2 x-1| + K$।
दिए गए रूप के साथ तुलना करने पर,हमें $A=-4$,$B=7$,और $C=-7$ प्राप्त होता है।
अतः,$A+B+C = -4+7-7 = -4$।
141
EasyMCQ
यदि $\int \frac{9x+15}{x^3-6x-9} dx = A \log |g(x)| + B \log |f(x)| + C$ है,तो $\frac{(A-B) g(4)}{f(-1)} =$
A
$3$
B
$\frac{1}{7}$
C
$1$
D
$\frac{3}{7}$

Solution

(A) हमारे पास है,$\int \frac{9x+15}{x^3-6x-9} dx = A \log |g(x)| + B \log |f(x)| + C$.
सबसे पहले,हर का गुणनखंड करें: $x^3-6x-9 = (x-3)(x^2+3x+3)$.
आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हुए: $\frac{9x+15}{(x-3)(x^2+3x+3)} = \frac{A}{x-3} + \frac{Bx+D}{x^2+3x+3}$.
$9x+15 = A(x^2+3x+3) + (Bx+D)(x-3)$.
$x=3$ के लिए: $9(3)+15 = A(9+9+3) \Rightarrow 42 = 21A \Rightarrow A=2$.
$x^2$ के गुणांकों की तुलना करने पर: $A+B=0 \Rightarrow B=-2$.
अचर पदों की तुलना करने पर: $3A-3D=15 \Rightarrow 3(2)-3D=15 \Rightarrow 6-3D=15 \Rightarrow -3D=9 \Rightarrow D=-3$.
अतः,$\int \frac{2}{x-3} dx - \int \frac{2x+3}{x^2+3x+3} dx = 2 \log |x-3| - \log |x^2+3x+3| + C$.
$A \log |g(x)| + B \log |f(x)| + C$ के साथ तुलना करने पर,हमें $A=2, g(x)=x-3, B=-1, f(x)=x^2+3x+3$ प्राप्त होता है।
इसलिए,$\frac{(A-B)g(4)}{f(-1)} = \frac{(2 - (-1))(4-3)}{(-1)^2 + 3(-1) + 3} = \frac{3(1)}{1-3+3} = \frac{3}{1} = 3$.
142
DifficultMCQ
यदि $\int \frac{x}{\left(x^2+1\right)(x-1)} d x=A \log \left|x^2+1\right|+B \tan ^{-1} x+C \log |x-1|+d$ है,तो $A+B+C=$
A
$\frac{1}{4}$
B
$\frac{1}{2}$
C
$\frac{3}{4}$
D
$\frac{5}{4}$

Solution

(C) माना $I = \int \frac{x}{(x^2+1)(x-1)} dx$.
आंशिक भिन्न विधि का उपयोग करते हुए,हम लिख सकते हैं $\frac{x}{(x^2+1)(x-1)} = \frac{P}{x-1} + \frac{Qx+R}{x^2+1}$.
अंशों की तुलना करने पर: $x = P(x^2+1) + (Qx+R)(x-1) = (P+Q)x^2 + (R-Q)x + (P-R)$.
गुणांकों की तुलना करने पर: $P+Q=0$,$R-Q=1$,$P-R=0$.
इन समीकरणों को हल करने पर,हमें $P = \frac{1}{2}$,$Q = -\frac{1}{2}$,$R = \frac{1}{2}$ प्राप्त होता है।
अतः,$I = \int \frac{1/2}{x-1} dx + \int \frac{-1/2x + 1/2}{x^2+1} dx$.
$I = \frac{1}{2} \log |x-1| - \frac{1}{4} \int \frac{2x}{x^2+1} dx + \frac{1}{2} \int \frac{1}{x^2+1} dx$.
$I = \frac{1}{2} \log |x-1| - \frac{1}{4} \log |x^2+1| + \frac{1}{2} \tan^{-1} x + d$.
दिए गए रूप के साथ तुलना करने पर,$A = -\frac{1}{4}$,$B = \frac{1}{2}$,$C = \frac{1}{2}$.
इसलिए,$A+B+C = -\frac{1}{4} + \frac{1}{2} + \frac{1}{2} = \frac{3}{4}$.
143
MediumMCQ
यदि $\int \frac{2 x^2}{\left(2 x^2+\alpha\right)\left(x^2+5\right)} d x=\frac{\sqrt{5}}{3} \tan ^{-1} \frac{x}{\sqrt{5}}-\frac{\sqrt{2}}{3} \tan ^{-1} \frac{x}{\sqrt{2}}+c$ है,तो $\alpha=$
A
$1$
B
$2$
C
$3$
D
$4$

Solution

(D) दिया गया है,$\int \frac{2 x^2}{\left(2 x^2+\alpha\right)\left(x^2+5\right)} d x=\frac{\sqrt{5}}{3} \tan ^{-1} \frac{x}{\sqrt{5}}-\frac{\sqrt{2}}{3} \tan ^{-1} \frac{x}{\sqrt{2}}+c$.
दोनों पक्षों का $x$ के सापेक्ष अवकलन करने पर,हमें प्राप्त होता है:
$\frac{2 x^2}{\left(2 x^2+\alpha\right)\left(x^2+5\right)} = \frac{\sqrt{5}}{3} \cdot \frac{1}{1+\frac{x^2}{5}} \cdot \frac{1}{\sqrt{5}} - \frac{\sqrt{2}}{3} \cdot \frac{1}{1+\frac{x^2}{2}} \cdot \frac{1}{\sqrt{2}}$.
दाहिने पक्ष को सरल करने पर:
$= \frac{1}{3} \cdot \frac{5}{x^2+5} - \frac{1}{3} \cdot \frac{2}{x^2+2} = \frac{1}{3} \left( \frac{5(x^2+2) - 2(x^2+5)}{(x^2+5)(x^2+2)} \right)$.
$= \frac{1}{3} \left( \frac{5x^2 + 10 - 2x^2 - 10}{(x^2+5)(x^2+2)} \right) = \frac{3x^2}{3(x^2+5)(x^2+2)} = \frac{x^2}{(x^2+5)(x^2+2)}$.
इसकी तुलना बाएं पक्ष $\frac{2x^2}{(2x^2+\alpha)(x^2+5)}$ से करने पर,हमें मिलता है:
$\frac{2x^2}{(2x^2+\alpha)(x^2+5)} = \frac{x^2}{(x^2+5)(x^2+2)}$.
इसका अर्थ है $2(x^2+2) = 2x^2 + \alpha$,अतः $2x^2 + 4 = 2x^2 + \alpha$.
इस प्रकार,$\alpha = 4$.
144
MediumMCQ
यदि $\int \frac{dx}{(x+1)(x-2)(x-3)}=\frac{1}{k} \log_e \left\{ \frac{|x-3|^3|x+1|}{(x-2)^4} \right\}+c$ है,तो $k$ का मान ज्ञात कीजिए।
A
$4$
B
$6$
C
$8$
D
$12$

Solution

(D) हम समाकल्य को विघटित करने के लिए आंशिक भिन्नों का उपयोग करते हैं: $\frac{1}{(x+1)(x-2)(x-3)} = \frac{A}{x+1} + \frac{B}{x-2} + \frac{C}{x-3}$.
अंशों की तुलना करने पर: $1 = A(x-2)(x-3) + B(x+1)(x-3) + C(x+1)(x-2)$.
$x = -1$ के लिए: $1 = A(-3)(-4) \Rightarrow A = \frac{1}{12}$.
$x = 2$ के लिए: $1 = B(3)(-1) \Rightarrow B = -\frac{1}{3}$.
$x = 3$ के लिए: $1 = C(4)(1) \Rightarrow C = \frac{1}{4}$.
पद-दर-पद समाकलन करने पर: $I = \int \left( \frac{1/12}{x+1} - \frac{1/3}{x-2} + \frac{1/4}{x-3} \right) dx = \frac{1}{12} \ln|x+1| - \frac{1}{3} \ln|x-2| + \frac{1}{4} \ln|x-3| + c$.
दिए गए रूप $\frac{1}{k} \ln \left\{ \frac{|x-3|^3|x+1|}{(x-2)^4} \right\}$ से मिलान करने के लिए,हम $\frac{1}{12}$ को उभयनिष्ठ लेते हैं:
$I = \frac{1}{12} \left( \ln|x+1| - 4\ln|x-2| + 3\ln|x-3| \right) + c = \frac{1}{12} \ln \left\{ \frac{|x+1||x-3|^3}{|x-2|^4} \right\} + c$.
अतः,दी गई अभिव्यक्ति के साथ तुलना करने पर,हमें $k = 12$ प्राप्त होता है।
145
MediumMCQ
$\int \frac{dx}{x(x+1)}$ का मान ज्ञात कीजिए,जहाँ $c$ एक स्वेच्छ अचर है।
A
$\ln \left|\frac{x+1}{x}\right|+c$
B
$\ln \left|\frac{x}{x+1}\right|+c$
C
$\ln \left|\frac{x-1}{x}\right|+c$
D
$\ln \left|\frac{x-1}{x+1}\right|+c$

Solution

(B) समाकलन $\int \frac{dx}{x(x+1)}$ का मूल्यांकन करने के लिए,हम आंशिक भिन्न (partial fractions) की विधि का उपयोग करते हैं।
हम समाकल्य को इस प्रकार लिख सकते हैं: $\frac{1}{x(x+1)} = \frac{A}{x} + \frac{B}{x+1}$.
$x(x+1)$ से गुणा करने पर,हमें $1 = A(x+1) + Bx$ प्राप्त होता है।
$x = 0$ रखने पर,हमें $A = 1$ प्राप्त होता है।
$x = -1$ रखने पर,हमें $B = -1$ प्राप्त होता है।
अतः,$\frac{1}{x(x+1)} = \frac{1}{x} - \frac{1}{x+1}$.
अब,प्रत्येक पद का समाकलन करने पर: $\int \left(\frac{1}{x} - \frac{1}{x+1}\right) dx = \int \frac{1}{x} dx - \int \frac{1}{x+1} dx$.
इससे हमें $\ln |x| - \ln |x+1| + c$ प्राप्त होता है।
लघुगणक के गुणधर्म $\ln a - \ln b = \ln \left|\frac{a}{b}\right|$ का उपयोग करने पर,हमें $\ln \left|\frac{x}{x+1}\right| + c$ प्राप्त होता है।
146
DifficultMCQ
मान लीजिए $f(x) = \int \frac{16x + 24}{x^2 + 2x - 15} dx$ है। यदि $f(4) = 14 \log_e(3)$ और $f(7) = \log_e(2^\alpha \cdot 3^\beta)$,जहाँ $\alpha, \beta \in N$,तो $\alpha + \beta$ का मान ज्ञात कीजिए:
A
$31$
B
$37$
C
$39$
D
$41$

Solution

(C) सबसे पहले,हम समाकल्य को आंशिक भिन्नों में विभाजित करते हैं:
$\frac{16x+24}{(x+5)(x-3)} = \frac{A}{x+5} + \frac{B}{x-3}$
$16x+24 = A(x-3) + B(x+5)$
$x=3$ रखने पर,$72 = 8B \implies B=9$ प्राप्त होता है।
$x=-5$ रखने पर,$-56 = -8A \implies A=7$ प्राप्त होता है।
अतः,$f(x) = \int (\frac{7}{x+5} + \frac{9}{x-3}) dx = 7 \log|x+5| + 9 \log|x-3| + C$।
दिया गया है कि $f(4) = 14 \log 3$,इसलिए $7 \log 9 + 9 \log 1 + C = 14 \log 3 + C = 14 \log 3$,जिससे $C=0$ प्राप्त होता है।
अब,$f(7) = 7 \log|7+5| + 9 \log|7-3| = 7 \log 12 + 9 \log 4$ की गणना करते हैं।
$f(7) = 7 \log(2^2 \cdot 3) + 9 \log(2^2) = 7(2 \log 2 + \log 3) + 18 \log 2 = 14 \log 2 + 7 \log 3 + 18 \log 2 = 32 \log 2 + 7 \log 3 = \log(2^{32} \cdot 3^7)$।
$\log(2^\alpha \cdot 3^\beta)$ से तुलना करने पर,हमें $\alpha = 32$ और $\beta = 7$ प्राप्त होता है।
इसलिए,$\alpha + \beta = 32 + 7 = 39$।

7-1.Indefinite Integral — Integration of rational function by using partial fractions, · Frequently Asked Questions

1Are these 7-1.Indefinite Integral questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 7-1.Indefinite Integral Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.