Nitrogen family Questions in Gujarati

(D) **બનાવટ**:
$1.$ પ્રયોગશાળા પદ્ધતિ: કાચના રીટોર્ટમાં સાંદ્ર $H_2SO_4$ સાથે $NaNO_3$ અથવા $KNO_3$ ને ગરમ કરીને.
$NaNO_3 + H_2SO_4 \rightarrow NaHSO_4 + HNO_3$
$2.$ ઓસ્ટવાલ્ડ પ્રક્રિયા:
$(i)$ $4NH_{3(g)} + 5O_{2(g)} \xrightarrow{Pt/Rh, 500 K, 9 bar} 4NO_{(g)} + 6H_2O_{(g)}$
(ii) $2NO_{(g)} + O_{2(g)} \rightleftharpoons 2NO_{2(g)}$
(iii) $3NO_{2(g)} + H_2O_{(l)} \rightarrow 2HNO_{3(aq)} + NO_{(g)}$
**ભૌતિક ગુણધર્મો**: તે તીવ્ર ગંધ ધરાવતું રંગહીન પ્રવાહી છે. ઠારણ બિંદુ $231.4 K$ અને ઉત્કલન બિંદુ $355.6 K$ છે. પ્રયોગશાળા ગ્રેડના નાઈટ્રિક એસિડમાં દળથી $68\%$ $HNO_3$ હોય છે અને તેની વિશિષ્ટ ઘનતા $1.504$ છે.
**રાસાયણિક ગુણધર્મો**:
$1.$ એસિડિક સ્વભાવ: જલીય દ્રાવણમાં,તે પ્રબળ એસિડ તરીકે વર્તે છે.
$HNO_{3(aq)} + H_2O_{(l)} \rightarrow H_3O^{+}_{(aq)} + NO_3^-(aq)$
$2.$ ઓક્સિડેશનકર્તા સ્વભાવ: તે પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે અને $Au$ અને $Pt$ જેવી ઉમદા ધાતુઓ સિવાયની મોટાભાગની ધાતુઓ પર હુમલો કરે છે.
$3Cu + 8HNO_3(dilute) \rightarrow 3Cu(NO_3)_2 + 2NO + 4H_2O$
$Cu + 4HNO_3(concentrated) \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2NO_2 + 2H_2O$
તે અધાતુઓનું પણ ઓક્સિડેશન કરે છે:
$I_2 + 10HNO_3 \rightarrow 2HIO_3 + 10NO_2 + 4H_2O$
$C + 4HNO_3 \rightarrow CO_2 + 2H_2O + 4NO_2$
**ઉપયોગો**:
$1.$ ખાતર માટે એમોનિયમ નાઈટ્રેટ $(NH_4NO_3)$ ના ઉત્પાદનમાં.
$2.$ $TNT$ અને નાઈટ્રોગ્લિસરીન જેવા વિસ્ફોટકોની તૈયારીમાં.
$3.$ સ્ટેનલેસ સ્ટીલના પિકલિંગ અને ધાતુઓના એચિંગ માટે.
$4.$ રોકેટ ઇંધણમાં ઓક્સિડાઇઝર તરીકે.

(A) સાંદ્ર નાઈટ્રિક એસિડ સામાન્ય રીતે $NaNO_3$ અથવા $KNO_3$ અને સાંદ્ર $H_2SO_4$ ના મિશ્રણના નિસ્યંદન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
જોકે,નિસ્યંદન દ્વારા મેળવી શકાતી જલીય $HNO_3$ ની મહત્તમ સાંદ્રતા દળથી આશરે $68 \%$ હોય છે.
સાંદ્ર $H_2SO_4$ સાથે નિર્જળીકરણ દ્વારા તેને $98 \%$ સુધી સાંદ્ર કરી શકાય છે.

(A) શુદ્ધ નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ ના ભૌતિક ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
ગલનબિંદુ: $231.4 \ K$
ઉત્કલનબિંદુ: $355.6 \ K$
વિશિષ્ટ ઘનતા: $1.504 \ g/cm^3$
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(N/A) ફોસ્ફરસ અનેક અપરરૂપોમાં મળી આવે છે,તે પૈકીના સફેદ,લાલ અને કાળા ફોસ્ફરસ અગત્યના છે.
$(a)$ સફેદ ફોસ્ફરસ: તે ઔદ્યોગિક સંશ્લેષણ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
તે એક પારભાસક સફેદ મીણ જેવો ઘન પદાર્થ છે.
તે ઝેરી,પાણીમાં અદ્રાવ્ય પણ કાર્બન ડાયસલ્ફાઈડમાં દ્રાવ્ય હોય છે અને અંધારામાં દીપ્ત $(glow)$ થાય છે.
તે નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં ઊકળતા $NaOH$ ના દ્રાવણમાં દ્રાવ્ય થઈને $PH_3$ બનાવે છે.
$P_4 + 3NaOH + 3H_2O \rightarrow PH_3 + 3NaH_2PO_2$
તે આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ અનોખા સમચતુષ્ફલકીય $P_4$ અણુઓ ધરાવે છે.
$(b)$ લાલ ફોસ્ફરસ: સફેદ ફોસ્ફરસને નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં $573 \ K$ તાપમાને કેટલાક દિવસો સુધી ગરમ કરવાથી લાલ ફોસ્ફરસ મળે છે.
લાલ ફોસ્ફરસ લોખંડ જેવો રાખોડી ચળકાટ ધરાવે છે.
તે વાસવિહીન,બિનઝેરી તથા પાણી અને કાર્બન ડાયસલ્ફાઈડમાં અદ્રાવ્ય હોય છે.
તે રાસાયણિક રીતે સફેદ ફોસ્ફરસ કરતાં ઘણો ઓછો પ્રતિક્રિયાત્મક હોય છે અને અંધારામાં દીપ્ત પામતો નથી. તે પોલિમેરિક છે.
આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ,તે એકબીજા સાથે જોડાયેલા સમચતુષ્ફલકીય $P_4$ એકમોની શૃંખલાઓ ધરાવે છે.

(A) સફેદ ફૉસ્ફરસને નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં $573 \ K$ તાપમાને ઘણા દિવસો સુધી ગરમ કરવાથી તે લાલ ફૉસ્ફરસમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

(B) લાલ ફોસ્ફરસ એ લોખંડ જેવો રાખોડી ચળકતો ઘન છે. તે પોલિમરિક સ્વભાવ ધરાવે છે અને $P_4$ ટેટ્રાહેડ્રાની સાંકળો એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.

(B) કાળા ફૉસ્ફરસના $2$ સ્વરૂપો છે:
$1$. $\alpha$-કાળો ફૉસ્ફરસ: જ્યારે લાલ ફૉસ્ફરસને સીલબંધ નળીમાં $803 \ K$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે ત્યારે બને છે.
$2$. $\beta$-કાળો ફૉસ્ફરસ: જ્યારે સફેદ ફૉસ્ફરસને ઊંચા દબાણે $473 \ K$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે ત્યારે બને છે.

(A) જ્યારે લાલ ફૉસ્ફરસને સીલબંધ નળીમાં $803 \ K$ તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે $\alpha$-કાળા ફૉસ્ફરસમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

(A) સફેદ ફૉસ્ફરસને ઊંચા દબાણે $473 \ K$ તાપમાને ગરમ કરતાં $\beta$-કાળો ફૉસ્ફરસ બને છે.
આ પ્રક્રિયામાં ચતુષ્ફલકીય $P_4$ એકમોનું સ્તરીય બંધારણમાં રૂપાંતર થાય છે.

(N/A) બનાવટ: ફોસ્ફીન કેલ્શિયમ ફોસ્ફાઇડની પાણી અથવા મંદ $HCl$ સાથેની પ્રક્રિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
$Ca_{3}P_{2} + 6H_{2}O \rightarrow 3Ca(OH)_{2} + 2PH_{3}$
$Ca_{3}P_{2} + 6HCl \rightarrow 3CaCl_{2} + 2PH_{3}$
પ્રયોગશાળામાં,તે સફેદ ફોસ્ફરસને $CO_{2}$ ના નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં સાંદ્ર $NaOH$ દ્રાવણ સાથે ગરમ કરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
$P_{4} + 3NaOH + 3H_{2}O \rightarrow PH_{3} + 3NaH_{2}PO_{2}$ (સોડિયમ હાઇપોફોસ્ફાઇટ)
શુદ્ધ $PH_{3}$ મેળવવા માટે,તેને $HI$ માં શોષીને ફોસ્ફોનિયમ આયોડાઇડ $(PH_{4}I)$ બનાવવામાં આવે છે,જે $KOH$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને શુદ્ધ ફોસ્ફીન મુક્ત કરે છે: $PH_{4}I + KOH \rightarrow KI + H_{2}O + PH_{3}$.
ભૌતિક ગુણધર્મો: $PH_{3}$ એ સડેલી માછલી જેવી ગંધ ધરાવતો રંગહીન વાયુ છે અને તે અત્યંત ઝેરી છે. તે પાણીમાં અલ્પ દ્રાવ્ય છે.
રાસાયણિક ગુણધર્મો: ફોસ્ફીન $HNO_{3}$,$Cl_{2}$ અને $Br_{2}$ જેવી ઓક્સિડેશનકર્તાઓની હાજરીમાં વિસ્ફોટ કરે છે. તે નિર્બળ બેઝ છે અને એસિડ સાથે ફોસ્ફોનિયમ સંયોજનો બનાવે છે,દા.ત.,$PH_{3} + HBr \rightarrow PH_{4}Br$ (ફોસ્ફોનિયમ બ્રોમાઇડ). તે ધાતુના ક્ષારો સાથે પ્રક્રિયા કરીને ફોસ્ફાઇડ બનાવે છે: $3CuSO_{4} + 2PH_{3} \rightarrow Cu_{3}P_{2} + 3H_{2}SO_{4}$ અને $3HgCl_{2} + 2PH_{3} \rightarrow Hg_{3}P_{2} + 6HCl$.
ઉપયોગો: ફોસ્ફીનનો ઉપયોગ હોમ્સ સિગ્નલમાં થાય છે. કેલ્શિયમ કાર્બાઇડ $(CaC_{2})$ અને કેલ્શિયમ ફોસ્ફાઇડ $(Ca_{3}P_{2})$ ધરાવતા પાત્રોને દરિયામાં ફેંકવામાં આવે છે,જ્યાં ઉત્પન્ન થતા વાયુઓ ($C_{2}H_{2}$ અને $PH_{3}$) સળગીને સિગ્નલ તરીકે કામ કરે છે. તેનો ઉપયોગ સ્મોક સ્ક્રીન બનાવવામાં પણ થાય છે.

(A) ફોસ્ફિન $(PH_3)$ એ રંગહીન,અત્યંત ઝેરી વાયુ છે જે સડેલી માછલી જેવી લાક્ષણિક વાસ ધરાવે છે. તે $CO_2$ ના નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં સફેદ ફોસ્ફરસની સાંદ્ર સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ દ્રાવણ સાથેની પ્રક્રિયા દ્વારા બનાવવામાં આવે છે.

(B) ફોસ્ફીન $(PH_3)$ પાણીમાં માત્ર અલ્પ દ્રાવ્ય છે. તે એક અધ્રુવીય સહસંયોજક અણુ છે,જે પાણી જેવા ધ્રુવીય દ્રાવકમાં તેની ઓછી દ્રાવ્યતા સમજાવે છે.

(C) જ્યારે ફોસ્ફીન $(PH_3)$ વાયુને મરક્યુરિક ક્લોરાઇડ $(HgCl_2)$ ના દ્રાવણમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે મર્ક્યુરી$(II)$ ફોસ્ફાઇડ-ક્લોરાઇડ તરીકે ઓળખાતું સંકીર્ણ સંયોજન બનાવે છે,જેનું સૂત્ર $3HgCl_2 \cdot 2PH_3$ (અથવા $Hg_3P_2 \cdot 3HgCl_2$) છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$3HgCl_2 + 2PH_3 \rightarrow Hg_3P_2 \cdot 3HgCl_2 + 6HCl$

(A) ફોસ્ફરસ પરમાણુ પર રહેલા ઇલેક્ટ્રોનની અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મને કારણે ફોસ્ફીન $(PH_3)$ નિર્બળ બેઇઝ તરીકે વર્તે છે.
જ્યારે તે પ્રબળ એસિડ ($HX$,જ્યાં $X = Cl, Br, I$) સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તે પ્રોટોનેશન પામીને ફોસ્ફોનિયમ ક્ષાર બનાવે છે.
પ્રક્રિયા: $PH_3 + HX \rightarrow PH_4X$ (જ્યાં $PH_4X$ એ ફોસ્ફોનિયમ ક્ષાર છે).

(N/A) $PCl_{3}$ ની આણ્વિય રચના:
$PCl_{3}$ નો આકાર એમોનિયા $(NH_{3})$ જેવો ત્રિકોણીય પિરામિડલ હોય છે.
ફોસ્ફરસ પરમાણુ $sp^{3}$ સંકરણ ધરાવે છે અને તેમાં એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોય છે.
$PCl_{3}$ ના ગુણધર્મો:
$1$. તે રંગહીન,તેલી પ્રવાહી છે.
$2$. ભેજની હાજરીમાં તેનું જળવિભાજન થાય છે:
$PCl_{3} + 3H_{2}O \rightarrow H_{3}PO_{3} + 3HCl$
$3$. તે હાઇડ્રોક્સિલ $(-OH)$ સમૂહ ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનો જેવા કે કાર્બોક્સિલિક એસિડ અને આલ્કોહોલ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે:
$3CH_{3}COOH + PCl_{3} \rightarrow 3CH_{3}COCl + H_{3}PO_{3}$
$3C_{2}H_{5}OH + PCl_{3} \rightarrow 3C_{2}H_{5}Cl + H_{3}PO_{3}$

(N/A) બંધારણ: ફોસ્ફરસ પેન્ટાક્લોરાઈડ $(PCl_5)$ વાયુ અને પ્રવાહી અવસ્થામાં ત્રિકોણીય દ્વિ-પિરામિડલ આકાર ધરાવે છે. ફોસ્ફરસ પરમાણુ $sp^3d$ સંકરણ અનુભવે છે.
$PCl_5$ માં,ત્રણ વિષુવવૃત્તીય $P-Cl$ બંધ સમાન હોય છે,જ્યારે બે અક્ષીય $P-Cl$ બંધ વિષુવવૃત્તીય બંધ કરતા લાંબા હોય છે. આનું કારણ એ છે કે અક્ષીય બંધની જોડી વિષુવવૃત્તીય બંધની જોડીઓ દ્વારા વધુ અપાકર્ષણ અનુભવે છે.
$PCl_5$ ના ગુણધર્મો:
$1$. $PCl_5$ પીળાશ પડતો સફેદ પાવડર છે. ભેજવાળી હવામાં,તે જળવિભાજન પામીને ફોસ્ફરસ ઓક્સિક્લોરાઈડ $(POCl_3)$ અને અંતે ફોસ્ફોરિક એસિડ $(H_3PO_4)$ આપે છે:
$PCl_5 + H_2O \rightarrow POCl_3 + 2HCl$
$POCl_3 + 3H_2O \rightarrow H_3PO_4 + 3HCl$
$2$. ગરમ કરવા પર,તે ઉર્ધ્વપાતન પામે છે,પરંતુ વધુ ગરમ કરવા પર તેનું વિઘટન થાય છે:
$PCl_5 \xrightarrow{\Delta} PCl_3 + Cl_2$
$3$. તે $-OH$ સમૂહ ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનો સાથે પ્રક્રિયા કરીને તેમને ક્લોરો ડેરિવેટિવ્ઝમાં રૂપાંતરિત કરે છે:
$C_2H_5OH + PCl_5 \rightarrow C_2H_5Cl + POCl_3 + HCl$
$CH_3COOH + PCl_5 \rightarrow CH_3COCl + POCl_3 + HCl$
$4$. ઝીણી કરેલી ધાતુઓ $PCl_5$ સાથે ગરમ કરવાથી તેમના અનુરૂપ ક્લોરાઈડ આપે છે:
$2Ag + PCl_5 \rightarrow 2AgCl + PCl_3$
$Sn + 2PCl_5 \rightarrow SnCl_4 + 2PCl_3$

(A) સફેદ ફૉસ્ફરસ $(P_4)$ ની થાયોનિલ ક્લોરાઇડ $(SOCl_2)$ સાથેની પ્રક્રિયા ફૉસ્ફરસ ટ્રાયક્લોરાઇડ $(PCl_3)$ બનાવવા માટેની એક પ્રમાણિત પદ્ધતિ છે.
સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$P_4 + 8SOCl_2 \rightarrow 4PCl_3 + 4SO_2 + 2S_2Cl_2$
આમ,બનતી નીપજો ફૉસ્ફરસ ટ્રાયક્લોરાઇડ $(PCl_3)$,સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને ડાયસલ્ફર ડાયક્લોરાઇડ $(S_2Cl_2)$ છે.

(A) $PCl_5$ (ફોસ્ફરસ પેન્ટાક્લોરાઈડ) એ ઓરડાના તાપમાને પીળાશ પડતો સફેદ સ્ફટિકમય ઘન પદાર્થ છે.

(N/A) ફોસ્ફરસના વિવિધ ઓક્સોએસિડ સંયોજનોના બંધારણ,ઓક્સિડેશન અવસ્થા અને લાક્ષણિક બંધો નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ છે:

નામ અને બંધારણ	ઓક્સિડેશન અવસ્થા	લાક્ષણિક બંધો અને તેમની સંખ્યા
હાઈપોફોસ્ફરસ એસિડ $(H_3PO_2)$	$+1$	એક $P-OH$,બે $P-H$,એક $P=O$
ઓર્થોફોસ્ફરસ (ફોસ્ફોનિક) એસિડ $(H_3PO_3)$	$+3$	બે $P-OH$,એક $P-H$,એક $P=O$
ઓર્થોફોસ્ફોરિક એસિડ $(H_3PO_4)$	$+5$	ત્રણ $P-OH$,એક $P=O$
પાયરોફોસ્ફોરિક એસિડ $(H_4P_2O_7)$	$+5$	ચાર $P-OH$,બે $P=O$,એક $P-O-P$

(B) $1.$ ખોટું: એમોનિયા $(NH_3)$ નું ઉત્પાદન $N_2$ અને $H_2$ ના મિશ્રણમાંથી થાય છે,$SO_2$ અને $N_2$ માંથી નહીં.
$2.$ ખોટું: હેબર પ્રક્રમમાં $N_2$ અને $H_2$ માંથી એમોનિયા $(NH_3)$ બને છે,$N_2H_2$ કે $N_2H_4$ નહીં.
$3.$ ખોટું: હેબર પ્રક્રમમાં આયર્ન $(Fe)$,જે $d$-વિભાગનું તત્વ છે,તેનો ઉદ્દીપક તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
તેથી,બધાં વિધાનો ખોટાં $(F, F, F)$ છે.

(A) મેંગેનીઝનું કથ્થઈ સંયોજન મેંગેનીઝ ડાયોક્સાઇડ $(MnO_2)$ છે.
જ્યારે $MnO_2$ ની પ્રક્રિયા સાંદ્ર $HCl$ સાથે કરવામાં આવે છે,ત્યારે ક્લોરિન વાયુ $(Cl_2)$ ઉત્પન્ન થાય છે: $MnO_2 + 4HCl \rightarrow MnCl_2 + 2H_2O + Cl_2$.
આમ,$A = MnO_2$ અને $B = Cl_2$.
જ્યારે ક્લોરિન વાયુ વધુ પ્રમાણમાં એમોનિયા $(NH_3)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે નાઇટ્રોજન ટ્રાયક્લોરાઇડ $(NCl_3)$ બને છે,જે એક વિસ્ફોટક સંયોજન છે: $NH_3 + 3Cl_2 \rightarrow NCl_3 + 3HCl$.
આમ,$C = NCl_3$.

(A) એમોનિયા $(NH_3)$ અને હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ $(HCl)$ વાયુ વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$NH_3(g) + HCl(g) \rightarrow NH_4Cl(s)$
$NH_4Cl$ (એમોનિયમ ક્લોરાઇડ) ઘન સ્વરૂપે બને છે,જે સફેદ ધુમાડા તરીકે દેખાય છે.

(N/A) પ્લેટિનમ-રોડિયમ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં $500 \ K$ તાપમાન અને $9 \ bar$ દબાણે વાતાવરણીય ઓક્સિજન $(O_2)$ દ્વારા એમોનિયા $(NH_3)$ નું ઉદ્દીપકીય ઓક્સિડેશન નીચે મુજબના સંતુલિત સમીકરણ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે:
$4 NH_3(g) + 5 O_2(g) \xrightarrow{Pt/Rh, 500 \ K, 9 \ bar} 4 NO(g) + 6 H_2O(g)$

(N/A) પાયરોફોસ્ફોરિક એસિડનું રાસાયણિક સૂત્ર $H_4P_2O_7$ છે.
તેનું બંધારણ ઓક્સિજન પરમાણુ ($P-O-P$ લિંકેજ) દ્વારા જોડાયેલા બે $PO_4$ ટેટ્રાહેડ્રલ એકમોનું બનેલું છે.
દરેક ફોસ્ફરસ પરમાણુ એક ટર્મિનલ ઓક્સિજન પરમાણુ સાથે દ્વિબંધ $(P=O)$ દ્વારા અને બે હાઇડ્રોક્સિલ જૂથો $(-OH)$ સાથે જોડાયેલ છે.
બંધારણ નીચે મુજબ છે:
$HO-P(=O)(OH)-O-P(=O)(OH)-OH$

(N/A) $NH_3$ નાઇટ્રોજન પરમાણુની ઊંચી વિદ્યુતઋણતા અને નાના કદને કારણે પાણીના અણુઓ સાથે હાઇડ્રોજન બંધ બનાવી શકે છે,જે તેને પાણીમાં અત્યંત દ્રાવ્ય બનાવે છે.
તેનાથી વિપરીત,$PH_3$ (ફોસ્ફીન) ની વિદ્યુતઋણતા ઘણી ઓછી છે અને પરમાણુનું કદ મોટું છે,જે તેને પાણીના અણુઓ સાથે હાઇડ્રોજન બંધ બનાવતા અટકાવે છે.
પરિણામે,$PH_3$ પાણીમાં ખૂબ જ ઓછું દ્રાવ્ય છે અને પરપોટા સ્વરૂપે બહાર નીકળી જાય છે.

(N/A) નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ એ એકી-ઈલેક્ટ્રોન ધરાવતો અણુ છે જેમાં નાઈટ્રોજન પરમાણુ પર એક અયુગ્મિત ઈલેક્ટ્રોન હોય છે,જે $: \dot{N}=\ddot{O}$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
આ અયુગ્મિત ઈલેક્ટ્રોનને કારણે,$NO$ વાયુ અવસ્થામાં પેરામેગ્નેટિક હોય છે.
જોકે,ઘન અવસ્થામાં $NO$ ના અણુઓ ડાયમરાઈઝેશન (દ્વિલ બનાવવાની પ્રક્રિયા) દ્વારા $N_2O_2$ બનાવે છે,જેમાં અયુગ્મિત ઈલેક્ટ્રોન જોડાઈ જાય છે,જેનાથી ઘન પદાર્થ ડાયામેગ્નેટિક બને છે.

(A) એ $PCl_5$ છે અને $B$ એ $PCl_3$ છે.
$B (PCl_3)$ નું જળવિભાજન થઈને ફોસ્ફરસ એસિડ $(H_3PO_3)$ અને હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ $(HCl)$ મળે છે:
$PCl_3 + 3 H_2O \rightarrow H_3PO_3 + 3 HCl$
$A (PCl_5)$ નું જળવિભાજન થઈને ફોસ્ફોરિક એસિડ $(H_3PO_4)$ અને હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ $(HCl)$ મળે છે:
$PCl_5 + 4 H_2O \rightarrow H_3PO_4 + 5 HCl$

$NO_{3}^{-} + 3 Fe^{2+} + 4 H^{+} \rightarrow NO + 3 Fe^{3+} + 2 H_{2}O$
$[Fe(H_{2}O)_{6}]^{2+} + NO \rightarrow [Fe(H_{2}O)_{5}(NO)]^{2+} + H_{2}O$
બનેલું કથ્થઈ સંકીર્ણ $[Fe(H_{2}O)_{5}(NO)]SO_{4}$ છે,જે કથ્થઈ રીંગ માટે જવાબદાર છે.

(N/A) નાઈટ્રોજનના ત્રણ ઓક્સોએસિડ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ નાઈટ્રસ એસિડ - $HNO_2$
$(ii)$ નાઈટ્રિક એસિડ - $HNO_3$
$(iii)$ હાયપોનાઈટ્રસ એસિડ - $H_2N_2O_2$
નાઈટ્રોજનનો તે ઓક્સોએસિડ જેમાં નાઈટ્રોજન $(+3)$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં હોય તે નાઈટ્રસ એસિડ $(HNO_2)$ છે.
તેની અસમાનુપાતીકરણ પ્રક્રિયા:
$3HNO_2 \rightarrow HNO_3 + H_2O + 2NO$
આ પ્રક્રિયામાં,નાઈટ્રોજનની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $HNO_3$ માં $(+3)$ થી બદલાઈને $(+5)$ અને $NO$ માં $(+2)$ થાય છે.

(N/A) નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_{3})$ અને ફોસ્ફરસ પેન્ટોક્સાઈડ $(P_{4}O_{10})$ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$4 HNO_{3} + P_{4}O_{10} \rightarrow 2 N_{2}O_{5} + 4 HPO_{3}$
બનેલો નાઈટ્રોજનનો ઓક્સાઈડ ડાયનાઈટ્રોજન પેન્ટોક્સાઈડ $(N_{2}O_{5})$ છે. તેની સંસ્પંદન રચનાઓ નીચે મુજબ છે:
$[:O-N(=O)-O-N(=O)=O] \leftrightarrow [O=N(=O)-O-N(=O)-O:]$

(N/A)

ગુણધર્મ	સફેદ ફોસ્ફરસ	લાલ ફોસ્ફરસ
બંધારણ	તે સ્વતંત્ર $P_4$ અણુઓ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે જેમાં $P$ પરમાણુઓ $60^{\circ}$ ના બંધકોણ સાથે સમચતુષ્ફલકના ખૂણા પર હોય છે.	તે $P_4$ સમચતુષ્ફલકમાં એક $P-P$ બંધ તૂટવાથી બનતી પોલિમર શૃંખલા જેવું બંધારણ ધરાવે છે.
પ્રતિક્રિયાત્મકતા	$P_4$ અણુમાં રહેલા ઉચ્ચ કોણીય તણાવને કારણે તે ખૂબ જ પ્રતિક્રિયાત્મક છે.	પોલિમર બંધારણને કારણે કોણીય તણાવ ઘટવાથી તે ઓછો પ્રતિક્રિયાત્મક છે.

(N/A) ઓક્સિડેશન નીપજો નાઈટ્રિક એસિડની સાંદ્રતા,ધાતુનો સ્વભાવ અને પ્રતિક્રિયાના તાપમાન પર આધાર રાખે છે.
મંદ નાઈટ્રિક એસિડ માટે:
$3 Cu + 8 HNO_3 (\text{dilute}) \rightarrow 3 Cu(NO_3)_2 + 2 NO + 4 H_2O$
સાંદ્ર નાઈટ્રિક એસિડ માટે:
$Cu + 4 HNO_3 (\text{conc.}) \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2 NO_2 + 2 H_2O$

(N/A) ફોસ્ફિનિક એસિડ $(H_3PO_2)$ ની રચના નીચે મુજબ છે:
$P$ એક $O$ પરમાણુ સાથે દ્વિબંધ દ્વારા,એક $-OH$ સમૂહ સાથે અને બે $H$ પરમાણુઓ સાથે જોડાયેલ છે.
બંધારણ:
$H-P(=O)(H)-OH$
ફોસ્ફિનિક એસિડ બે $P-H$ બંધોની હાજરીને કારણે સારા રિડક્શનકર્તા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેની રિડક્શનકર્તા વર્તણૂક દર્શાવતી પ્રક્રિયા:
$4AgNO_3 + 2H_2O + H_3PO_2 \rightarrow 4Ag + 4HNO_3 + H_3PO_4$

(N/A) $2 \ Pb(NO_3)_2 \xrightarrow{\Delta, 673 \ K} 2 \ PbO + 4 \ NO_2 + O_2$
વાયુ $'A'$ એ $NO_2$ (કથ્થઈ વાયુ) છે.
ઠંડુ પાડતા,$2 \ NO_2 \rightleftharpoons N_2O_4$. તેથી,ઘન $'B'$ એ $N_2O_4$ છે.
$N_2O_4 + NO \xrightarrow{250 \ K} N_2O_3$
ઘન $'C'$ એ $N_2O_3$ (વાદળી ઘન) છે.
બંધારણો:
$N_2O_4$: આ બંધારણમાં બે $NO_2$ એકમો $N-N$ બંધ દ્વારા જોડાયેલા છે,જે સંસ્પંદન દર્શાવે છે.
$N_2O_3$: આ બંધારણમાં $NO_2$ અને $NO$ એકમો $N-N$ બંધ દ્વારા જોડાયેલા છે,જે સંસ્પંદન દર્શાવે છે.

(N/A) $(A) = NH_4NO_2$,$(B) = N_2$,$(C) = NH_3$,$(D) = HNO_3$
$(i) \ NH_4NO_2 \xrightarrow{\Delta} N_2(g) + 2H_2O(l)$
$(ii) \ N_2(g) + 3H_2(g) \xrightarrow{Fe/Mo} 2NH_3(g)$
$(iii) \ 4NH_3(g) + 5O_2(g) \xrightarrow{Pt/Rh} 4NO(g) + 6H_2O(l)$
$(iv) \ 2NO(g) + O_2(g) \rightarrow 2NO_2(g)$
$(v) \ 3NO_2(g) + H_2O(l) \rightarrow 2HNO_3(aq) + NO(g)$

(N/A) સમૂહ-$15$ ના તમામ તત્વો ધાતુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને તેમના દ્વિઅંગી સંયોજનો બનાવે છે,જેમાં તેઓ $-3$ ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે. ઉદાહરણોમાં $Ca_{3}N_{2}$ (કેલ્શિયમ નાઈટ્રાઈડ),$Ca_{3}P_{2}$ (કેલ્શિયમ ફોસ્ફાઈડ),$Na_{3}As$ (સોડિયમ આર્સેનાઈડ),$Zn_{3}Sb_{2}$ (ઝિંક એન્ટિમોનાઈડ) અને $Mg_{3}Bi_{2}$ (મેગ્નેશિયમ બિસ્મથાઈડ) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) $(I)$ વ્યાવસાયિક બનાવટ: વ્યાવસાયિક રીતે ડાયનાઇટ્રોજન હવાનું પ્રવાહીકરણ અને વિભાગીય નિસ્યંદન દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. પ્રવાહી ડાયનાઇટ્રોજન (ઉત્કલન બિંદુ $77.2 \ K$) પહેલા નિસ્યંદિત થાય છે,જ્યારે પ્રવાહી ઓક્સિજન (ઉત્કલન બિંદુ $90 \ K$) પાછળ રહી જાય છે.
$(II)$ પ્રયોગશાળામાં બનાવટ: પ્રયોગશાળામાં,ડાયનાઇટ્રોજન એમોનિયમ ક્લોરાઇડના જલીય દ્રાવણની સોડિયમ નાઇટ્રાઇટ સાથે પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
$NH_{4}Cl_{(aq)} + NaNO_{2(aq)} \rightarrow NaCl_{(aq)} + N_{2(g)} + 2H_{2}O_{(l)}$
આ પ્રક્રિયામાં અલ્પ માત્રામાં $NO$ અને $HNO_{3}$ પણ બને છે; આ અશુદ્ધિઓને પોટેશિયમ ડાયક્રોમેટ ધરાવતા જલીય સલ્ફ્યુરિક એસિડમાંથી વાયુને પસાર કરીને દૂર કરી શકાય છે.
$(III)$ ઉષ્મીય વિઘટન દ્વારા: એમોનિયમ ડાયક્રોમેટ અને ધાતુના એઝાઇડ્સ જેવા કે $Ba(N_{3})_{2}$ અથવા $NaN_{3}$ ના ઉષ્મીય વિઘટનથી નાઇટ્રોજન મળે છે.
$(NH_{4})_{2}Cr_{2}O_{7} \xrightarrow{\Delta} N_{2} + 4H_{2}O + Cr_{2}O_{3}$
$Ba(N_{3})_{2} \xrightarrow{\Delta} Ba + 3N_{2(g)}$
$2NaN_{3} \xrightarrow{\Delta} 2Na + 3N_{2(g)}$
ધાતુના એઝાઇડ્સમાંથી ખૂબ જ શુદ્ધ ડાયનાઇટ્રોજન મેળવવામાં આવે છે.

(N/A) ભૌતિક ગુણધર્મો: ડાયનાઇટ્રોજન રંગહીન,ગંધહીન,સ્વાદહીન અને બિન-ઝેરી વાયુ છે. નાઇટ્રોજન પરમાણુના બે સ્થાયી સમસ્થાનિકો છે: ${}^{14}N$ અને ${}^{15}N$.
પાણીમાં દ્રાવ્યતા ખૂબ ઓછી છે ($273 \ K$ તાપમાને અને $1 \ bar$ દબાણે પ્રતિ લિટર પાણીમાં $23.2 \ cm^{3}$) અને તેના ઠારણબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ નીચા હોય છે.
રાસાયણિક ગુણધર્મો: ઉચ્ચ $N \equiv N$ બંધ એન્થાલ્પીને કારણે તે ઓરડાના તાપમાને નિષ્ક્રિય છે; તાપમાન વધતા તેની પ્રતિક્રિયાત્મકતા વધે છે.
ઊંચા તાપમાને,તે સીધી રીતે કેટલીક ધાતુઓ સાથે જોડાઈને મુખ્યત્વે આયનીય નાઇટ્રાઇડ્સ અને અધાતુઓ સાથે જોડાઈને સહસંયોજક નાઇટ્રાઇડ્સ બનાવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$6Li + N_{2} \xrightarrow{\Delta} 2Li_{3}N$
$3Mg + N_{2} \xrightarrow{\Delta} Mg_{3}N_{2}$
તે ઉદ્દીપકની હાજરીમાં લગભગ $773 \ K$ તાપમાને હાઇડ્રોજન સાથે જોડાઈને એમોનિયા બનાવે છે.
ડાયનાઇટ્રોજન માત્ર ખૂબ ઊંચા તાપમાને (લગભગ $2000 \ K$) ડાયઓક્સિજન સાથે જોડાઈને નાઇટ્રિક ઓક્સાઇડ $(NO)$ બનાવે છે:
$N_{2(g)} + O_{2(g)} \xrightarrow{2000 \ K} 2NO_{(g)}$

(N/A) $1$. $NH_3$ અને કેલ્શિયમ સાયનેમાઈડ $(CaCN_2)$ જેવા ઔદ્યોગિક રસાયણોના ઉત્પાદનમાં.
$2$. લોખંડ અને સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં નિષ્ક્રિય વાતાવરણ જાળવવા માટે.
$3$. પ્રતિક્રિયાશીલ રસાયણો માટે નિષ્ક્રિય મંદક (diluent) તરીકે.
$4$. પ્રવાહી નાઈટ્રોજનનો ઉપયોગ જૈવિક પદાર્થો,ખાદ્ય પદાર્થોને સાચવવા અને ક્રાયોસર્જરીમાં રેફ્રિજરેન્ટ તરીકે થાય છે.

(N/A) ફોસ્ફરસ ઘણા અપરરૂપોમાં જોવા મળે છે,જેમાંથી મહત્વના સફેદ,લાલ અને કાળા છે.
$I$. સફેદ ફોસ્ફરસ: સફેદ ફોસ્ફરસ એ પારભાસક સફેદ મીણ જેવો ઘન પદાર્થ છે. તે ઝેરી છે,પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે પરંતુ કાર્બન ડાયસલ્ફાઇડમાં દ્રાવ્ય છે અને અંધારામાં ચમકે છે (કેમિલ્યુમિનેસન્સ). તે નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં ઉકળતા $NaOH$ દ્રાવણમાં ઓગળીને $PH_{3}$ અને સોડિયમ હાઇપોફોસ્ફાઇટ $(NaH_{2}PO_{2})$ આપે છે.
$P_{4} + 3NaOH + 3H_{2}O \rightarrow PH_{3} + 3NaH_{2}PO_{2}$
સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં સફેદ ફોસ્ફરસ અન્ય ઘન તબક્કાઓ કરતા ઓછો સ્થિર અને તેથી વધુ સક્રિય છે,કારણ કે $P_{4}$ અણુમાં કોણીય તાણ હોય છે,જ્યાં ખૂણા માત્ર $60^{\circ}$ હોય છે. તે હવામાં સરળતાથી આગ પકડી લે છે અને $P_{4}O_{10}$ ના ઘટ્ટ સફેદ ધુમાડા આપે છે.
$P_{4} + 5O_{2} \rightarrow P_{4}O_{10}$
તે અલગ ટેટ્રાહેડ્રલ $P_{4}$ અણુઓનો બનેલો છે.
$II$. લાલ ફોસ્ફરસ: જ્યારે સફેદ ફોસ્ફરસને નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં $573 \ K$ તાપમાને ઘણા દિવસો સુધી ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે લાલ ફોસ્ફરસ મળે છે.
લાલ ફોસ્ફરસ પોલિમરિક છે,જે એકબીજા સાથે જોડાયેલા $P_{4}$ ટેટ્રાહેડ્રાની સાંકળોનો બનેલો છે. તે લોખંડ જેવી ભૂખરી ચમક ધરાવે છે અને તે ગંધહીન,બિન-ઝેરી છે અને પાણી તેમજ કાર્બન ડાયસલ્ફાઇડમાં અદ્રાવ્ય છે.
જ્યારે લાલ ફોસ્ફરસને ઊંચા દબાણ હેઠળ ગરમ કરવામાં આવે છે,ત્યારે કાળા ફોસ્ફરસના તબક્કાઓની શ્રેણી પ્રાપ્ત થાય છે. રાસાયણિક રીતે લાલ ફોસ્ફરસ સફેદ ફોસ્ફરસ કરતા ઘણો ઓછો સક્રિય છે અને તે અંધારામાં ચમકતો નથી.

(N/A) ફોસ્ફરસ ટ્રાયક્લોરાઇડ $(PCl_{3})$ ની બનાવટ:
તે ગરમ સફેદ ફોસ્ફરસ પર સૂકો ક્લોરિન વાયુ પસાર કરીને મેળવવામાં આવે છે:
$P_{4} + 6Cl_{2} \rightarrow 4PCl_{3}$
તે સફેદ ફોસ્ફરસ સાથે થાયોનાઇલ ક્લોરાઇડની પ્રક્રિયા દ્વારા પણ મેળવી શકાય છે:
$P_{4} + 8SOCl_{2} \rightarrow 4PCl_{3} + 4SO_{2} + 2S_{2}Cl_{2}$
ફોસ્ફરસ પેન્ટાક્લોરાઇડ $(PCl_{5})$ ની બનાવટ:
ફોસ્ફરસ પેન્ટાક્લોરાઇડ સફેદ ફોસ્ફરસની વધુ પડતા સૂકા ક્લોરિન સાથેની પ્રક્રિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે:
$P_{4} + 10Cl_{2} \rightarrow 4PCl_{5}$
તે સફેદ ફોસ્ફરસ પર સલ્ફ્યુરાઇલ ક્લોરાઇડ $(SO_{2}Cl_{2})$ ની પ્રક્રિયા દ્વારા પણ તૈયાર કરી શકાય છે:
$P_{4} + 10SO_{2}Cl_{2} \rightarrow 4PCl_{5} + 10SO_{2}$

(N/A)

નામ	સૂત્ર,ઓક્સિડેશન અવસ્થા,બંધો અને બનાવટ
હાઈપોફોસ્ફરસ (ફોસ્ફિનિક)	સૂત્ર: $H_{3}PO_{2}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 1$; બંધો: બે $P-H$,એક $P=O$,એક $P-OH$; બનાવટ: સફેદ $P_{4} {\text{આલ્કલી}}$
ઓર્થોફોસ્ફરસ (ફોસ્ફોનિક)	સૂત્ર: $H_{3}PO_{3}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 3$; બંધો: એક $P-H$,એક $P=O$,બે $P-OH$; બનાવટ: $P_{2}O_{3} H_{2}O$
પાયરોફોસ્ફરસ	સૂત્ર: $H_{4}P_{2}O_{5}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 3$; બંધો: બે $P-H$,બે $P=O$,બે $P-OH$; બનાવટ: $PCl_{3} H_{3}PO_{3}$
હાઈપોફોસ્ફોરિક	સૂત્ર: $H_{4}P_{2}O_{6}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 4$; બંધો: બે $P=O$,એક $P-P$,ચાર $P-OH$; બનાવટ: લાલ $P_{4} {\text{આલ્કલી}}$
ઓર્થોફોસ્ફોરિક	સૂત્ર: $H_{3}PO_{4}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 5$; બંધો: એક $P=O$,ત્રણ $P-OH$; બનાવટ: $P_{4}O_{10} H_{2}O$
પાયરોફોસ્ફોરિક	સૂત્ર: $H_{4}P_{2}O_{7}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 5$; બંધો: બે $P=O$,એક $P-O-P$,ચાર $P-OH$; બનાવટ: $P_{4}O_{10} H_{2}O$
મેટાફોસ્ફોરિક$^{*}$	સૂત્ર: $(HPO_{3})_{n}$; ઓક્સિડેશન અવસ્થા: $ 5$; બંધો: ત્રણ $P=O$,ત્રણ $P-OH$,ત્રણ $P-O-P$ ($n=3$ માટે); બનાવટ: ફોસ્ફોરિક એસિડને ગરમ કરીને

$^{*}$ માત્ર પોલિમરિક સ્વરૂપોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. $(HPO_{3})_{3}$ ના લાક્ષણિક બંધો કોષ્ટકમાં આપેલા છે. ઓક્સોએસિડ્સનું બંધારણ $H_{2}O$ અથવા $O$-પરમાણુના નુકસાન અથવા પ્રાપ્તિના સંદર્ભમાં આંતર-સંબંધિત છે.

(N/A) ઓક્સોએસિડમાં,ફોસ્ફરસ અન્ય પરમાણુઓ દ્વારા ટેટ્રાહેડ્રલી (સમચતુષ્ફલકીય રીતે) ઘેરાયેલું હોય છે. આ તમામ એસિડમાં ઓછામાં ઓછો એક $P=O$ બંધ અને એક $P-OH$ બંધ હોય છે.
જે ઓક્સોએસિડમાં ફોસ્ફરસનો ઓક્સિડેશન આંક $+5$ કરતા ઓછો હોય છે,તેમાં $P-OH$ અને $P=O$ બંધો ઉપરાંત $P-P$ બંધ અથવા $P-H$ બંધ હોય છે,પરંતુ બંને હોતા નથી. બંધારણો સંદર્ભ છબીમાં આપવામાં આવ્યા છે.

ફોસ્ફરસના ઓક્સોએસિડના રાસાયણિક ગુણધર્મો તેમના ઓક્સિડેશન આંક,$P-H$ બંધની હાજરી અને $P-OH$ બંધની સંખ્યા દ્વારા નક્કી થાય છે.
$1.$ અસમાનતા (Disproportionation): $+3$ ઓક્સિડેશન આંક ધરાવતા ફોસ્ફરસના ઓક્સોએસિડ ઊંચા અને નીચા ઓક્સિડેશન આંકમાં વિભાજિત થવાનું વલણ ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,ઓર્થોફોસ્ફરસ એસિડ $(H_3PO_3)$ ને ગરમ કરતા તે ઓર્થોફોસ્ફોરિક એસિડ $(H_3PO_4)$ અને ફોસ્ફિન $(PH_3)$ આપે છે:
$4H_3PO_3 \rightarrow 3H_3PO_4 + PH_3$
$2.$ રિડક્શન ગુણધર્મ: $P-H$ બંધ ધરાવતા એસિડ પ્રબળ રિડક્શનકર્તા ગુણધર્મ દર્શાવે છે. હાઇપોફોસ્ફરસ એસિડ $(H_3PO_2)$ માં બે $P-H$ બંધ હોય છે અને તે પ્રબળ રિડક્શનકર્તા તરીકે કામ કરે છે,ઉદાહરણ તરીકે,$AgNO_3$ નું ધાત્વિક સિલ્વરમાં રિડક્શન કરે છે:
$4AgNO_3 + 2H_2O + H_3PO_2 \rightarrow 4Ag + 4HNO_3 + H_3PO_4$
$3.$ બેઝિકતા: $P-OH$ બંધમાં ઓક્સિજન સાથે જોડાયેલા હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ આયનીકરણ પામે છે અને એસિડની બેઝિકતામાં ફાળો આપે છે. ફોસ્ફરસ સાથે સીધા જોડાયેલા હાઇડ્રોજન પરમાણુઓ ($P-H$ બંધ) આયનીકરણ પામતા નથી. તેથી,$H_3PO_4$ ટ્રાયબેઝિક,$H_3PO_3$ ડાયબેઝિક અને $H_3PO_2$ મોનોબેઝિક છે.

(A) $PbO_2$ ઉભયગુણી પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
$Sb_2O_3$ ઉભયગુણી પ્રકૃતિ ધરાવે છે (નોંધ: આપેલા વિકલ્પોના સંદર્ભમાં,$Sb_2O_3$ ને એસિડિક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે).
$GeO_2$ એસિડિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
સાચી જોડ: $i-c, ii-a, iii-a$.

(N/A) સમૂહ $13$ અને $14$ માં સમૂહમાં નીચે તરફ જતાં,$\text{inert pair effect}$ (નિષ્ક્રિય યુગ્મ અસર) ને કારણે ઊંચી ઓક્સિડેશન અવસ્થાની સરખામણીમાં નીચી ઓક્સિડેશન અવસ્થા વધુ સ્થાયી બને છે.
$\text{Inert pair effect}$ માં,સંયોજકતા કક્ષાના $ns^2$ ઇલેક્ટ્રોન બંધનમાં ભાગ લેતા નથી,અને માત્ર $np$ ઇલેક્ટ્રોન જ ભાગ લે છે. જેમ પરમાણુનું કદ વધે છે,તેમ $ns^2$ ઇલેક્ટ્રોનને અનપેયર (unpair) કરવા માટે જરૂરી ઉર્જા બંધ નિર્માણ દરમિયાન મુક્ત થતી ઉર્જા કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
સમૂહ $13$ માં,સંયોજકતા કક્ષાની ઇલેક્ટ્રોન રચના $ns^2 np^1$ છે. જ્યારે $s$ અને $p$ બંને ઇલેક્ટ્રોન ભાગ લે છે,ત્યારે તેઓ $+3$ ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે,પરંતુ જો માત્ર $p$ ઇલેક્ટ્રોન ભાગ લે,તો તેઓ $+1$ ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે.
સમૂહ $14$ માં,સંયોજકતા કક્ષાની ઇલેક્ટ્રોન રચના $ns^2 np^2$ છે. જ્યારે $s$ અને $p$ બંને ઇલેક્ટ્રોન ભાગ લે છે,ત્યારે તેઓ $+4$ ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે,પરંતુ જો માત્ર $p$ ઇલેક્ટ્રોન ભાગ લે,તો તેઓ $+2$ ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે.

(N/A) $AlCl_3$ માં,$Al$ નું અષ્ટક અપૂર્ણ છે કારણ કે તેની પાસે $6$ ઇલેક્ટ્રોન છે અને તે ઇલેક્ટ્રોનની જોડી સ્વીકારે છે. ઇલેક્ટ્રોન સ્વીકારનારને લુઈસ એસિડ કહેવાય છે.
$(B)$ $BF_3$ માં,બોરોન પાસે ખાલી $2p$ કક્ષક છે અને ફ્લોરિન પાસે સંપૂર્ણ ભરાયેલી $2p$ કક્ષક છે. બંને સમાન ઉર્જા ધરાવે છે અને $p\pi-p\pi$ બેક બોન્ડિંગ આપવા માટે અસરકારક રીતે ઓવરલેપ કરી શકે છે.
જ્યારે $BCl_3$ માં આ પ્રકારનું બંધન શક્ય નથી કારણ કે બોરોનની $2p$-કક્ષક અને ક્લોરિનની $3p$-કક્ષક વચ્ચે અસરકારક ઓવરલેપિંગ થતું નથી.
તેથી,$BF_3$ માં $B$ ની ઇલેક્ટ્રોન ઉણપ ઘટે છે,જે તેને $BCl_3$ કરતા નિર્બળ લુઈસ એસિડ બનાવે છે.
$(C)$ $PbO_2$ અને $SnO_2$ માં,લેડ અને ટીન બંને $+4$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં છે. નિષ્ક્રિય યુગ્મ અસરને કારણે,$Pb^{2+}$ એ $Pb^{4+}$ કરતા વધુ સ્થાયી છે,જે $PbO_2$ ને પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા બનાવે છે જે સરળતાથી $Pb^{2+}$ માં રિડક્શન પામે છે. $SnO_2$ એ $+4$ અવસ્થામાં વધુ સ્થાયી છે.
$(D)$ નિષ્ક્રિય યુગ્મ અસરને કારણે $Tl^{+}$ એ $Tl^{3+}$ કરતા વધુ સ્થાયી છે,જે સમૂહમાં નીચે જતા બંધનમાં ભાગ લેવા માટે $ns^2$ ઇલેક્ટ્રોનની અનિચ્છા છે.

(N/A) જે ઓક્સાઇડ એસિડ કે બેઇઝ સાથે પ્રક્રિયા કરતા નથી,તેમને તટસ્થ ઓક્સાઇડ કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે $CO$,$NO$ અને $N_2O$.

(N/A) $PbO$ એ બેઝિક ઓક્સાઈડ છે,તેથી તે $HNO_{3}$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને લેડ નાઈટ્રેટ અને પાણી બનાવે છે:
$PbO + 2HNO_{3} \longrightarrow Pb(NO_{3})_{2} + H_{2}O$
$PbO_{2}$ એ $HNO_{3}$ સાથે પ્રક્રિયા કરતું નથી કારણ કે $PbO_{2}$ એક પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે અને $Pb$ પહેલેથી જ તેની મહત્તમ ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+4$ માં છે. $HNO_{3}$ પણ એક ઓક્સિડેશનકર્તા હોવાથી,તેમની વચ્ચે કોઈ રેડોક્ષ પ્રક્રિયા થતી નથી.

(B) બેઝિક વાયુ $(C)$ એમોનિયા $(NH_{3})$ છે.
હેબર પ્રક્રિયા મુજબ,$N_{2} + 3H_{2} \rightleftharpoons 2NH_{3}$. તેથી,વાયુ $(B)$ એ $N_{2}$ હોવો જોઈએ.
આપેલા સંયોજનોના ઉષ્મીય વિઘટનનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$(1)$ $(NH_{4})_{2}Cr_{2}O_{7} \xrightarrow{\Delta} N_{2} \uparrow + Cr_{2}O_{3} + 4H_{2}O \uparrow$ ($N_{2}$ ઉત્પન્ન કરે છે)
$(2)$ $Pb(NO_{3})_{2} \xrightarrow{\Delta} PbO + 2NO_{2} \uparrow + \frac{1}{2}O_{2} \uparrow$ ($N_{2}$ ઉત્પન્ન કરતું નથી)
$(3)$ $2NaN_{3} \xrightarrow{\Delta} 2Na + 3N_{2} \uparrow$ ($N_{2}$ ઉત્પન્ન કરે છે)
$(4)$ $NH_{4}NO_{2} \xrightarrow{\Delta} N_{2} \uparrow + 2H_{2}O \uparrow$ ($N_{2}$ ઉત્પન્ન કરે છે)
તેથી,$(A)$ એ $Pb(NO_{3})_{2}$ ન હોઈ શકે.