Basic Terms Questions in Gujarati

(N/A) $(i)$ એમોનિયમ મોલિબ્ડેટ $(NH_4)_2MoO_4$ છે.
$(ii)$ એમોનિયમ ફોસ્ફોમોલિબ્ડેટ $(NH_4)_3[PMo_{12}O_{40}]$ છે.
$(iii)$ ફેરિક થાયોસાયનેટ આયન $[Fe(SCN)]^{2+}$ છે.
$(iv)$ સોડિયમ સલ્ફાઇડ $Na_2S$ છે.

(C) $EDTA^{4-}$ (ethylenediaminetetraacetate) એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
તેમાં દાતા સાઇટ્સ તરીકે $2$ નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને $4$ ઓક્સિજન પરમાણુઓ હોય છે.
તેથી,કુલ સંકલન સાઇટ્સ (ડેન્ટિસિટી) ની સંખ્યા $6$ છે.

(C) $trans-CoCl_{3} \cdot 4NH_{3}$ સંકીર્ણને $trans-[Co(NH_{3})_{4}Cl_{2}]Cl$ તરીકે લખી શકાય છે.
આ સંકીર્ણમાં,સવર્ગ સ્ફિયરમાં $4$ તટસ્થ $NH_{3}$ લિગેન્ડ્સ છે.
ઇથિલિન ડાયએમાઇન $(en)$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે $en$ નો એક અણુ બે સવર્ગ સ્થાનો રોકે છે.
$4$ એકદંતીય $NH_{3}$ લિગેન્ડ્સને બદલવા માટે,આપણને દ્વિદંતીય લિગેન્ડ $en$ ના $2$ અણુઓની જરૂર પડે છે ($2 \times 2 = 4$ સવર્ગ સ્થાનો).
તેથી,જરૂરી ઇથિલિન ડાયએમાઇનના તુલ્યાંકની સંખ્યા $2$ છે.

(D) $KOH$ ની હાજરીમાં $FeCl_3$ અને ઓક્ઝેલિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયાથી પોટેશિયમ ટ્રાયઓક્ઝેલેટોફેરેટ$(III)$ બને છે:
$FeCl_3 + 3H_2C_2O_4 + 6KOH \rightarrow K_3[Fe(C_2O_4)_3] + 3KCl + 6H_2O$
નીપજ $A$ એ $K_3[Fe(C_2O_4)_3]$ છે.
આ સંકીર્ણ સંયોજનમાં,ઓક્ઝેલેટ આયન $(C_2O_4^{2-})$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
અહીં $3$ ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ હોવાથી,$Fe$ નો સવર્ગ આંક (દ્વિતીયક સંયોજકતા) $3 \times 2 = 6$ થાય છે.

(B) $CuSO_{4} \cdot 5H_{2}O$ ની રચનામાં,કોપર આયન $(Cu^{2+})$ સીધી રીતે $4$ પાણીના અણુઓ સાથે જોડાયેલ છે,જે તેની દ્વિતીયક સંયોજકતા $4$ દર્શાવે છે.
પાંચમો પાણીનો અણુ સીધો $Cu^{2+}$ આયન સાથે જોડાયેલ નથી,પરંતુ તે પાણીના અણુ અને સલ્ફેટ $(SO_{4}^{2-})$ સમૂહ વચ્ચેના હાઇડ્રોજન બંધ દ્વારા સ્ફટિક લેટીસમાં જકડાયેલ છે.
તેથી,દ્વિતીયક સંયોજકતા $4$ છે અને હાઇડ્રોજન-બંધિત પાણીના અણુઓની સંખ્યા $1$ છે.

(C) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સાઈમ $(DMG)$ નો ઉપયોગ એમોનિયાના માધ્યમમાં $(NH_{4}OH)$ $Ni^{2+}$ આયનોની ઓળખ માટે વિશિષ્ટ પ્રક્રિયક તરીકે થાય છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સાઈમ $(C_{4}H_{8}N_{2}O_{2})$ એક પ્રોટોન ગુમાવ્યા પછી બાયડેન્ટેટ મોનોએનાયોનિક લિગેન્ડ $(dmg^{-})$ તરીકે વર્તે છે,તટસ્થ લિગેન્ડ તરીકે નહીં.
પ્રક્રિયા છે: $Ni^{2+}_{(aq)} + 2dmg^{-} \rightarrow [Ni(dmg)_{2}] \text{ (ગુલાબી લાલ અવક્ષેપ)}$.

(C) $MCl_{3} \cdot 2 \ L$ સંકીર્ણ વધારાના $AgNO_{3}$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $1 \ mol$ $AgCl$ આપે છે,જે દર્શાવે છે કે આયનીકરણ સ્તરમાં માત્ર $1 \ mol$ $Cl^{-}$ આયન હાજર છે.
તેથી,સંકીર્ણનું સૂત્ર $[MCl_{2} \ L_{2}]Cl$ થશે.
અષ્ટફલકીય સંકીર્ણ માટે સવર્ગ આંક $6$ હોય છે.
ધારો કે લિગેન્ડ $L$ ની દંતિયતા $x$ છે.
સવર્ગ આંકની ગણતરી: $(2 \times Cl^{-} \text{ ની દંતિયતા}) + (2 \times x) = 6$.
$Cl^{-}$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ હોવાથી (દંતિયતા $= 1$),આપણને મળે: $(2 \times 1) + 2x = 6$.
$2 + 2x = 6 \implies 2x = 4 \implies x = 2$.
આમ,લિગેન્ડ $L$ ની દંતિયતા $2$ છે.

(A) બાયયુરેટ $(NH_2CONHCONH_2)$ કોઓર્ડિનેશન સંકીર્ણોમાં બાયડેન્ટેટ (bidentate) લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે.
તે કાર્બોનિલ જૂથોના બે ઓક્સિજન પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાય છે.
તેથી,તેની ડેન્ટિસિટી $2$ છે.

(A) ઇથિલીન ડાયએમાઇનટેટ્રાએસીટેટ $(EDTA^{4-})$ આયનની રચનામાં બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ (ચાર કાર્બોક્સિલેટ જૂથોમાંથી) હોય છે જે દાતા સાઇટ્સ તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.
તેની પાસે છ દાતા પરમાણુઓ હોવાથી જે કેન્દ્રીય ધાતુ આયન સાથે જોડાઈ શકે છે,તેને હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગાન્ડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) અવક્ષેપિત $AgCl$ ના મોલની સંખ્યા આયનીકરણ ક્ષેત્રમાં હાજર $Cl^{-}$ આયનોની સંખ્યા જેટલી હોય છે.
આપેલ પ્રમાણસૂચક સૂત્ર $CrCl_{3} \cdot 3NH_{3} \cdot 3H_{2}O$ છે અને $3$ મોલ $AgCl$ અવક્ષેપિત થાય છે,તેથી ત્રણેય $Cl^{-}$ આયનો સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર હોવા જોઈએ.
આમ,સંકીર્ણ $[Cr(H_{2}O)_{3}(NH_{3})_{3}]Cl_{3}$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Cr^{3+}$ નો સવર્ગ આંક $6$ છે,જે $3$ $H_{2}O$ અણુઓ અને $3$ $NH_{3}$ અણુઓ દ્વારા સંતોષાય છે.
તમામ $3$ $Cl^{-}$ આયનો આયનીકરણ ક્ષેત્રમાં હોવાથી,દ્વિતીયક સંયોજકતા (સવર્ગ આંક) સંતોષતા ક્લોરાઈડ આયનોની સંખ્યા $0$ છે.

(A) $Co(en)_2 Cl_3$ સંકીર્ણ $AgNO_3$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $AgCl$ ના અવક્ષેપ આપે છે. $3$ મોલ સંકીર્ણમાંથી $3$ મોલ $AgCl$ ઉત્પન્ન થાય છે,તેથી સંકીર્ણના દરેક મોલમાંથી $1$ મોલ $Cl^-$ આયન મુક્ત થાય છે.
આ સૂચવે છે કે બંધારણ $[Co(en)_2 Cl_2]Cl$ છે.
દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંક $(C.N.)$ ને અનુરૂપ છે.
$[Co(en)_2 Cl_2]Cl$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Co$ એ બે દ્વિદંતીય $en$ લિગાન્ડ ($2 \times 2 = 4$ સવર્ગ સ્થાન) અને બે એકદંતીય $Cl^-$ લિગાન્ડ ($2 \times 1 = 2$ સવર્ગ સ્થાન) સાથે જોડાયેલ છે.
તેથી,સવર્ગ આંક $= 4 + 2 = 6$.
$Co$ ની દ્વિતીયક સંયોજકતા $6$ છે.

(N/A) જ્યારે કોઈ પોલીડેન્ટેટ લિગાન્ડ ધાતુ આયન સાથે જોડાઈને પાંચ અથવા છ સભ્યોની બંધ વલય રચના બનાવે છે જેમાં ધાતુ આયનનો સમાવેશ થાય છે,ત્યારે તેને કીલેટિંગ લિગાન્ડ કહેવામાં આવે છે અને આ ઘટનાને કીલેશન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સંયોજનોને કીલેટ્સ કહેવામાં આવે છે.
કીલેટ્સ અત્યંત સ્થિર હોય છે. કીલેશનને કારણે સવર્ગ સંયોજનોની સ્થિરતામાં થતા વધારાને કીલેટ અસર કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: $[Pt(en)_2]^{2+}$
ઉપરના ઉદાહરણમાં,બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ ઇથિલિન ડાયએમાઇન $(en)$ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Pt^{2+}$ સાથે પાંચ સભ્યોની બંધ વલય રચના બનાવે છે.

(N/A) સૂત્રો લખતી વખતે નીચેના નિયમો લાગુ કરવામાં આવે છે:
$1$. મધ્યસ્થ પરમાણુને પ્રથમ લખવામાં આવે છે.
$2$. ત્યારબાદ લિગાન્ડ્સને મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં લખવામાં આવે છે. લિગાન્ડનું સ્થાન તેના વીજભાર પર આધારિત નથી.
$3$. પોલીડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સને મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં ગોઠવવામાં આવે છે. સંક્ષિપ્ત લિગાન્ડના કિસ્સામાં,મૂળાક્ષરોના ક્રમમાં લિગાન્ડનું સ્થાન નક્કી કરવા માટે સંક્ષિપ્ત નામનો પ્રથમ અક્ષર વપરાય છે.
$4$. સમગ્ર કોઓર્ડિનેશન એન્ટિટીનું સૂત્ર,પછી ભલે તે વીજભારિત હોય કે ન હોય,તેને ચોરસ કૌંસમાં બંધ કરવામાં આવે છે. જ્યારે લિગાન્ડ્સ પોલીએટોમિક હોય,ત્યારે તેમના સૂત્રોને કૌંસમાં લખવામાં આવે છે. લિગાન્ડના સંક્ષિપ્ત નામો પણ કૌંસમાં લખવામાં આવે છે.
$5$. કોઓર્ડિનેશન સ્ફિયરની અંદર લિગાન્ડ્સ અને ધાતુ વચ્ચે કોઈ જગ્યા હોવી જોઈએ નહીં.
$6$. જ્યારે વીજભારિત કોઓર્ડિનેશન એન્ટિટીનું સૂત્ર કાઉન્ટર આયન વગર લખવાનું હોય,ત્યારે વીજભારને ચોરસ કૌંસની બહાર જમણી બાજુએ સુપરસ્ક્રિપ્ટ તરીકે લખવામાં આવે છે,જેમાં સંખ્યા ચિહ્નની પહેલા આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$[Co(CN)_{6}]^{3-}$,$[Cr(H_{2}O)_{6}]^{3+}$,વગેરે.
$7$. કેટાયન(ઓ)નો વીજભાર એનાયન(ઓ)ના વીજભાર દ્વારા સંતુલિત થાય છે.

(N/A) વર્નરનો સિદ્ધાંત નીચેની બાબતો સમજાવી શક્યો નહીં:
$1$. સવર્ગ સંયોજનોમાં બંધના દિશાકીય ગુણધર્મો.
$2$. અમુક તત્વોની સવર્ગ સંયોજનો બનાવવાની ક્ષમતા.
$3$. સવર્ગ સંયોજનોના ચુંબકીય અને પ્રકાશીય ગુણધર્મો.
સવર્ગ સંયોજનોમાં બંધનનો સ્વભાવ વેલેન્સ બોન્ડ થીયરી $(VBT)$,ક્રિસ્ટલ ફિલ્ડ થીયરી $(CFT)$,લિગાન્ડ ફિલ્ડ થીયરી $(LFT)$ અને મોલેક્યુલર ઓર્બિટલ થીયરી $(MOT)$ દ્વારા વધુ સારી રીતે સમજાવી શકાય છે.

(A) $CoCl_3(NH_3)_4$ સંકીર્ણ $1:1$ વિદ્યુતવિભાજ્ય તરીકે વર્તે છે,જેનો અર્થ છે કે તે દ્રાવણમાં બે આયનોમાં વિયોજિત થાય છે.
આ સૂચવે છે કે તેનું બંધારણીય સૂત્ર $[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl$ છે.
મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $(Co)$ ની પ્રાથમિક સંયોજકતા તેના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે.
$[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl$ માં,ધારો કે $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$x + 4(0) + 2(-1) + 1(-1) = 0$
$x - 3 = 0$
$x = +3$.
તેથી,પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે.

(C) સંકીર્ણ $Na[Co(bpy)Cl_4]$ છે.
$bpy$ $(2,2'-bipyridine)$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે અને $Cl^-$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે.
$Co$ નો સવર્ગ આંક $= (1 \times 2) + (4 \times 1) = 6$.
ધારો કે $Co$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $x$ છે.
$Na$ નો વીજભાર $+1$,$bpy$ નો $0$ અને $Cl$ નો $-1$ છે.
$1 + x + 0 + 4(-1) = 0$
$1 + x - 4 = 0$
$x - 3 = 0$
$x = +3$.
ઓક્સિડેશન અવસ્થાનું મૂલ્ય $= 3$.
સરવાળો $= 6 + 3 = 9$.

(A) પ્રક્રિયા: $CoH_{12}N_{4}Cl_{3} + AgNO_{3} \rightarrow AgCl$ (સફેદ અવક્ષેપ).
$CoH_{12}N_{4}Cl_{3}$ નું આણ્વીય દળ $= 59 + 12(1) + 4(14) + 3(35.5) = 233.5 \ g/mol$.
$X$ ના મોલ $= \frac{2.33 \ g}{233.5 \ g/mol} = 0.01 \ mol$.
$AgCl$ ના મોલ $= \frac{1.435 \ g}{143.5 \ g/mol} = 0.01 \ mol$.
$0.01 \ mol$ $X$ માંથી $0.01 \ mol$ $AgCl$ મળે છે,તેથી સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર $1 \ Cl^-$ આયન છે.
સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Co(NH_{3})_{4}Cl_{2}]Cl$ છે.
પ્રાથમિક સંયોજકતા ($Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક): $x + 4(0) + 2(-1) = +1 \Rightarrow x = +3$.
દ્વિતીયક સંયોજકતા ($Co$ નો સવર્ગ આંક): $4(NH_{3}) + 2(Cl) = 6$.

(B) $CoCl_3 \cdot 4NH_3$ અનુભવજન્ય સૂત્ર ધરાવતા સંકીર્ણનું બંધારણ $[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl$ તરીકે લખી શકાય છે.
પાણીમાં ઓગળતા તેનું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl \rightarrow [Co(NH_3)_4Cl_2]^+ + Cl^-$.
આમ,આ સંકીર્ણ પાણીમાં કુલ $2$ આયનો ($1$ સંકીર્ણ ધનાયન અને $1$ ક્લોરાઇડ ઋણાયન) ઉત્પન્ન કરે છે.

(D) $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$ સંકીર્ણ સંયોજનમાં,$Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x + 5(0) + 1(-1) = +2$ મુજબ ગણતા $x = +3$ મળે છે.
પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંક જેટલી હોય છે,જે $3$ છે.
દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંક (coordination number) દર્શાવે છે,જે મધ્યસ્થ ધાતુ સાથે જોડાયેલા કુલ લિગેન્ડની સંખ્યા છે. અહીં $5$ $NH_3$ અણુઓ અને $1$ $Cl^-$ આયન જોડાયેલા છે,તેથી સવર્ગ આંક $5 + 1 = 6$ થાય છે.
આમ,પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક સંયોજકતા અનુક્રમે $3$ અને $6$ છે.

(D) $AgCl$ ના અવક્ષેપિત મોલની સંખ્યા સંકલન ક્ષેત્રની બહાર રહેલા આયનીય ક્લોરાઇડ આયનો $(Cl^-)$ પર આધાર રાખે છે.
$1$. $[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl$ વિયોજન પામીને $1$ $Cl^-$ આયન આપે છે,તેથી તે $1$ મોલ $AgCl$ ઉત્પન્ન કરે છે.
$2$. $[Ni(H_2O)_6]Cl_2$ વિયોજન પામીને $2$ $Cl^-$ આયનો આપે છે,તેથી તે $2$ મોલ $AgCl$ ઉત્પન્ન કરે છે.
$3$. $[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ માં સંકલન ક્ષેત્રની બહાર કોઈ આયનીય $Cl^-$ આયનો નથી,તેથી તે $0$ મોલ $AgCl$ ઉત્પન્ન કરે છે.
$4$. $[Pd(NH_3)_4]Cl_2$ વિયોજન પામીને $2$ $Cl^-$ આયનો આપે છે,તેથી તે $2$ મોલ $AgCl$ ઉત્પન્ન કરે છે.
$AgCl$ ના કુલ મોલ = $1 + 2 + 0 + 2 = 5$ મોલ.

(A) ફેહલિંગના પ્રક્રિયકમાં ટાર્ટરેટ આયનો $(C_4H_4O_6^{2-})$ સાથેનો કોપર$(II)$ સંકીર્ણ હોય છે.
આ સંકીર્ણમાં,ટાર્ટરેટ આયન દ્વિદંતીય (bidentate) લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે,જેનો અર્થ છે કે તે બે દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાય છે.
તેથી,ટાર્ટરેટ લિગેન્ડની ડેન્ટિસિટી $2$ છે.

(A) દ્વિ-ક્ષાર એવા સંયોજનો છે જે પાણીમાં ઓગળતા તેમના ઘટક આયનોમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજિત થઈ જાય છે.
$FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O$ (મોહર ક્ષાર) અને $K_2SO_4 \cdot Al_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ (પોટાશ એલમ) એ દ્વિ-ક્ષારના ઉદાહરણો છે.
$CuSO_4 \cdot 4NH_3 \cdot H_2O$ અને $Fe(CN)_2 \cdot 4KCN$ (જે $K_4[Fe(CN)_6]$ છે) એ સવર્ગ સંયોજનો (complex salts) છે જે દ્રાવણમાં તેમના ઘટક આયનોમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજિત થતા નથી.
તેથી,$A$ અને $C$ દ્વિ-ક્ષાર છે.

(C) એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ એટલે એવો લિગાન્ડ જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે.
સંકીર્ણ $[M(en)(SCN)_4]$ માં,$en$ (ઇથિલિનડાયમાઇન) એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે,જે બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ દ્વારા જોડાય છે.
લિગાન્ડ $SCN^-$ (થાયોસાયનેટ) એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે કારણ કે તે સલ્ફર પરમાણુ $(S-CN^-)$ અથવા નાઇટ્રોજન પરમાણુ $(N-CS^-)$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
આ સંકીર્ણમાં $4$ $SCN^-$ લિગાન્ડ હાજર છે.
તેથી,સંકીર્ણમાં એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડની સંખ્યા $4$ છે.

(A) એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ એ એવો લિગાન્ડ છે જે એક કરતા વધુ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે (દા.ત.,$NO_2^-$ એ $N$ અથવા $O$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે,અને $NCS^-$ એ $N$ અથવા $S$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે).
વિકલ્પોનું વિશ્લેષણ:
$A$: $C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ) એ દ્વિદંતીય લિગાન્ડ છે,ઇથિલિન ડાયએમાઇન $(en)$ એ દ્વિદંતીય લિગાન્ડ છે,અને $H_2O$ એ એકદંતીય લિગાન્ડ છે. આમાંથી કોઈ પણ એમ્બિડેન્ટેટ નથી.
$B$: $NCS^-$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$C$: $NO_2^-$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$D$: $NO_2^-$ અને $NCS^-$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
તેથી,જે સમૂહમાં કોઈ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ નથી તે $A$ છે.

(A) સંકીર્ણ $[Cr(H_2O)_5Cl]Cl_2$ પાણીમાં નીચે મુજબ વિયોજન પામે છે: $[Cr(H_2O)_5Cl]Cl_2 \rightarrow [Cr(H_2O)_5Cl]^{2+} + 2Cl^-$.
દરેક મોલ સંકીર્ણ $2$ મોલ આયનીય ક્લોરાઈડ આયનો $(Cl^-)$ આપે છે.
સંકીર્ણના મિલીમોલની સંખ્યા $= Molarity \times Volume (mL) = 0.01 \, M \times 20 \, mL = 0.2 \, mmol$.
$1$ મોલ સંકીર્ણ $2$ મોલ $Cl^-$ આપે છે,તેથી $0.2 \, mmol$ સંકીર્ણ $0.4 \, mmol$ $Cl^-$ આપશે.
અવક્ષેપન પ્રક્રિયા: $Ag^+ + Cl^- \rightarrow AgCl(s)$.
આમ,$0.4 \, mmol$ $Cl^-$ ના અવક્ષેપન માટે $0.4 \, mmol$ $AgNO_3$ જરૂરી છે.
$Molarity = \frac{millimoles}{Volume (mL)}$ સૂત્રનો ઉપયોગ કરતા,$0.1 = \frac{0.4}{V}$.
$V = \frac{0.4}{0.1} = 4 \, mL$.

(B) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ એક સંકલન સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન માત્ર એક જ પ્રકારના દાતા પરમાણુ અથવા લિગાન્ડ સાથે જોડાયેલ હોય છે.
- ટ્રાયએમાઇનટ્રાયએક્વાક્રોમિયમ $(III)$ ક્લોરાઇડ: $[Cr(NH_3)_3(H_2O)_3]Cl_3$ (હેટરોલેપ્ટિક)
- પોટેશિયમ ટ્રાયઓક્ઝેલેટોએલ્યુમિનેટ $(III)$: $K_3[Al(C_2O_4)_3]$ (હોમોલેપ્ટિક,કારણ કે બધા લિગાન્ડ ઓક્ઝેલેટ આયનો છે)
- ડાયએમાઇનક્લોરાઇડોનાઇટ્રાઇટો-$N$-પ્લેટિનમ $(II)$: $[Pt(NH_3)_2Cl(NO_2)]$ (હેટરોલેપ્ટિક)
- પેન્ટાએમાઇનકાર્બોનેટોકોબાલ્ટ $(III)$ ક્લોરાઇડ: $[Co(NH_3)_5(CO_3)]Cl$ (હેટરોલેપ્ટિક)
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) બ્રાઉન રિંગ સંકીર્ણ $[Fe(H_2O)_5(NO)]^{2+}$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,$H_2O$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે (વીજભાર $0$) અને $NO$ એ $NO^+$ (નાઈટ્રોસોનિયમ આયન) તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે જેનો વીજભાર $+1$ છે.
ધારો કે $Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$x + 5(0) + 1 = +2$
$x + 1 = +2$
$x = +1$.
તેથી,આયર્નનો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ છે.

(A) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે જોડાયેલા તમામ લિગાન્ડ સમાન પ્રકારના હોય છે.
સંકીર્ણ $[Ni(CN)_4]^{2-}$ માં,ચારેય લિગાન્ડ સાયનાઈડ $(CN^-)$ આયનો છે.
તેથી,$[Ni(CN)_4]^{2-}$ એ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(C) સંકીર્ણની વધારાના $AgNO_3$ સાથેની પ્રક્રિયા $2$ મોલ $AgCl$ આપે છે,જે દર્શાવે છે કે સવર્ગ સ્તરની બહાર $2$ ક્લોરાઇડ આયનો છે.
સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Co(NH_3)_nCl]Cl_2$ છે.
સંકીર્ણ અષ્ટફલકીય હોવાથી,$Co$ નો સવર્ગ આંક $6$ છે. તેથી,$n + 1 = 6$,જે $n = 5$ આપે છે.
સંકીર્ણ $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$ છે.
ધારો કે $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે. સંકીર્ણમાં ઓક્સિડેશન આંકનો સરવાળો $x + 5(0) + 1(-1) + 2(-1) = 0$ થાય,જે $x - 3 = 0$ આપે છે,તેથી $x = +3$.
તેથી,$x + n = 3 + 5 = 8$.

(C) એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સ એવા છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે પરંતુ એક સમયે તેમાંથી માત્ર એક જ દ્વારા કેન્દ્રીય ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
આપેલ યાદીમાં:
$1$. $NO_2^{-}$ ($N$ અથવા $O$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે)
$2$. $SCN^{-}$ ($S$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે)
$3$. $CN^{-}$ ($C$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે)
અન્ય લિગાન્ડ્સ જેમ કે $C_2O_4^{2-}$,$NH_3$,$SO_4^{2-}$,અને $H_2O$ એમ્બિડેન્ટેટ નથી.
તેથી,એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સની કુલ સંખ્યા $3$ છે.

(D) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ તે છે જેમાં ધાતુ માત્ર એક જ પ્રકારના દાતા સમૂહો સાથે જોડાયેલ હોય છે.
$[Co(NH_3)_6]^{3+}$ માં માત્ર $NH_3$ લિગેન્ડ્સ છે,તેથી તે હોમોલેપ્ટિક છે.
વિધાન $I$ સાચું છે.
હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ તે છે જેમાં ધાતુ એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહો સાથે જોડાયેલ હોય છે.
$[Co(NH_3)_4 Cl_2]^{+}$ માં $NH_3$ અને $Cl^{-}$ બંને લિગેન્ડ્સ છે,તેથી તે હેટરોલેપ્ટિક છે.
વિધાન $II$ હોમોલેપ્ટિક અને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણોની વ્યાખ્યાઓ યોગ્ય રીતે સમજાવે છે.
તેથી,વિધાન $I$ અને વિધાન $II$ બંને સાચા છે.

(C) $CuSO_4 \cdot 5 H_2 O$ માં,કોપર આયન $(Cu^{2+})$ છ-સવર્ગીય છે.
ચાર પાણીના અણુઓ સીધા $Cu^{2+}$ આયન સાથે જોડાયેલા છે.
બાકીનો પાંચમો પાણીનો અણુ સવર્ગીય પાણીના અણુઓ અને સલ્ફેટ $(SO_4^{2-})$ આયનો વચ્ચે હાઇડ્રોજન બંધ દ્વારા જોડાયેલો છે.
તેથી,ધાતુના કેન્દ્ર સાથે સીધા જોડાયેલા પાણીના અણુઓની સંખ્યા $4$ છે.

(C) ઈથિલિનડાયએમાઈનટેટ્રાએસેટિક એસિડ $(EDTA)$ એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
તેનું બંધારણ ઈથિલિનડાયએમાઈન બેકબોન $(H_2N-CH_2-CH_2-NH_2)$ ધરાવે છે,જેમાં નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ પરના ચાર હાઈડ્રોજન પરમાણુઓ ચાર એસેટિક એસિડ ગ્રુપ $(CH_2COOH)$ દ્વારા બદલાય છે.
તેથી,બંધારણ $(HOOCCH_2)_2N-CH_2-CH_2-N(CH_2COOH)_2$ છે.
આ વિકલ્પ $C$ ને અનુરૂપ છે.

(C) સંકીર્ણ એસિટિલબ્રોમિડોડાયકાર્બોનિલબિસ(ટ્રાયઇથાઇલફોસ્ફિન)આયર્ન$(II)$ છે.
બંધારણ પરથી,કેન્દ્રીય $Fe$ પરમાણુ સાથે જોડાયેલા લિગાન્ડ્સ નીચે મુજબ છે:
$1$. બે $CO$ (કાર્બોનિલ) લિગાન્ડ્સ,જે $Fe-C$ બંધ ધરાવે છે.
$2$. એક એસિટિલ ગ્રુપ $(-COCH_3)$,જે $Fe-C$ બંધ ધરાવે છે.
$3$. બે $PEt_3$ (ટ્રાયઇથાઇલફોસ્ફિન) લિગાન્ડ્સ,જે $Fe-P$ બંધ ધરાવે છે.
$4$. એક $Br^-$ (બ્રોમાઇડ) લિગાન્ડ,જે $Fe-Br$ બંધ ધરાવે છે.
તેથી,$Fe-C$ બંધોની કુલ સંખ્યા $2$ ($CO$ માંથી) $+ 1$ (એસિટિલમાંથી) $= 3$ છે.

(C) $Ni^{2+}$ અને ડાયમિથાઈલગ્લાયોક્સાઈમ $(dmg)$ વચ્ચે બનતા સંકીર્ણનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Ni(dmg)_2]$ છે.
દરેક ડાયમિથાઈલગ્લાયોક્સાઈમ લિગેન્ડનું સૂત્ર $C_4H_7N_2O_2^-$ છે.
સંકીર્ણ $[Ni(dmg)_2]$ માં આવા બે લિગેન્ડ હોય છે.
કુલ $H$ પરમાણુઓની સંખ્યા = $2 \times 7 = 14$.
આ $14$ હાઈડ્રોજન પરમાણુઓમાં ચાર મિથાઈલ સમૂહો $(-CH_3)$ માંથી $12$ હાઈડ્રોજન પરમાણુઓ અને આંતર-આણ્વીય હાઈડ્રોજન બંધમાં સામેલ $2$ હાઈડ્રોજન પરમાણુઓનો સમાવેશ થાય છે.

(A) સંકીર્ણ $Co(NH_3)_5Cl_3$ પાણીમાં વિયોજન પામીને $3$ મોલ આયનો આપે છે,જે સૂચવે છે કે તેનું સૂત્ર $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$ છે.
વિયોજન પ્રક્રિયા: $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2 \rightarrow [Co(NH_3)_5Cl]^{2+} + 2Cl^{-}$.
આનાથી $1$ સંકીર્ણ આયન અને $2$ ક્લોરાઇડ આયનો મળે છે,જે કુલ $3$ આયનો થાય છે.
વધારાના $AgNO_3$ સાથેની પ્રક્રિયા $2$ આયનીય ક્લોરાઇડ આયનોની હાજરીની પુષ્ટિ કરે છે: $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2 + 2AgNO_3 \rightarrow [Co(NH_3)_5Cl](NO_3)_2 + 2AgCl_{(s)}$.

(A) પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંક જેટલી હોય છે.
દ્વિતીયક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના સવર્ગ આંક જેટલી હોય છે.
$1$. $[Co(en)_2 Cl_2] Cl$: $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે,$CN = 2(2) + 2 = 6$. તેથી,$(A-I)$.
$2$. $[Pt(NH_3)_2 Cl(NO_2)]$: $Pt$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે,$CN = 2 + 1 + 1 = 4$. તેથી,$(B-II)$.
$3$. $Hg[Co(SCN)_4]$: $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે,$CN = 4$. તેથી,$(C-III)$.
$4$. $[Mg(EDTA)]^{2-}$: $Mg$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે,$EDTA$ ષડદંતીય લિગેન્ડ છે,$CN = 6$. તેથી,$(D-IV)$.
આમ,સાચી જોડ $A-I, B-II, C-III, D-IV$ છે.

(D) બંને સંકીર્ણ સંયોજનોમાં $Ni$ નો ઓક્સિડેશન આંક નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$[NiCl_4]^{2-}$ માટે: $x + 4(-1) = -2 \Rightarrow x = +2$.
$[Ni(CN)_4]^{2-}$ માટે: $x + 4(-1) = -2 \Rightarrow x = +2$.
મધ્યસ્થ ધાતુ આયનનો ઓક્સિડેશન આંક એ તેની પ્રાથમિક સંયોજકતા તરીકે ઓળખાય છે.
તેથી,બંને સંકીર્ણ સંયોજનો $Ni$ ની પ્રાથમિક સંયોજકતામાં સમાનતા દર્શાવે છે.

(B) મોહર ક્ષાર એ $(NH_4)_2Fe(SO_4)_2 \cdot 6 H_2O$ રાસાયણિક સૂત્ર ધરાવતો દ્વિક્ષાર છે.
તે ફેરસ સલ્ફેટ $(FeSO_4 \cdot 7 H_2O)$ અને એમોનિયમ સલ્ફેટ $((NH_4)_2SO_4)$ ના સમાન મોલર જલીય દ્રાવણોને મિશ્ર કરીને બનાવવામાં આવે છે.
પ્રક્રિયા: $FeSO_4 + (NH_4)_2SO_4 + 6 H_2O \rightarrow (NH_4)_2Fe(SO_4)_2 \cdot 6 H_2O$.

(C) $N(CH_2-CH_2-NH_2)_3$ લિગાન્ડને $tren$ (tris($2$-aminoethyl)amine) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેમાં એક તૃતીયક એમાઈન નાઈટ્રોજન પરમાણુ અને ત્રણ પ્રાથમિક એમાઈન નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ હોય છે,જે તમામ પાસે સંકલન માટે અબંધકારક ઈલેક્ટ્રોન યુગ્મ ઉપલબ્ધ હોય છે.
તેમાં ચાર દાતા નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ હોવાથી જે એકસાથે કેન્દ્રીય ધાતુ આયન સાથે જોડાઈ શકે છે,તેથી તે ટેટ્રાડેન્ટેટ લિગાન્ડ તરીકે વર્તે છે.

(C) જ્યારે બહુદંતીય લિગેન્ડ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે બે કે તેથી વધુ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા જોડાય છે અને વલય રચના બનાવે છે,ત્યારે તેને કીલેટ સંકીર્ણ કહેવાય છે.
$A$: bis(dimethylglyoximato)nickel$(II)$ માં દ્વિદંતીય લિગેન્ડ dimethylglyoximate છે,જે કીલેટ બનાવે છે.
$B$: Potassium ethylenediaminetetrathiocyanatochromate$(III)$ માં દ્વિદંતીય લિગેન્ડ ethylenediamine છે,જે કીલેટ બનાવે છે.
$C$: Tetraamminediazidocobalt$(III)$ nitrate માં એકદંતીય લિગેન્ડ ($NH_3$ અને $N_3^-$) છે. એકદંતીય લિગેન્ડ કીલેટ વલય બનાવી શકતા નથી.
$D$: trans-diglycinatoplatinum$(II)$ માં દ્વિદંતીય લિગેન્ડ glycinate છે,જે કીલેટ બનાવે છે.

(D) વર્નરના સિદ્ધાંત મુજબ,સવર્ગ સ્તરની બહાર રહેલા ક્લોરાઈડ આયનો (આયનીય ક્લોરાઈડ) $AgNO_3$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $AgCl$ ના અવક્ષેપ આપે છે.
$1$. $PtCl_4 \cdot 4 NH_3$ ને $[Pt(NH_3)_4Cl_2]Cl_2$ તરીકે લખી શકાય,જે $2$ મોલ $AgCl$ આપે છે.
$2$. $PtCl_4 \cdot 5 NH_3$ ને $[Pt(NH_3)_5Cl]Cl_3$ તરીકે લખી શકાય,જે $3$ મોલ $AgCl$ આપે છે.
$3$. $PtCl_4 \cdot 2 NH_3$ ને $[Pt(NH_3)_2Cl_4]$ તરીકે લખી શકાય,જે $0$ મોલ $AgCl$ આપે છે.
$4$. $PtCl_4 \cdot 3 NH_3$ ને $[Pt(NH_3)_3Cl_3]Cl$ તરીકે લખી શકાય,જે $1$ મોલ $AgCl$ આપે છે.
તેથી,જે સંકીર્ણ માત્ર એક મોલ $AgCl$ આપે છે તે $PtCl_4 \cdot 3 NH_3$ છે.

(B) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાયેલા તમામ લિગેન્ડ એક જ પ્રકારના હોય છે.
$Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ (પ્રશિયન બ્લુ) માં,સવર્ગ એકમ $[Fe(CN)_6]^{4-}$ છે,જેમાં માત્ર એક જ પ્રકારનો લિગેન્ડ,$CN^-$,હાજર છે.
તેથી,તે એક હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(B) સંકીર્ણનું નામ Pentaaquachloridochromium $(III)$ chloride monohydrate છે.
$1$. મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ Chromium $(Cr)$ છે જેનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
$2$. લિગાન્ડ્સમાં પાંચ પાણીના અણુઓ $(pentaaqua = 5 \ H_2O)$ અને એક ક્લોરાઇડ આયન $(chlorido = 1 \ Cl^-)$ સંકલન ક્ષેત્રની અંદર છે.
$3$. કાઉન્ટર આયન ક્લોરાઇડ $(Cl^-)$ સંકલન ક્ષેત્રની બહાર છે.
$4$. એક પાણીનો અણુ સ્ફટિકજળ તરીકે છે $(monohydrate = 1 \ H_2O)$.
$5$. વીજભાર સંતુલિત કરતા: $[Cr(H_2O)_5Cl]^{x} + Cl^- = 0$. $Cr$ નો વીજભાર $+3$ અને $Cl$ નો $-1$ હોવાથી,સંકીર્ણ આયનનો વીજભાર $+2$ થાય છે. તેથી,વીજભાર સંતુલિત કરવા માટે બે ક્લોરાઇડ આયનોની જરૂર પડે છે: $[Cr(H_2O)_5Cl]Cl_2$.
$6$. મોનોહાઇડ્રેટ ઉમેરતા: $[Cr(H_2O)_5Cl]Cl_2 \cdot H_2O$.

(C) $NO_2^{-}$ (અથવા $NO_3^{-}$) ના પરીક્ષણ માટેની પ્રક્રિયાને બ્રાઉન રિંગ ટેસ્ટ કહેવામાં આવે છે.
આ કસોટીમાં,$Fe^{2+}$ આયનો પાણીની હાજરીમાં $NO$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ભૂરા રંગનું સંકીર્ણ $[Fe(H_2O)_5NO]^{2+}$ બનાવે છે.
આ સંકીર્ણમાં,$Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક આ રીતે ગણવામાં આવે છે: $x + 0 + 0 = +2$,તેથી $x = +2$.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે બનેલું સંકીર્ણ $[Fe(H_2O)_5NO]^{2+}$ છે.

(B) $en$ લિગેન્ડ એટલે ઈથિલીનડાયએમાઈન,જે એક દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,$Bis(ethylenediamine)dithiocyanatoplatinum(IV)$ માં $en$ લિગેન્ડ રહેલો છે,જે તેના નામ 'ઈથિલીનડાયએમાઈન' પરથી સ્પષ્ટ થાય છે.
આ સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Pt(en)_2(SCN)_2]^{2+}$ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) Tetracyanonickelate$(II)$ આયનનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Ni(CN)_4]^{2-}$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,લિગેન્ડ સાયનાઈડ આયન $(CN^-)$ છે.
દરેક સાયનાઈડ આયન એકદંતીય લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો અર્થ છે કે તે કાર્બન પરમાણુ દ્વારા એક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.
અહીં $4$ સાયનાઈડ લિગેન્ડ હોવાથી,દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા $4 \times 1 = 4$ થાય છે.

(B) સિસ્પ્લેટિનનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Pt(NH_{3})_{2}Cl_{2}]$ છે.
આ સવર્ગ સંયોજનમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન પ્લેટિનમ $(Pt^{2+})$ છે.
મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા લિગાન્ડ્સ બે એમોનિયા $(NH_{3})$ અણુઓ અને બે ક્લોરાઇડ $(Cl^{-})$ આયનો છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) સિસપ્લેટિન એ $[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ રાસાયણિક સૂત્ર ધરાવતું સવર્ગ સંયોજન છે.
આ સંયોજનમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Pt$ (પ્લેટિનમ) છે.
તે બે $NH_3$ લિગેન્ડ અને બે $Cl^-$ લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ છે.
દરેક લિગેન્ડ એકદંતીય (monodentate) હોવાથી,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ દ્વારા બનતા કુલ સવર્ગ બંધની સંખ્યા $2 + 2 = 4$ છે.
તેથી,સિસપ્લેટિનમાં $Pt$ નો સવર્ગ આંક $4$ છે.

(D) પેન્ટાએમાઈનકાર્બોનેટોકોબાલ્ટ$(III)$ ક્લોરાઈડનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Co(NH_3)_5(CO_3)]Cl$ છે.
આ સંકીર્ણ સંયોજનમાં,ક્લોરાઈડ આયન $(Cl^-)$ સંકલન ક્ષેત્રની બહાર પ્રતિ-આયન તરીકે હાજર છે.
જ્યારે આ સંયોજન વધારાના સિલ્વર નાઈટ્રેટ $(AgNO_3)$ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે સંકલન ક્ષેત્રની બહારનો ક્લોરાઈડ આયન સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ ના અવક્ષેપ બનાવવા માટે પ્રક્રિયા કરે છે:
$[Co(NH_3)_5(CO_3)]Cl + AgNO_3 \rightarrow [Co(NH_3)_5(CO_3)]NO_3 + AgCl(s)$.
સંકીર્ણના પ્રતિ મોલ દીઠ માત્ર $1$ મોલ આયનીય $Cl^-$ હોવાથી,$1$ મોલ $AgCl$ અવક્ષેપિત થશે.