નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ ની બનાવટ આપો. તેના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મોની ચર્ચા કરો અને તેના ઉપયોગો જણાવો.

(D) **બનાવટ**:
$1.$ પ્રયોગશાળા પદ્ધતિ: કાચના રીટોર્ટમાં સાંદ્ર $H_2SO_4$ સાથે $NaNO_3$ અથવા $KNO_3$ ને ગરમ કરીને.
$NaNO_3 + H_2SO_4 \rightarrow NaHSO_4 + HNO_3$
$2.$ ઓસ્ટવાલ્ડ પ્રક્રિયા:
$(i)$ $4NH_{3(g)} + 5O_{2(g)} \xrightarrow{Pt/Rh, 500 K, 9 bar} 4NO_{(g)} + 6H_2O_{(g)}$
(ii) $2NO_{(g)} + O_{2(g)} \rightleftharpoons 2NO_{2(g)}$
(iii) $3NO_{2(g)} + H_2O_{(l)} \rightarrow 2HNO_{3(aq)} + NO_{(g)}$
**ભૌતિક ગુણધર્મો**: તે તીવ્ર ગંધ ધરાવતું રંગહીન પ્રવાહી છે. ઠારણ બિંદુ $231.4 K$ અને ઉત્કલન બિંદુ $355.6 K$ છે. પ્રયોગશાળા ગ્રેડના નાઈટ્રિક એસિડમાં દળથી $68\%$ $HNO_3$ હોય છે અને તેની વિશિષ્ટ ઘનતા $1.504$ છે.
**રાસાયણિક ગુણધર્મો**:
$1.$ એસિડિક સ્વભાવ: જલીય દ્રાવણમાં,તે પ્રબળ એસિડ તરીકે વર્તે છે.
$HNO_{3(aq)} + H_2O_{(l)} \rightarrow H_3O^{+}_{(aq)} + NO_3^-(aq)$
$2.$ ઓક્સિડેશનકર્તા સ્વભાવ: તે પ્રબળ ઓક્સિડેશનકર્તા છે અને $Au$ અને $Pt$ જેવી ઉમદા ધાતુઓ સિવાયની મોટાભાગની ધાતુઓ પર હુમલો કરે છે.
$3Cu + 8HNO_3(dilute) \rightarrow 3Cu(NO_3)_2 + 2NO + 4H_2O$
$Cu + 4HNO_3(concentrated) \rightarrow Cu(NO_3)_2 + 2NO_2 + 2H_2O$
તે અધાતુઓનું પણ ઓક્સિડેશન કરે છે:
$I_2 + 10HNO_3 \rightarrow 2HIO_3 + 10NO_2 + 4H_2O$
$C + 4HNO_3 \rightarrow CO_2 + 2H_2O + 4NO_2$
**ઉપયોગો**:
$1.$ ખાતર માટે એમોનિયમ નાઈટ્રેટ $(NH_4NO_3)$ ના ઉત્પાદનમાં.
$2.$ $TNT$ અને નાઈટ્રોગ્લિસરીન જેવા વિસ્ફોટકોની તૈયારીમાં.
$3.$ સ્ટેનલેસ સ્ટીલના પિકલિંગ અને ધાતુઓના એચિંગ માટે.
$4.$ રોકેટ ઇંધણમાં ઓક્સિડાઇઝર તરીકે.