Basic Terms Questions in Gujarati

(C) તટસ્થ લિગેન્ડ એવો લિગેન્ડ છે જે કોઈ ચોખ્ખો વિદ્યુતભાર ધરાવતો નથી.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી:
$1$. નાઈટ્રેટો $(NO_3^-)$ એ $-1$ વીજભાર ધરાવતો ઋણાયનિક લિગેન્ડ છે.
$2$. સાયનો $(CN^-)$ એ $-1$ વીજભાર ધરાવતો ઋણાયનિક લિગેન્ડ છે.
$3$. એક્વા $(H_2O)$ એ $0$ વીજભાર ધરાવતો તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
$4$. આયોડો $(I^-)$ એ $-1$ વીજભાર ધરાવતો ઋણાયનિક લિગેન્ડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) તટસ્થ લિગેન્ડ એવો લિગેન્ડ છે જે કોઈ ચોખ્ખો વિદ્યુતભાર ધરાવતો નથી.
$1$. કાર્બોનિલ $(CO)$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
$2$. સલ્ફેટો $(SO_4^{2-})$ $-2$ નો વીજભાર ધરાવે છે.
$3$. ઓક્ઝેલેટો $(C_2O_4^{2-})$ $-2$ નો વીજભાર ધરાવે છે.
$4$. બ્રોમો $(Br^-)$ $-1$ નો વીજભાર ધરાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) એનાયોનિક લિગાન્ડ તે છે જે ઋણ વીજભાર ધરાવે છે.
$A$. આઈસોથાયોસાયનેટો $(NCS^-)$ એ એનાયોનિક લિગાન્ડ છે.
$B$. એમાઈન $(NH_3)$ એ તટસ્થ લિગાન્ડ છે.
$C$. એક્વા $(H_2O)$ એ તટસ્થ લિગાન્ડ છે.
$D$. ઈથિલીનડાયએમાઈન $(en)$ એ તટસ્થ લિગાન્ડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) $K_4[Fe(CN)_6]$ સંકલન સંયોજનમાં,લિગેન્ડ સાયનાઇડ આયન,$CN^-$ છે.
દરેક $CN^-$ લિગેન્ડ એકદંતીય લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો અર્થ છે કે તે એક જ દાતા પરમાણુ (કાર્બન પરમાણુ) દ્વારા એક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.
કેન્દ્રીય ધાતુ આયન $Fe^{2+}$ સાથે $6$ $CN^-$ લિગેન્ડ જોડાયેલા છે.
તેથી,સંકીર્ણના એક મોલમાં,$6$ મોલ $CN^-$ લિગેન્ડ હોય છે.
દરેક $CN^-$ લિગેન્ડમાં એક દાતા પરમાણુ (કાર્બન) હોવાથી,દાતા પરમાણુઓના મોલની કુલ સંખ્યા $6 \times 1 = 6$ મોલ છે.

(A) કયા સંકીર્ણમાં માત્ર તટસ્થ લિગેન્ડ્સ છે તે નક્કી કરવા માટે,આપણે દરેક વિકલ્પમાં રહેલા લિગેન્ડ્સનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$A$: $[Co(NH_3)_5(H_2O)]Cl_3$ માં $NH_3$ (તટસ્થ) અને $H_2O$ (તટસ્થ) છે.
$B$: $[Rh(NH_3)_3(SCN)_3]$ માં $NH_3$ (તટસ્થ) અને $SCN^-$ (ઋણાયનીય) છે.
$C$: $[Pt(en)_2(SCN)_2]Cl_2$ માં $en$ (તટસ્થ) અને $SCN^-$ (ઋણાયનીય) છે.
$D$: $[Co(NH_3)_3(NO_2)_3]$ માં $NH_3$ (તટસ્થ) અને $NO_2^-$ (ઋણાયનીય) છે.
તેથી,વિકલ્પ $A$ માં રહેલા સંકીર્ણમાં માત્ર તટસ્થ લિગેન્ડ્સ છે.

(C) $EDTA^{4-}$ (ઇથિલિનડાયએમાઇનટેટ્રાએસીટેટ આયન) એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
તેમાં $6$ દાતા પરમાણુઓ હોય છે: $2$ નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ (એમાઇન જૂથોમાંથી) અને $4$ ઓક્સિજન પરમાણુઓ (ચાર કાર્બોક્સિલેટ જૂથોમાંથી).
આ $6$ દાતા પરમાણુઓ એકસાથે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે,જે તેને હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ બનાવે છે.
તેથી,દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા $6$ છે.

(A) $[Co(C_2O_4)_3]^{3-}$ માં,ત્રણ ઓક્ઝેલેટ લિગાન્ડ્સ કોબાલ્ટ આયન સાથે જોડાયેલા છે.
ઓક્ઝેલેટ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ હોવાથી,દરેક $(C_2O_4)^{2-}$ પાસે બે દાતા ઓક્સિજન પરમાણુઓ હોય છે.
તેથી,$1 \text{ મોલ } (C_2O_4)^{2-} \equiv 2 \text{ મોલ દાતા પરમાણુઓ}$.
આમ,$1 \text{ મોલ } [Co(C_2O_4)_3]^{3-} \equiv 3 \times 2 = 6 \text{ મોલ દાતા પરમાણુઓ}$.

(C) ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ $(C_2O_4^{2-})$ એ દ્વિદંતીય (bidentate) લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે એકસાથે $2$ દાતા પરમાણુઓ (ઓક્સિજન પરમાણુઓ) દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાય છે.
કેન્દ્રિય $Fe^{3+}$ આયન સાથે $3$ ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ જોડાયેલા હોવાથી,કુલ સવર્ગ આંક નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$\text{સવર્ગ આંક} = (\text{લિગેન્ડની સંખ્યા}) \times (\text{લિગેન્ડની દંતિયતા})$
$\text{સવર્ગ આંક} = 3 \times 2 = 6$.

(D) $NO_2^{-}$ (નાઇટ્રાઇટ) એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે જેમાં બે દાતા પરમાણુઓ,$N$ અને $O$ હોય છે,પરંતુ તે સંકલન બંધ બનાવવા માટે એક સમયે તેમાંથી માત્ર એકનો જ ઉપયોગ કરે છે.
તેને 'નાઇટ્રો' ($N$-બંધિત લિગેન્ડ માટે) અને 'નાઇટ્રાઇટો' ($O$-બંધિત લિગેન્ડ માટે) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) તટસ્થ સવર્ગ સંયોજન તે છે જેમાં સવર્ગ સ્ફિયર પર કોઈ ચોખ્ખો વીજભાર હોતો નથી.
$1$. પેન્ટાએમાઈનકોબાલ્ટ$(III)$ સલ્ફેટ: આ એક ધન આયનીય સંકીર્ણ છે.
$2$. પોટેશિયમ ટ્રાયઓક્ઝેલેટોએલ્યુમિનેટ$(III)$: $K_3[Al(C_2O_4)_3]$ એ ઋણ આયનીય સંકીર્ણ છે.
$3$. ડાયએમાઈનડાયક્લોરોપ્લેટિનમ$(II)$: $[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ નો કુલ વીજભાર $0$ છે,તેથી તે તટસ્થ સંકીર્ણ છે.
$4$. પોટેશિયમ હેક્ઝાસાયનોફેરેટ$(III)$: $K_3[Fe(CN)_6]$ એ ઋણ આયનીય સંકીર્ણ છે.

(B) હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહ (લિગેન્ડ) સાથે જોડાયેલ હોય છે.
સંકીર્ણ $[Fe(H_2O)_5(NCS)]^{2+}$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Fe^{2+}$ એ બે અલગ અલગ પ્રકારના લિગેન્ડ $H_2O$ અને $NCS^-$ સાથે જોડાયેલ છે.
તેથી,તે એક હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
તેનાથી વિપરીત,અન્ય સંકીર્ણો $[Co(NO_2)_6]^{3-}$,$[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ અને $[Co(C_2O_4)_3]^{3-}$ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણો છે કારણ કે તેમાં માત્ર એક જ પ્રકારના લિગેન્ડ હોય છે.

(A) મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ એ એવો લિગાન્ડ છે જે માત્ર એક દાતા પરમાણુ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાય છે.
$CN^{-}$ (સાયનાઈડ) એ મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ) એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$en$ (ઈથિલિનડાયએમાઈન) એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$SCN^{-}$ (થાયોસાયનેટો) એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે,જે મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ તરીકે વર્તે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,ટેટ્રાસાયનોનિકલેટ$(II)$ આયન,$[Ni(CN)_4]^{2-}$,માં મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ $CN^{-}$ રહેલો છે. તેથી,વિકલ્પ $A$ સાચો છે.

(B) કોઓર્ડિનેશન સંકીર્ણની વધારાના સિલ્વર નાઈટ્રેટ $(AgNO_3)$ સાથેની પ્રક્રિયા આયનીય ક્લોરાઈડ આયનોને સિલ્વર ક્લોરાઈડ $(AgCl)$ તરીકે અવક્ષેપિત કરે છે.
પ્રક્રિયાના તત્વયોગમિતિ (stoichiometry) મુજબ:
$[M(X)_n]Cl_2 + 2AgNO_3 \rightarrow [M(X)_n](NO_3)_2 + 2AgCl$
જેથી $1 \ mole$ સંકીર્ણ $2 \ moles$ $AgCl$ બનાવવા માટે પ્રક્રિયા કરે છે,જે દર્શાવે છે કે કોઓર્ડિનેશન સ્ફિયરની બહાર $2 \ moles$ આયનીય $Cl^{-}$ આયનો હાજર છે.

(B) જો સવર્ગ સ્ફિયર પર ધન વીજભાર હોય તો તે કેટાયનિક સંકીર્ણ છે.
$Na_4[Fe(CN)_6]$ એ $4Na^+$ અને $[Fe(CN)_6]^{4-}$ માં વિયોજિત થાય છે,જે એનાયોનિક સંકીર્ણ છે.
$[Co(NH_3)_5Cl]SO_4$ એ $[Co(NH_3)_5Cl]^{2+}$ અને $SO_4^{2-}$ માં વિયોજિત થાય છે,જે કેટાયનિક સંકીર્ણ છે.
$[Ni(CO)_4]$ એ તટસ્થ સંકીર્ણ છે કારણ કે તેના પર કોઈ વીજભાર નથી.
$K_3[Fe(CN)_6]$ એ $3K^+$ અને $[Fe(CN)_6]^{3-}$ માં વિયોજિત થાય છે,જે એનાયોનિક સંકીર્ણ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
ટ્રાયએમાઇનટ્રાયનાઇટ્રોકોબાલ્ટ $(III)$ સંકીર્ણમાં,નાઇટ્રો સમૂહ $(-NO_2)$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે કારણ કે તે નાઇટ્રોજન પરમાણુ (નાઇટ્રો) અથવા ઓક્સિજન પરમાણુ (નાઇટ્રાઇટો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.

(A) $NH_3$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
બાકીના તમામ વિકલ્પો ($Chloro$,$Sulphato$,$Nitrito$) એનિઓનિક લિગેન્ડ છે.
એનિઓનિક લિગેન્ડ સામાન્ય રીતે '$o$' પ્રત્યય સાથે સમાપ્ત થાય છે.

(B) ઓક્ઝેલેટ આયનનું સૂત્ર $C_2O_4^{2-}$ છે.
ઓક્ઝેલેટ આયનની રચનામાં,બે ઓક્સિજન પરમાણુઓ છે જે ઋણ વીજભાર ધરાવે છે અને તેમની પાસે ઇલેક્ટ્રોનની અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ (lone pairs) હોય છે,જે મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સંકલન માટે દાતા પરમાણુ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,દરેક ઓક્ઝેલેટ આયનમાં $2$ દાતા પરમાણુઓ હોય છે.
પરિણામે,$1 \text{ મોલ}$ ઓક્ઝેલેટ આયનમાં $2 \text{ મોલ}$ દાતા પરમાણુઓ હોય છે.

(A) તટસ્થ લિગાન્ડ એવો લિગાન્ડ છે જે કોઈ ચોખ્ખો વિદ્યુતભાર ધરાવતો નથી.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી:
$A$. એમાઈન $(NH_3)$ એ તટસ્થ અણુ છે.
$B$. નાઈટ્રેટો $(NO_3^-)$ $-1$ વીજભાર ધરાવે છે.
$C$. સાયનો $(CN^-)$ $-1$ વીજભાર ધરાવે છે.
$D$. ક્લોરો $(Cl^-)$ $-1$ વીજભાર ધરાવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ એમાઈન છે.

(C) સંકિર્ણ પેન્ટાએમાઈનકાર્બોનેટોકોબાલ્ટ$(III)$ ક્લોરાઈડ છે: $[Co(NH_3)_5(CO_3)]Cl$
આ સંકિર્ણમાં,$NH_3$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે અને $CO_3^{2-}$ એ ઋણાયનીય લિગેન્ડ છે.

(A) $\text{Cyanide ion}$ $(CN^{-})$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે કારણ કે તે માત્ર એક દાતા પરમાણુ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાય છે.
$\text{Ethylenediamine}$ અને $\text{Oxalate ion}$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$\text{Ethylenediaminetetraacetate}$ $(EDTA^{4-})$ એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.

(A) હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહ (લિગેન્ડ) સાથે જોડાયેલ હોય છે.
ચાલો આપેલા સંકીર્ણોનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$A$. $[Co(NH_3)_4(H_2O)_2]Cl_3$: અહીં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Co$ એ બે અલગ પ્રકારના લિગેન્ડ,$NH_3$ અને $H_2O$ સાથે જોડાયેલ છે. તેથી,તે એક હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$B$. $[Co(NH_3)_6]Br_3$: અહીં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Co$ માત્ર એક જ પ્રકારના લિગેન્ડ,$NH_3$ સાથે જોડાયેલ છે. તેથી,તે એક હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$C$. $K_2[Zn(OH)_4]$: અહીં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Zn$ માત્ર એક જ પ્રકારના લિગેન્ડ,$OH^-$ સાથે જોડાયેલ છે. તેથી,તે એક હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$D$. $[Ni(CO)_4]$: અહીં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Ni$ માત્ર એક જ પ્રકારના લિગેન્ડ,$CO$ સાથે જોડાયેલ છે. તેથી,તે એક હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) જે સંકીર્ણોમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના લિગેન્ડ્સ દ્વારા ઘેરાયેલું હોય તેને વિષમલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવામાં આવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,વિકલ્પ $(D)$ માં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ એ બે અલગ પ્રકારના લિગેન્ડ્સ $H_2O$ અને $NH_3$ સાથે જોડાયેલું છે.
તેથી,$[Co(H_2O)(NH_3)_5]I_3$ એ વિષમલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(B) ઇથિલીનડાયએમાઇન $(en)$ એ $NH_2CH_2CH_2NH_2$ છે.
તેમાં બે દાતા નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ છે,જે દરેક એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ ધરાવે છે,જે મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે એકસાથે જોડાઈ શકે છે.
તેથી,તે બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.

(B) તટસ્થ સંકીર્ણ એટલે એવું સંકીર્ણ કે જેમાં સવર્ગ સ્ફિયર પર કોઈ ચોખ્ખો વીજભાર હોતો નથી.
$\left[Co(NO_2)_3(NH_3)_3\right]$ માં,$Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે,અને લિગેન્ડ્સ $3 \times NO_2^-$ $(-3)$ અને $3 \times NH_3$ $(0)$ છે. કુલ વીજભાર $(+3) + (-3) + (0) = 0$ થાય છે.
તેથી,$\left[Co(NO_2)_3(NH_3)_3\right]$ એ તટસ્થ સંકીર્ણ છે.
$\left[Co(H_2O)(NH_3)_5\right]I_3$ અને $\left[Fe(H_2O)_3(NCS)\right]Cl_2$ ધન આયનીય સંકીર્ણ છે,જ્યારે $Na\left[Co(NO_2)_6\right]$ એ ઋણ આયનીય સંકીર્ણ છે.

(C) $[Co(H_2O)(NH_3)_5]I_3$ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ છે.
તેમાં $5$ $NH_3$ લિગેન્ડ અને $1$ $H_2O$ લિગેન્ડ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા છે.
આ તમામ લિગેન્ડ ($NH_3$ અને $H_2O$) એકદંતીય છે,જેનો અર્થ છે કે દરેક લિગેન્ડ માત્ર $1$ દાતા પરમાણુ આપે છે.
તેથી,દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા $5 \times 1 + 1 \times 1 = 6$ થાય છે.

(C) એનાયોનિક સંકીર્ણ એ એવી સંકલન સ્પીસીઝ છે જે ચોખ્ખો ઋણ વીજભાર ધરાવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાં,$[Ni(CN)_4]^{2-}$ એ $-2$ વીજભાર ધરાવતો સંકીર્ણ આયન છે,જે તેને એનાયોનિક સંકીર્ણ બનાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) સંકીર્ણ $K_3[Al(C_2O_4)_3]$ એ પોટેશિયમ ટ્રાયઓક્ઝેલેટોએલ્યુમિનેટ$(III)$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,લિગેન્ડ ઓક્ઝેલેટ આયન $C_2O_4^{2-}$ છે,જે એક ઋણાયનીય લિગેન્ડ છે.
અન્ય વિકલ્પોમાં તટસ્થ લિગેન્ડ્સ જેવા કે $NH_3$ (એમાઇન) અથવા $H_2O$ (એક્વા) હાજર છે.

(A) $Aqua$ $(H_2O)$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે કારણ કે તે કોઈ વિદ્યુતભાર ધરાવતું નથી.
બીજી તરફ,$Sulphato$ $(SO_4^{2-})$,$Carbonato$ $(CO_3^{2-})$ અને $Bromo$ $(Br^-)$ એ ઋણાયન લિગેન્ડ છે.

(D) $EDTA$ એટલે ઇથિલીનડાયએમાઇનટેટ્રાએસીટેટ આયન.
તેમાં બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ દાતા સ્થાન તરીકે હોય છે.
તે એકસાથે છ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે,તેથી તેને હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગેન્ડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(A) કેટાયોનિક સ્ફિયર કોમ્પ્લેક્સ એ છે જેમાં કોઓર્ડિનેશન એન્ટિટી પર ધન વીજભાર હોય છે.
$1$. ટેટ્રાએમાઈનકોપર$(II)$ આયન: $[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ (કેટાયોનિક)
$2$. ટેટ્રાસાયનોનિકલેટ$(II)$ આયન: $[Ni(CN)_4]^{2-}$ (એનાયોનિક)
$3$. ટ્રાયઓક્ઝેલેટોકોબાલ્ટેટ$(III)$ આયન: $[Co(C_2O_4)_3]^{3-}$ (એનાયોનિક)
$4$. ટ્રાયએમાઈનટ્રાયનાઈટ્રોકોબાલ્ટ$(III)$: $[Co(NH_3)_3(NO_2)_3]$ (તટસ્થ)
તેથી,ટેટ્રાએમાઈનકોપર$(II)$ આયન એ કેટાયોનિક સ્ફિયર કોમ્પ્લેક્સ છે.

(B) મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ એવો લિગાન્ડ છે જે માત્ર એક દાતા પરમાણુ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાય છે.
$CN^{-}$,$OH^{-}$,અને $Cl^{-}$ એ બધા મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે કારણ કે તેમની પાસે માત્ર એક જ દાતા સાઇટ છે.
$H_2N(CH_2)_2NH_2$ (ઇથિલીનડાયમાઇન) એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે કારણ કે તેની પાસે બે નાઇટ્રોજન દાતા પરમાણુઓ છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે એકસાથે જોડાઈ શકે છે.
તેથી,$H_2N(CH_2)_2NH_2$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ નથી.

(A) જે સંકીર્ણોમાં ધાતુ આયન માત્ર એક જ પ્રકારના લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ હોય તેને હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવામાં આવે છે.
$\left[Co(NH_3)_6\right]^{3+}$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ માત્ર $NH_3$ લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ છે.
તેથી,$\left[Co(NH_3)_6\right]^{3+}$ એ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(D) $[Fe(C_2O_4)_3]^{3-}$ માં,લિગેન્ડ ઓક્ઝેલેટ આયન $(C_2O_4^{2-})$ છે,જે દ્વિદંતીય (bidentate) લિગેન્ડ છે.
દરેક દ્વિદંતીય લિગેન્ડ મધ્યસ્થ ધાતુ આયનને બે દાતા પરમાણુઓ આપે છે.
અહીં $3$ ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ હોવાથી,મધ્યસ્થ $Fe^{3+}$ આયન સાથે જોડાયેલા કુલ દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા $3 \times 2 = 6$ થાય છે.
તેથી,મધ્યસ્થ ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક $6$ છે.

(A) 'પેન્ટાકાર્બોનિલ આયર્ન$(0)$' સંકિર્ણનું સૂત્ર $[Fe(CO)_5]$ છે.
તેમાં રહેલ લિગેન્ડ કાર્બોનિલ $(CO)$ છે,જે એક તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
જ્યારે અન્ય વિકલ્પોમાં ઋણાયનીય લિગેન્ડ્સ છે: ઓક્ઝેલેટ $(C_2O_4^{2-})$,નાઈટ્રો $(NO_2^-)$ અને સાયનો $(CN^-)$.

(B) . $[Co(NH_3)_6]Cl_3 \rightarrow$ કેટાયોનિક સ્ફિયર કોમ્પ્લેક્સ
$B$. $K_4[Fe(CN)_6] \rightarrow$ એનાયોનિક સ્ફિયર કોમ્પ્લેક્સ (સવર્ગ સ્પીસીઝ $[Fe(CN)_6]^{4-}$ ઋણ વીજભાર ધરાવે છે)
$C$. $[Co(NH_3)_4Cl_2]^+ \rightarrow$ કેટાયોનિક સ્ફિયર કોમ્પ્લેક્સ
$D$. $[Co(NH_3)_5Cl]SO_4 \rightarrow$ કેટાયોનિક સ્ફિયર કોમ્પ્લેક્સ

(D) એનાયોનિક સંકીર્ણ ઓળખવા માટે,આપણે એવા સંકીર્ણ આયન શોધીએ છીએ જે ઋણ વીજભાર ધરાવે છે.
$A$: $\left[Pt(en)_2(SCN)_2\right]^{2+}$ એ કેશનિક (ધન) સંકીર્ણ છે.
$B$: $\left[Co(NH_3)_5(CO_3)\right]Cl$ એ $\left[Co(NH_3)_5(CO_3)\right]^{+}$ અને $Cl^-$ માં વિયોજિત થાય છે,તેથી તે કેશનિક સંકીર્ણ છે.
$C$: $\left[Fe(CO)_5\right]$ એ તટસ્થ સંકીર્ણ છે.
$D$: $Na_3\left[Co(NO_2)_6\right]$ એ $3Na^+$ અને $\left[Co(NO_2)_6\right]^{3-}$ માં વિયોજિત થાય છે. સંકીર્ણ આયન $\left[Co(NO_2)_6\right]^{3-}$ ઋણ વીજભાર ધરાવતું હોવાથી,તે એનાયોનિક સંકીર્ણ છે.

(A) એક જ દાતા પરમાણુ ધરાવતા લિગાન્ડને મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ કહેવામાં આવે છે.
$OH^{-}$ માં,માત્ર ઓક્સિજન પરમાણુ દાતા પરમાણુ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$NO_2^{-}$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે ($N$ અથવા $O$ દ્વારા દાન કરી શકે છે).
$SCN^{-}$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે ($S$ અથવા $N$ દ્વારા દાન કરી શકે છે).
$(C_2O_4)^{2-}$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે (બે ઓક્સિજન પરમાણુઓ દ્વારા દાન કરે છે).

(C) કેટાયોનિક સંકીર્ણ તે છે જેમાં સવર્ગ સ્ફિયર પર ધન વીજભાર હોય છે.
$A$. ટ્રાયોક્ઝેલેટોકોબાલ્ટેટ $(III)$ આયન: $\left[Co(C_2O_4)_3\right]^{3-}$ (એનાયોનિક સંકીર્ણ)
$B$. ટ્રાયએમાઈનટ્રાયનાઈટ્રોકોબાલ્ટ $(III)$: $\left[Co(NH_3)_3(NO_2)_3\right]$ (તટસ્થ સંકીર્ણ)
$C$. પેન્ટાએમાઈનક્લોરોકોબાલ્ટ $(III)$ ક્લોરાઈડ: $\left[Co(NH_3)_5Cl\right]Cl_2$. આયનીકરણ પામતા તે $\left[Co(NH_3)_5Cl\right]^{2+} + 2Cl^-$ આપે છે. આ એક કેટાયોનિક સંકીર્ણ છે.
$D$. પોટેશિયમ ટેટ્રાસાયનોનિકલેટ $(II)$: $K_2\left[Ni(CN)_4\right]$. આયનીકરણ પામતા તે $2K^+ + \left[Ni(CN)_4\right]^{2-}$ આપે છે. આ એક એનાયોનિક સંકીર્ણ છે.

(B) તટસ્થ સંકીર્ણ એવા સંયોજનો છે જેમના સંકીર્ણ ભાગ પર કોઈ વીજભાર હોતો નથી.
$[Co(NO_2)_3(NH_3)_3]$ એ તટસ્થ સંકીર્ણ છે.

(A) $[Pt(NH_3)_2 Cl_2]$ એ એક તટસ્થ સવર્ગ સંયોજન છે કારણ કે તેના પર કોઈ ચોખ્ખો વીજભાર નથી.
આ સંકીર્ણમાં,$NH_3$ અને $Cl^-$ બંને લિગેન્ડ્સ સવર્ગ ક્ષેત્રની અંદર મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Pt$ સાથે સીધા જોડાયેલા છે.
$Pt$ નો સવર્ગ આંક તેની સાથે જોડાયેલા દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા દ્વારા નક્કી થાય છે,જે $2 (NH_3) + 2 (Cl) = 4$ છે.
$Pt$ નો ઓક્સિડેશન આંક આ રીતે ગણવામાં આવે છે: $x + 2(0) + 2(-1) = 0$,જે $x = +2$ આપે છે.

(A) તટસ્થ લિગેન્ડ એવો લિગેન્ડ છે જેના પર કોઈ ચોખ્ખો વિદ્યુતભાર હોતો નથી.
$1$. થાયોસાયનેટ $[SCN]^-$ એ $-1$ વીજભાર ધરાવતો ઋણાયનીય લિગેન્ડ છે.
$2$. એમાઈન $[NH_3]$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
$3$. એક્વા $[H_2O]$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
$4$. કાર્બન મોનોક્સાઈડ $[CO]$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
તેથી,થાયોસાયનેટ એ તટસ્થ લિગેન્ડ નથી.

(A) જે સંકીર્ણ સંયોજનોમાં ધાતુ કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા તમામ લિગેન્ડ સમાન હોય તેને હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવામાં આવે છે.
જે સંકીર્ણમાં ધાતુ પરમાણુ કે આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલા હોય તેને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવામાં આવે છે.
$1. \left[Co(NH_3)_6\right] Cl_3$: બધા લિગેન્ડ $NH_3$ (સમાન) છે,તેથી તે હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$2. \left[Co(NH_3)_4 Cl_2\right]$: લિગેન્ડ $NH_3$ અને $Cl^-$ (અલગ) છે,તેથી તે હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$3. \left[Co(NH_3)_5 Cl\right] SO_4$: લિગેન્ડ $NH_3$ અને $Cl^-$ (અલગ) છે,તેથી તે હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$4. \left[Co(ONO)(NH_3)_5\right] Cl_2$: લિગેન્ડ $ONO^-$ અને $NH_3$ (અલગ) છે,તેથી તે હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(D) કેટાયોનિક સંકીર્ણ એટલે એવું સંયોજન જેમાં સંકીર્ણ આયન પર ચોખ્ખો ધન વીજભાર હોય.
વિકલ્પ $D$ માં,$[PtBr_2(NH_3)_4] Br_2$ નું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[PtBr_2(NH_3)_4] Br_2 \rightarrow [PtBr_2(NH_3)_4]^{2+} + 2Br^{-}$
અહીં,સંકીર્ણ આયન $[PtBr_2(NH_3)_4]^{2+}$ પર ધન વીજભાર છે,તેથી તે કેટાયોનિક સંકીર્ણ છે.
વિકલ્પ $A$ અને $C$ એનાયોનિક સંકીર્ણ છે,અને વિકલ્પ $B$ તટસ્થ સંકીર્ણ છે.

(A) ઇથિલિન ડાયએમાઇન ટેટ્રાએસેટિક એસિડ $(EDTA)$ એ એમિનો પોલીકાર્બોક્સિલિક એસિડ છે જેનું સૂત્ર $(HO_2CCH_2)_2NCH_2CH_2N(CH_2CO_2H)_2$ છે.
આ બંધારણમાં,ઇથિલિન ડાયએમાઇન બેકબોનમાં બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ હાજર હોય છે.
તેથી,$EDTA$ માં $N$ પરમાણુઓની સંખ્યા $2$ છે.

(A) જે સંકીર્ણ સંયોજનોમાં ધાતુ કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા તમામ લિગેન્ડ સમાન હોય તેને હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવામાં આવે છે.
જે સંકીર્ણમાં ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલા હોય તેને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવામાં આવે છે.
$[Co(NH_3)_6]^{3+}$ માં,તમામ છ લિગેન્ડ $NH_3$ અણુઓ છે,જે સમાન છે. તેથી,તે એક હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
અન્ય વિકલ્પોમાં,વિવિધ પ્રકારના લિગેન્ડ્સ (જેમ કે $NH_3$ અને $Cl^-$,અથવા $NH_3$ અને $H_2O$) હાજર છે,જે તેમને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ બનાવે છે.

(A) સંકીર્ણ $Na_4[Fe(CN)_6]$ છે.
$1$. સંકીર્ણ આયન $[Fe(CN)_6]^{4-}$ છે,જે $-4$ વીજભાર ધરાવે છે.
$2$. $Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $(x)$ શોધવા માટે:
$x + 6(-1) = -4$
$x - 6 = -4$
$x = +2$
$3$. $Fe$ નો સવર્ગ આંક $(C.N.)$ જોડાયેલા લિગેન્ડની સંખ્યા દ્વારા નક્કી થાય છે,જે $6$ છે ($CN^-$ એકદંતીય લિગેન્ડ છે).
તેથી,સંકીર્ણ આયન $-4$ વીજભાર ધરાવે છે તે વિધાન સાચું છે.

(B) સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે લિગેન્ડ દ્વારા બનતા કુલ સિગ્મા બંધની સંખ્યા તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
એકદંતીય લિગેન્ડ માટે,સવર્ગ આંક એ લિગેન્ડની સંખ્યા જેટલો હોય છે.
બહુદંતીય લિગેન્ડ માટે,સવર્ગ આંક એ લિગેન્ડની સંખ્યા અને તેની દંતીયતાનો ગુણાકાર છે.
$[Co(en)_3]^{3+}$ માં,$en$ (ઇથિલીનડાયએમાઇન) એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
તેથી,લિગેન્ડની સંખ્યા $3$ છે,પરંતુ સવર્ગ આંક $3 \times 2 = 6$ છે.
આમ,સવર્ગ આંક લિગેન્ડની સંખ્યા જેટલો નથી.

(B) જો ધાતુ પરમાણુ ફક્ત એક જ પ્રકારના લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ હોય તો તે હોમોલેપ્ટિક છે. જો સવર્ગ સ્ફિયર પર ધન વીજભાર હોય તો તે ધન આયનીય (cationic) છે.
$1$. $\left[CoCl_{2}(en)_{2}\right] Cl$: હેટરોલેપ્ટિક અને ધન આયનીય.
$2$. $\left[Fe(H_{2}O)_{6}\right] Cl_{3}$: હોમોલેપ્ટિક (માત્ર $H_{2}O$ લિગેન્ડ) અને ધન આયનીય $(\left[Fe(H_{2}O)_{6}\right]^{3+})$.
$3$. $K\left[Ag(CN)_{2}\right]$: હોમોલેપ્ટિક પણ ઋણ આયનીય.
$4$. $\left[Fe(CO)_{5}\right]$: હોમોલેપ્ટિક પણ તટસ્થ.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $\left[Fe(H_{2}O)_{6}\right] Cl_{3}$ છે.

(B) હેક્ઝાએમાઈન કોબાલ્ટ$(III)$ ક્લોરાઈડનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Co(NH_3)_6]Cl_3$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ છે.
$Co$ નો સવર્ગ આંક $6$ છે (કારણ કે $6$ $NH_3$ લિગેન્ડ જોડાયેલા છે).
$Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
બધા લિગેન્ડ સમાન $(NH_3)$ હોવાથી,તે એક હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
તે એક ધનાયનીય સંકીર્ણ છે કારણ કે સંકીર્ણ આયન $[Co(NH_3)_6]^{3+}$ છે.
તેથી,કોબાલ્ટનો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે તે વિધાન સાચું છે.

(B) જો સંકીર્ણમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે એક કરતા વધુ પ્રકારના લિગાન્ડ જોડાયેલા હોય,તો તે વિષમલેપ્ટિક છે.
જો સંકીર્ણ આયન પર ધન વીજભાર હોય,તો તે ધન આયનીય છે.
$[Co(NH_{3})_{4}Cl_{2}]Cl$ માં,સંકલન ક્ષેત્ર $[Co(NH_{3})_{4}Cl_{2}]^{+}$ છે,જેમાં બે અલગ-અલગ લિગાન્ડ ($NH_{3}$ અને $Cl^{-}$) છે અને તે ધન વીજભાર ધરાવે છે.
આમ,તે વિષમલેપ્ટિક અને ધન આયનીય બંને છે.