Basic Terms Questions in Gujarati

(B) વર્નરના સંકલન સિદ્ધાંત મુજબ,જે ક્લોરાઇડ આયનો આયનીકરણ પામી શકે છે તે સંકલન ક્ષેત્રની બહાર (પ્રાથમિક સંયોજકતા) હોય છે.
$AgNO_3$ ઉમેરવાથી બે ક્લોરાઇડ આયનોને અનુરૂપ $AgCl$ ના અવક્ષેપ મળે છે,જેનો અર્થ છે કે બે $Cl^-$ આયનો સંકલન ક્ષેત્રની બહાર છે.
આ સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,ચોરસ કૌંસની અંદરનો $Cl^-$ આયન પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક બંને સંયોજકતા સંતોષે છે,જ્યારે કૌંસની બહારના બે $Cl^-$ આયનો માત્ર પ્રાથમિક સંયોજકતા સંતોષે છે.
તેથી,એક ક્લોરિન પરમાણુ પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક બંને સંયોજકતા સંતોષે છે.

(C) $1$. સંકીર્ણમાં $1$ $Co$ પરમાણુ,$5$ $NH_3$ અણુ,$1$ $NO_2$ સમૂહ અને $2$ $Cl$ પરમાણુ છે.
$2$. વધુ પડતા $AgNO_3$ સાથે $AgCl$ ના $2$ મોલ અવક્ષેપ મળે છે,જે સૂચવે છે કે સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર $2$ આયનીય $Cl^-$ આયનો છે.
$3$. કુલ $3$ આયનો ($1$ સંકીર્ણ ધન આયન + $2$ $Cl^-$ ઋણ આયન) ઉત્પન્ન થાય છે,જે આપેલી માહિતી સાથે સુસંગત છે.
$4$. તેથી,સવર્ગ ક્ષેત્ર $[Co(NH_3)_5(NO_2)]$ હોવું જોઈએ અને પ્રતિ-આયનો $2$ $Cl^-$ છે.
$5$. આથી સાચું બંધારણ $[Co(NH_3)_5(NO_2)]Cl_2$ છે.

(B) ટેટ્રાએમ્માઇનડાયક્લોરો પ્લેટિનમ $(IV)$ ક્લોરાઇડનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Pt(NH_3)_4Cl_2]Cl_2$ છે.
જલીય દ્રાવણમાં,આ સવર્ગ સંયોજન નીચે મુજબ આયનીકરણ પામે છે:
$[Pt(NH_3)_4Cl_2]Cl_2 (aq) \rightarrow [Pt(NH_3)_4Cl_2]^{2+} (aq) + 2Cl^- (aq)$.
આ આયનીકરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સંકીર્ણનો $1$ મોલ $2$ મોલ ક્લોરાઇડ આયનો $(Cl^-)$ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,ઉત્પન્ન થતા ક્લોરાઇડ આયનોની સંખ્યા $2$ છે.

(D) બંધારણ નક્કી કરવા માટે,આપણે આયનોના વીજભારને સંતુલિત કરીએ છીએ.
આયર્ન $(III)$ એ $Fe^{3+}$ છે.
હેકઝાસાયનોફેરેટ $(II)$ એ $[Fe(CN)_6]^{4-}$ છે.
સંયોજનને વિદ્યુતની દ્રષ્ટિએ તટસ્થ બનાવવા માટે,આપણે ક્રોસ-ગુણાકાર પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીએ છીએ:
$4 \times (Fe^{3+}) + 3 \times ([Fe(CN)_6]^{4-}) = 0$.
આમ,બંધારણ $Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ છે.

(C) પોટાશ એલમનું રાસાયણિક સૂત્ર $K_2SO_4 \cdot Al_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ છે,જેને $K_2Al_2(SO_4)_4 \cdot 24H_2O$ તરીકે લખી શકાય છે.
આ સૂત્રમાં,કેટાયન $K^+$ અને $Al^{3+}$ છે,જે કુલ $2 + 2 = 4$ કેટાયન બનાવે છે.
એનાયન $SO_4^{2-}$ છે,જે કુલ $4$ એનાયન છે.
પાણીના અણુઓની સંખ્યા $24$ છે.
આમ,કેટાયન : એનાયન : પાણીના અણુઓનો ગુણોત્તર $4 : 4 : 24$ છે.
આ ગુણોત્તરને $4$ વડે ભાગતા,આપણને $1 : 1 : 6$ મળે છે.

(C) સાયનાઇડ આયન,$CN^-$,માં કાર્બન અને નાઇટ્રોજન વચ્ચે ત્રિ-બંધ હોય છે,જેમાં એક $\sigma$ બંધ અને બે $\pi$ બંધ હોય છે.
$[Ag(CN)_2]^-$ સંકીર્ણમાં,બે $CN^-$ લિગેન્ડ્સ છે.
તેથી,$\pi$ બંધની કુલ સંખ્યા $= 2 \times 2 = 4$ થાય.

(A) $AgCl$ ના અવક્ષેપના બે મોલનું નિર્માણ સૂચવે છે કે સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર બે આયનીય ક્લોરાઈડ આયનો છે.
તેથી,સંકીર્ણ સંયોજનને $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$ તરીકે દર્શાવી શકાય છે.
આ બંધારણમાં,ચોરસ કૌંસની બહારના બે ક્લોરાઈડ આયનો પ્રાથમિક સંયોજકતા સંતોષે છે,જ્યારે સવર્ગ ક્ષેત્રની અંદરનો એક ક્લોરાઈડ આયન પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક બંને સંયોજકતા સંતોષે છે.
પ્રક્રિયા છે: $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2 + 2AgNO_3 \to [Co(NH_3)_5Cl](NO_3)_2 + 2AgCl$.

(D) આપેલ સંકીર્ણમાં બે $en$ લિગેન્ડ અને એક $C_2O_4$ લિગેન્ડ છે. બંને દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
સવર્ગ આંક = $(2 \times 2) + (1 \times 2) = 4 + 2 = 6$.
ધારો કે $E$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $x$ છે.
સંકીર્ણ $[E(en)_2(C_2O_4)]NO_2$ છે. $NO_2$ એ $-1$ વીજભાર ધરાવતો કાઉન્ટર આયન હોવાથી,સંકીર્ણ કેટાયન $[E(en)_2(C_2O_4)]^+$ નો વીજભાર $+1$ થાય.
$x + 2(0) + 1(-2) = +1$
$x - 2 = +1$
$x = +3$.
તેથી,સવર્ગ આંક $6$ છે અને ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે. આમ,વિકલ્પ $(d)$ સાચો છે.

(B) સંકીર્ણ $[Co(NH_3)_5CO_3]ClO_4$ છે.
$NH_3$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ ($5$ લિગેન્ડ) છે અને $CO_3^{2-}$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ ($1$ લિગેન્ડ) છે.
સવર્ગ આંક $(C.N.)$ $= 5 \times 1 + 1 \times 2 = 7$.
ધારો કે $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$x + 5(0) + 1(-2) + 1(-1) = 0 \implies x - 3 = 0 \implies x = +3$.
$Co$ $(Z=27)$ ની ઇલેક્ટ્રોન રચના $[Ar] 3d^7 4s^2$ છે.
$Co^{3+}$ ની ઇલેક્ટ્રોન રચના $[Ar] 3d^6 4s^0$ છે.
$d-$ ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા $6$ છે.
પ્રબળ ક્ષેત્ર લિગેન્ડની હાજરીમાં,$3d$ કક્ષકમાં રહેલા $6$ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મિત થાય છે.
અયુગ્મિત $d-$ ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા $= 0$.

(B) નાઈટ્રેટના ગુણાત્મક પૃથ્થકરણમાં,$[Fe(H_2O)_5(NO)]^{2+}$ ના નિર્માણને કારણે ભૂરા રંગનું વલય બને છે. રાસાયણિક પ્રક્રિયા: $FeSO_4 + NO + 5H_2O \to [Fe(H_2O)_5(NO)]SO_4$.
આ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Fe^{2+}$ છે. લિગેન્ડ્સમાં પાંચ $H_2O$ અણુઓ અને એક $NO$ અણુ છે.
સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ પરમાણુઓ દ્વારા બનતા સિગ્મા બંધની કુલ સંખ્યા છે,જે $5 + 1 = 6$ છે.
વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,પરંતુ કારણ એ સમજાવતું નથી કે સંકીર્ણ ભૂરા રંગનું કેમ છે (જે ચાર્જ ટ્રાન્સફરને કારણે છે). તેથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી નથી.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે કિલેટિંગ લિગેન્ડ માટે દાતા પરમાણુઓ એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોવા જોઈએ કે જેથી તે ધાતુ આયન સાથે સ્થાયી,તણાવમુક્ત વલયો (સામાન્ય રીતે $5$ કે $6$ સભ્યોવાળા) બનાવી શકે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે હાઇડ્રાઝિન $(H_2N-NH_2)$ એકદંતીય (monodentate) લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે. હાઇડ્રાઝિન દ્વારા સંકલનથી $3$ સભ્યોનું વલય બને છે,જે વધુ પડતા ખૂણાના તણાવને કારણે અત્યંત અસ્થાયી હોય છે,તેથી તે કિલેટિંગ લિગેન્ડ તરીકે વર્તતું નથી.

(A) $EDTA^{4-}$ આયન એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં $6$ દાતા પરમાણુઓ (બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ) હોય છે.
આ $6$ દાતા પરમાણુઓ કેન્દ્રીય ધાતુ આયન સાથે એકસાથે સંકલિત થઈને સ્થાયી અષ્ટફલકીય સંકીર્ણ બનાવે છે.
તેથી,કારણ એ વિધાન સાચું હોવાનું યોગ્ય રીતે સમજાવે છે.

(B) સંકીર્ણ આયન $[AlCl(H_{2}O)_{5}]^{2+}$ માં,ધારો કે $Al$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $x$ છે.
$x + (-1) + 5(0) = +2$
$x - 1 = +2$
$x = +3$.
આમ,$Al$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે.
સહસંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ દ્વારા લિગેન્ડ્સ સાથે બનાવેલા સવર્ગ સહસંયોજક બંધોની કુલ સંખ્યા છે.
અહીં,$Al$ એ $1$ $Cl^-$ આયન અને $5$ $H_2O$ અણુઓ સાથે જોડાયેલ છે,તેથી સવર્ગ સહસંયોજક બંધોની કુલ સંખ્યા $1 + 5 = 6$ છે.
તેથી,ઓક્સિડેશન અવસ્થા $(+3)$ અને સહસંયોજકતા $(6)$ સમાન નથી.

(A) ગૌણ સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના સવર્ગ આંક (coordination number) ને અનુરૂપ છે.
$(i) PdCl_2 \cdot 4NH_3$ એ $2$ મોલ $AgCl$ આપે છે,જેનો અર્થ છે કે $2$ $Cl^-$ આયનો સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર છે. સૂત્ર $[Pd(NH_3)_4]Cl_2$ છે. ગૌણ સંયોજકતા = $4$.
$(ii) NiCl_2 \cdot 6H_2O$ એ $2$ મોલ $AgCl$ આપે છે,જેનો અર્થ છે કે $2$ $Cl^-$ આયનો બહાર છે. સૂત્ર $[Ni(H_2O)_6]Cl_2$ છે. ગૌણ સંયોજકતા = $6$.
$(iii) PtCl_4 \cdot 2HCl$ એ $0$ મોલ $AgCl$ આપે છે,જેનો અર્થ છે કે બધા $Cl^-$ આયનો અંદર છે. સૂત્ર $H_2[PtCl_6]$ છે. ગૌણ સંયોજકતા = $6$.
$(iv) CoCl_3 \cdot 4NH_3$ એ $1$ મોલ $AgCl$ આપે છે,જેનો અર્થ છે કે $1$ $Cl^-$ આયન બહાર છે. સૂત્ર $[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl$ છે. ગૌણ સંયોજકતા = $6$.
$(v) PtCl_2 \cdot 2NH_3$ એ $0$ મોલ $AgCl$ આપે છે,જેનો અર્થ છે કે બધા $Cl^-$ આયનો અંદર છે. સૂત્ર $[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ છે. ગૌણ સંયોજકતા = $4$.

(N/A) વર્નરના સિદ્ધાંતો સવર્ગ સંયોજનોમાં બંધનને નીચે મુજબ સમજાવે છે:
$(i)$ ધાતુ બે પ્રકારની સંયોજકતા દર્શાવે છે,એટલે કે પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક સંયોજકતા. પ્રાથમિક સંયોજકતા ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે,જ્યારે દ્વિતીયક સંયોજકતા ઋણ અને તટસ્થ આયનો બંને દ્વારા સંતોષાય છે.
(આધુનિક પરિભાષામાં,પ્રાથમિક સંયોજકતા એ ધાતુ આયનના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે,જ્યારે દ્વિતીયક સંયોજકતા એ ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક દર્શાવે છે.)
$(ii)$ ધાતુ આયન પાસે મધ્યસ્થ પરમાણુની આસપાસ ચોક્કસ સંખ્યામાં દ્વિતીયક સંયોજકતા હોય છે. આ સંયોજકતાઓ અવકાશમાં ચોક્કસ દિશામાં ગોઠવાયેલી હોય છે,જે સવર્ગ સંયોજનનો ભૌમિતિક આકાર નક્કી કરે છે.
$(iii)$ પ્રાથમિક સંયોજકતા સામાન્ય રીતે આયનીકરણ પામે છે,જ્યારે દ્વિતીયક સંયોજકતા આયનીકરણ પામતી નથી.

(N/A) $(i)$ સવર્ગ સ્પીસીઝ:
સવર્ગ સ્પીસીઝ એ વીજભારિત રેડિકલ અથવા સ્પીસીઝ છે. તેમાં મધ્યસ્થ પરમાણુ અથવા આયન યોગ્ય સંખ્યામાં તટસ્થ અણુઓ અથવા ઋણ આયનો (જેને લિગેન્ડ કહેવાય છે) દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે:
ધન આયનીય સંકીર્ણ: $[Ni(NH_3)_6]^{2+}, [Fe(H_2O)_6]^{3+}$
ઋણ આયનીય સંકીર્ણ: $[PtCl_4]^{2-}, [Ag(CN)_2]^{-}$
$(ii)$ લિગેન્ડ:
સવર્ગ સ્પીસીઝમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુને ઘેરી રાખતા તટસ્થ અણુઓ અથવા ઋણ આયનોને લિગેન્ડ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$NH_3$ અને $Cl^-$.
$(iii)$ સવર્ગ આંક:
મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડ દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યાને સવર્ગ આંક કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
$(a)$ $[PtCl_6]^{2-}$ માં,$Pt$ નો સવર્ગ આંક $6$ છે.
$(b)$ $[Ni(NH_3)_4]^{2+}$ માં,$Ni$ નો સવર્ગ આંક $4$ છે.
$(iv)$ સવર્ગ બહુફલક:
તે મધ્યસ્થ પરમાણુ/આયન સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડ પરમાણુઓની અવકાશી ગોઠવણી છે. ઉદાહરણોમાં સમતલીય ચોરસ અને સમચતુષ્ફલકીય ભૂમિતિનો સમાવેશ થાય છે.
$(v)$ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ:
આ એવા સંકીર્ણો છે જેમાં ધાતુ આયન માત્ર એક જ પ્રકારના દાતા સમૂહ સાથે જોડાયેલ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે: $[Co(NH_3)_6]^{3+}, [Ni(CO)_4]$.
$(vi)$ હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ:
આ એવા સંકીર્ણો છે જ્યાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહ સાથે જોડાયેલ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે: $[Co(NH_3)_4Cl_2]^{+}, [Co(NH_3)_5Cl]^{2+}$

(N/A) લિગેન્ડમાં એક અથવા વધુ અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોઈ શકે છે જેને લિગેન્ડની દાતા સાઇટ્સ કહેવામાં આવે છે. આ દાતા સાઇટ્સની સંખ્યાના આધારે,લિગેન્ડનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ કરી શકાય છે:
$(a)$ યુનિડેન્ટેટ લિગેન્ડ: માત્ર એક દાતા સાઇટ ધરાવતા લિગેન્ડને યુનિડેન્ટેટ લિગેન્ડ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$NH_3$ અને $Cl^-$.
$(b)$ ડાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ: જે લિગેન્ડ બે દાતા સાઇટ્સ ધરાવે છે તેને ડાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$H_2N-CH_2-CH_2-NH_2$ (ઈથેન$-1,2-$ડાયએમાઈન) અને $C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ આયન).
$(c)$ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ: જે લિગેન્ડ બે અલગ-અલગ પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે તેને એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
$1. NO_2^-$ (નાઈટ્રો,દાતા પરમાણુ $N$ છે) અને $ONO^-$ (નાઈટ્રાઈટો,દાતા પરમાણુ $O$ છે)
$2. SCN^-$ (થાયોસાયનેટ,દાતા પરમાણુ $S$ છે) અને $NCS^-$ (આઈસોથાયોસાયનેટ,દાતા પરમાણુ $N$ છે)

(C) $iii.$ આપેલ સંકીર્ણને $[Co(NH_3)_6]Cl_2$ તરીકે લખી શકાય છે.
જલીય દ્રાવણમાં,તેનું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[Co(NH_3)_6]Cl_2 \rightarrow [Co(NH_3)_6]^{2+} + 2Cl^-$
આમ,એક $[Co(NH_3)_6]^{2+}$ આયન અને બે $Cl^-$ આયનો ઉત્પન્ન થાય છે,જે કુલ $3$ આયનો બનાવે છે.

(A) સંકીર્ણ સંયોજનો (અથવા સવર્ગ સંયોજનો) મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન અને તેની આસપાસના અણુઓ અથવા આયનો,જેમને $Ligands$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેમની વચ્ચેના સવર્ગ સહસંયોજક બંધ દ્વારા બને છે.
આ $Ligands$ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરીને સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.

(N/A) સવર્ગ સંયોજનો એ આવર્તકોષ્ટકના $d$-વિભાગના સંક્રાંતિ તત્ત્વો દ્વારા બનતા રાસાયણિક સંયોજનો છે.
જ્યારે સંક્રાંતિ ધાતુના પરમાણુ અથવા આયનમાં $(n-1)d, ns$ અને $np$ અથવા $ns, np$ અને $nd$ કક્ષકો ખાલી હોય,ત્યારે આ તત્ત્વો ઋણ આયનો અથવા તટસ્થ અણુઓ પાસેથી ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ સ્વીકારીને સવર્ગ સંયોજનો બનાવે છે.
આ સંયોજનોમાં ધાતુના પરમાણુ/આયન અને ઋણ આયનો/તટસ્થ અણુઓ વચ્ચે બનતા બંધને સવર્ગ સહસંયોજક બંધ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) વર્નરના સિદ્ધાંતની મુખ્ય પૂર્વધારણાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. સવર્ગ સંયોજનોમાં,ધાતુઓ બે પ્રકારના બંધ અથવા સંયોજકતા દર્શાવે છે: પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક.
$2$. પ્રાથમિક સંયોજકતા સામાન્ય રીતે આયનીય હોય છે અને ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે.
$3$. દ્વિતીયક સંયોજકતા બિન-આયનીય હોય છે.
$4$. દ્વિતીયક સંયોજકતા તટસ્થ અણુઓ અથવા ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે. દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંક જેટલી હોય છે અને તે ધાતુ માટે નિશ્ચિત હોય છે.
$5$. ધાતુ સાથે દ્વિતીયક બંધ દ્વારા જોડાયેલા આયનો/સમૂહો વિવિધ સવર્ગ આંકને અનુરૂપ લાક્ષણિક અવકાશી ગોઠવણી ધરાવે છે. આવી અવકાશી ગોઠવણીને સવર્ગ બહુફલક કહેવામાં આવે છે.
$6$. સંક્રાંતિ ધાતુઓના સવર્ગ સંયોજનોમાં અષ્ટફલકીય,સમચતુષ્ફલકીય અને સમતલીય ચોરસ ભૌમિતિક આકારો સામાન્ય છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
અષ્ટફલકીય સંકીર્ણો: $[Co(NH_3)_6]^{3+}, [CoCl(NH_3)_5]^{2+}, [CoCl_2(NH_3)_4]^{+}$
સમચતુષ્ફલકીય સંકીર્ણ: $[Ni(CO)_4]$
સમતલીય ચોરસ સંકીર્ણ: $[PtCl_4]^{2-}$
ચોરસ કૌંસની અંદરની સ્પીસીઝ એ સવર્ગ સ્પીસીઝ અથવા સંકીર્ણો છે અને ચોરસ કૌંસની બહારના આયનોને પ્રતિ-આયનો કહેવામાં આવે છે.

(N/A) આલ્ફ્રેડ વર્નરે મોટી સંખ્યામાં સવર્ગ સંયોજનો તૈયાર કર્યા અને તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મોનો અભ્યાસ કર્યો. તેઓ સવર્ગ સંયોજનોની રચના વિશેના વિચારો રજૂ કરનાર પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતા.
$1$. પ્રાથમિક સંયોજકતા: આ આયનીય સંયોજકતા છે,જે સામાન્ય રીતે ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે. તે ધાતુ આયનની ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે.
$2$. દ્વિતીયક સંયોજકતા: આ બિન-આયનીય સંયોજકતા છે,જે તટસ્થ અણુઓ અથવા ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે. તે ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક દર્શાવે છે.
કોબાલ્ટ$(III)$ ક્લોરાઈડ અને એમોનિયાના સંયોજનોની શ્રેણીમાં,એવું જોવા મળ્યું કે વધારાનું $AgNO_{3}$ દ્રાવણ ઉમેરતા કેટલાક ક્લોરાઈડ આયનો $AgCl$ તરીકે અવક્ષેપિત થાય છે,જ્યારે અન્ય ધાતુ સાથે જોડાયેલા રહે છે.

$Formula$	$Solution \text{ } conductivity$
$[Co(NH_{3})_{6}]Cl_{3}$	$1:3$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ
$[CoCl(NH_{3})_{5}]Cl_{2}$	$1:2$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ
$[CoCl_{2}(NH_{3})_{4}]Cl$	$1:1$ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ

આ સંયોજનોમાં,ચોરસ કૌંસની અંદરના પરમાણુઓ ધાતુ આયન સાથે સીધા જોડાયેલા હોય છે અને દ્વિતીયક સંયોજકતા દર્શાવે છે,જે આ ઉદાહરણોમાં કોબાલ્ટ માટે $6$ છે.

(N/A) દ્વિક્ષાર અને સંકીર્ણક્ષાર બંને બે અથવા વધારે સ્થાયી સંયોજનોના તત્ત્વયોગમિતીય ગુણોત્તરમાં સંયોગીકરણથી રચાય છે. જોકે,દ્રાવણમાં તેમનું વર્તન અલગ હોય છે.
દ્વિક્ષાર,જેવા કે કાર્નેલાઈટ $(KCl \cdot MgCl_2 \cdot 6H_2O)$,મોહર ક્ષાર $(FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O)$,અને પોટાશ એલમ $(KAl(SO_4)_2 \cdot 12H_2O)$,જ્યારે પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે ત્યારે તે સંપૂર્ણપણે સાદા આયનોમાં વિયોજિત થાય છે.
જ્યારે,સંકીર્ણક્ષાર જેવા કે $K_4[Fe(CN)_6]$ માં સંકીર્ણ આયનો હોય છે. સંકીર્ણ આયન $[Fe(CN)_6]^{4-}$ દ્રાવણમાં $Fe^{2+}$ અને $CN^-$ આયનોમાં વિયોજિત થતો નથી.

(B) સંકીર્ણ સંયોજન એ એક રાસાયણિક બંધારણ છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન તેની આસપાસના અણુઓ અથવા ઋણાયનો સાથે જોડાયેલ હોય છે,જેને લિગેન્ડ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ લિગેન્ડ્સ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ (coordinate covalent bonds) દ્વારા જોડાયેલા હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ સંકીર્ણમાં,$Cu^{2+}$ આયન એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન છે અને ચાર $NH_3$ અણુઓ લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) સવર્ગ સંયોજન $K_4[Fe(CN)_6]$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Fe$ છે.
પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે.
ધારો કે $Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$4(+1) + x + 6(-1) = 0$
$4 + x - 6 = 0$
$x = +2$.
આમ,પ્રાથમિક સંયોજકતા $2$ છે.
દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંકને અનુરૂપ છે,જે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડ દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા છે.
અહીં,$6$ $CN^-$ લિગેન્ડ $Fe$ સાથે જોડાયેલા છે,તેથી સવર્ગ આંક $6$ છે.
આમ,દ્વિતીયક સંયોજકતા $6$ છે.

(C) સવર્ગઆંક એટલે ધાતુ સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા.
સંકિર્ણ $[CoCl_2(NH_3)_4]^+$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ છે.
અહીં $2$ $Cl^-$ લિગેન્ડ (એકદંતીય) અને $4$ $NH_3$ લિગેન્ડ (એકદંતીય) છે.
કુલ સવર્ગઆંક = $(2 \times 1) + (4 \times 1) = 6$.

(N/A) સવર્ગ સ્પિસીઝ : મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન કે જે નિશ્ચિત સંખ્યાના આયનો અથવા અણુઓ સાથે બંધિત હોય છે,તેને સવર્ગ સ્પિસીઝ કહે છે.
દા.ત. $\left[ CoCl_3(NH_3)_3 \right]$ માં કોબાલ્ટ આયન ત્રણ એમોનિયા અણુઓ અને ત્રણ ક્લોરાઈડ આયનોથી ઘેરાયેલું છે.
મધ્યસ્થ પરમાણુ/આયન : સવર્ગ સ્પિસીઝમાં જે પરમાણુ કે આયનની આસપાસ નિશ્ચિત સંખ્યામાં આયનો કે સમૂહો ચોક્કસ ભૌમિતિક ગોઠવણીમાં બંધિત હોય છે,તેને મધ્યસ્થ પરમાણુ કે આયન કહે છે.
દા.ત. $\left[ CoCl_3(NH_3)_3 \right]$ માં મધ્યસ્થ આયન $Co^{3+}$ છે,જે લુઈસ ઍસિડ તરીકે વર્તે છે.

(N/A) લિગાન્ડ્સ એ પરમાણુઓ,અણુઓ અથવા આયનો છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે. તેમનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબના માપદંડોને આધારે કરી શકાય છે:
$1$. વીજભારના આધારે:
- તટસ્થ લિગાન્ડ્સ: $H_2O, NH_3, CO$
- ઋણાયનીય લિગાન્ડ્સ: $Cl^-, CN^-, OH^-$
- ધનાયનીય લિગાન્ડ્સ: $NO^+, NH_2NH_3^+$
$2$. દંતીયતા (દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા) ના આધારે:
- એકદંતીય (Monodentate): એક દાતા પરમાણુ ધરાવતા લિગાન્ડ્સ (દા.ત.,$Cl^-, H_2O$)
- બહુદંતીય (Polydentate): એક કરતા વધુ દાતા પરમાણુ ધરાવતા લિગાન્ડ્સ (દા.ત.,$EDTA^{4-}$ એ ષટદંતીય છે)
વિશેષ પ્રકારોમાં:
- ઉભયદંતી લિગાન્ડ્સ (Ambidentate ligands): જે લિગાન્ડ્સ બે અલગ-અલગ પરમાણુઓ દ્વારા જોડાઈ શકે છે (દા.ત.,$SCN^-$ એ $S$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે)
- સેતુબંધ લિગાન્ડ્સ (Bridging ligands): જે લિગાન્ડ્સ બે ધાતુ કેન્દ્રોને જોડે છે.

(N/A) સવર્ગઆંક : લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા જેની સાથે ધાતુ સીધી રીતે બંધિત હોય છે,તેને સવર્ગઆંક કહે છે. દા.ત.,$[PtCl_6]^{2-}$ અને $[Ni(NH_3)_4]^{2+}$ સંકીર્ણ આયનોમાં $Pt$ અને $Ni$ નો સવર્ગઆંક અનુક્રમે $6$ અને $4$ છે. $[Fe(C_2O_4)_3]^{3-}$ અને $[Co(en)_3]^{3+}$ માં $Fe$ અને $Co$ નો સવર્ગઆંક $6$ છે.
સવર્ગ પ્રભાવક્ષેત્ર : મધ્યસ્થ પરમાણુ/આયન અને તેની સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડને ચોરસ કૌંસમાં સમાવવામાં આવે છે અને તેને સામૂહિક રીતે સવર્ગ પ્રભાવક્ષેત્ર કહે છે.
આયનીકરણ પામતા સમૂહ કૌંસની બહાર લખાય છે,જેને પ્રતિ-આયન કહે છે. દા.ત.,$K_4[Fe(CN)_6]$ સંકીર્ણમાં $[Fe(CN)_6]^{4-}$ સવર્ગ પ્રભાવક્ષેત્ર છે અને $K^+$ પ્રતિ-આયન છે.
સવર્ગ બહુફલક : મધ્યસ્થ પરમાણુ/આયન સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડ પરમાણુઓની અવકાશીય ગોઠવણીથી ઉદ્ભવતી ભૌમિતિક રચનાને સવર્ગ બહુફલક કહે છે.

(N/A) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ: આ એવા સંકલન સંયોજનો છે જેમાં ધાતુ પરમાણુ કે આયન ફક્ત એક જ પ્રકારના દાતા સમૂહ (લિગેન્ડ) સાથે જોડાયેલ હોય છે.
ઉદાહરણ: $[Co(NH_3)_6]^{3+}$.
હિટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ: આ એવા સંકલન સંયોજનો છે જેમાં ધાતુ પરમાણુ કે આયન એક કરતાં વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહ (લિગેન્ડ) સાથે જોડાયેલ હોય છે.
ઉદાહરણ: $[Co(NH_3)_4Cl_2]^+$.

(N/A) હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સ: આ એવા લિગાન્ડ્સ છે જે $six$ દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે અને એક જ ધાતુ આયન સાથે એકસાથે $six$ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ઉદાહરણ: ઇથિલિનડાયએમાઇન ટેટ્રાએસીટેટ $(EDTA^{4-})$ એ હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગાન્ડનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેમાં $two$ નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને $four$ ઓક્સિજન પરમાણુઓ દાતા સ્થાન તરીકે હોય છે,જે બંધારણમાં દર્શાવ્યા મુજબ છે:
($EDTA^{4-}$ નું બંધારણ જેમાં $six$ દાતા સ્થાનો $1$ થી $6$ તરીકે દર્શાવેલ છે)

(B) લિગેન્ડનું વર્ગીકરણ તેઓ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે જોડાવા માટે કેટલા દાતા પરમાણુઓનો ઉપયોગ કરે છે તેના આધારે કરવામાં આવે છે. આ ગુણધર્મને લિગેન્ડની $denticity$ (દંતિયતા) કહેવામાં આવે છે. દાતા પરમાણુઓની સંખ્યાના આધારે,લિગેન્ડને એકદંતીય,દ્વિદંતીય,બહુદંતીય વગેરેમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે.

(N/A) સવર્ગ સંયોજનોના સૂત્રો લખવા માટે નીચેના નિયમો લાગુ પાડવામાં આવે છે:
$(i)$ મધ્યસ્થ પરમાણુ પ્રથમ લખાય છે.
$(ii)$ ત્યારબાદ લિગેન્ડને મૂળાક્ષરના ક્રમમાં લખવામાં આવે છે.
$(iii)$ બહુદંતીય લિગેન્ડને પણ મૂળાક્ષર પ્રમાણે લખાય છે. સંક્ષિપ્તમાં દર્શાવેલ લિગેન્ડ માટે પણ સંક્ષિપ્ત કરેલા શબ્દનો પ્રથમ અક્ષરનો ઉપયોગ મૂળાક્ષરના ક્રમમાં સ્થાન દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે.
$(iv)$ સંપૂર્ણ સવર્ગ સ્પિસીઝના સૂત્ર માટે,વીજભાર હોય કે ન હોય,તેને ચોરસ કૌંસમાં દર્શાવવામાં આવે છે. લિગેન્ડ બહુપરમાણ્વીય હોય તો તેનું સૂત્ર કૌંસની અંદર દર્શાવાય છે. સંક્ષિપ્ત નામ પણ કૌંસમાં દર્શાવાય છે.
$(v)$ સવર્ગ પ્રભાવક્ષેત્રમાં લિગેન્ડ અને ધાતુ વચ્ચે જગ્યા ન હોવી જોઈએ.
$(vi)$ જ્યારે વીજભાર ધરાવતી સવર્ગ સ્પિસીઝનું સૂત્ર લખવાનું હોય ત્યારે પ્રતિઆયનનો વીજભાર દર્શાવ્યા વગર,ચોરસ કૌંસની બહાર જમણી બાજુએ વીજભાર દર્શાવાય છે.
દા.ત.: $[Co(CN)_6]^{3-}$.
$(vii)$ ધનાયનનો વીજભાર ઋણાયનના વીજભાર વડે સમતોલિત કરવામાં આવે છે.

(A) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
ઉદાહરણો:
$1$. $NO_2^-$: તે નાઈટ્રોજન પરમાણુ (નાઈટ્રો,$M-NO_2$) અથવા ઓક્સિજન પરમાણુ (નાઈટ્રાઈટો,$M-ONO$) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$2$. $SCN^-$: તે સલ્ફર પરમાણુ (થાયોસાયનેટો,$M-SCN$) અથવા નાઈટ્રોજન પરમાણુ (આઈસોથાયોસાયનેટો,$M-NCS$) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.

(N/A) જ્યારે $AgNO_{3}$ સાથે પ્રક્રિયા કરવામાં આવે ત્યારે તે $AgCl$ ના સફેદ અવક્ષેપ આપે છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં આયનીકરણ ક્ષેત્રમાં $Cl^{-}$ આયન છે.
મોલર વાહકતા કુલ બે આયનોને અનુરૂપ હોવાથી,તેમાં આયનીકરણ ક્ષેત્રમાં માત્ર એક જ ક્લોરાઈડ આયન છે જે એક મોલ $AgCl$ બનાવે છે.
તેથી,સંકિર્ણનું સૂત્ર $[Cr(H_{2}O)_{4}Cl_{2}]Cl$ છે.
તેનું આયુપેક $(IUPAC)$ નામ ટેટ્રાએક્વાડાયક્લોરિડોક્રોમિયમ$(III)$ ક્લોરાઈડ છે.

સવર્ગ સ્પીસીઝ: સવર્ગ સ્પીસીઝ એટલે કે એક મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન જે નિશ્ચિત સંખ્યામાં આયનો અથવા અણુઓ સાથે જોડાયેલ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,$[CoCl_{3}(NH_{3})_{3}]$ એક સવર્ગ સ્પીસીઝ છે જેમાં કોબાલ્ટ ત્રણ એમોનિયા અને ત્રણ ક્લોરાઇડ આયનોથી ઘેરાયેલું છે. અન્ય ઉદાહરણો $[Ni(CO)_{4}]$,$[PtCl_{2}(NH_{3})_{2}]$,$[Fe(CN)_{6}]^{4-}$,અને $[Co(NH_{3})_{6}]^{3+}$ છે.
મધ્યસ્થ ધાતુ આયન/પરમાણુ: સવર્ગ સ્પીસીઝમાં,જે પરમાણુ અથવા આયન સાથે નિશ્ચિત સંખ્યામાં આયનો અથવા સમૂહો ચોક્કસ ભૌમિતિક ગોઠવણીમાં જોડાયેલા હોય છે,તેને મધ્યસ્થ આયન અથવા પરમાણુ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$[NiCl_{2}(H_{2}O)_{4}]$,$[CoCl(NH_{3})_{5}]^{2+}$,અને $[Fe(CN)_{6}]^{3-}$ માં મધ્યસ્થ આયનો અનુક્રમે $Ni^{2+}$,$Co^{3+}$,અને $Fe^{3+}$ છે. આ મધ્યસ્થ આયનો અથવા પરમાણુઓ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ સ્વીકારનાર તરીકે વર્તે છે અને તેમને લુઈસ એસિડ પણ કહેવામાં આવે છે.

(N/A) લિગેન્ડ્સ: સવર્ગ સ્પીસીઝમાં મધ્યસ્થ પરમાણુ/આયન સાથે જોડાયેલા આયનો અથવા અણુઓને લિગેન્ડ્સ કહેવામાં આવે છે. આ $Cl^{-}$ જેવા સાદા આયનો,$H_{2}O$ અથવા $NH_{3}$ જેવા નાના અણુઓ,$H_{2}NCH_{2}CH_{2}NH_{2}$ અથવા $N(CH_{2}CH_{2}NH_{2})_{3}$ જેવા મોટા અણુઓ અથવા પ્રોટીન જેવા મેક્રોમોલેક્યુલ્સ પણ હોઈ શકે છે. લિગેન્ડ્સ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ દાતા છે અને તેથી તેમને લુઈસ બેઇઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સવર્ગ આંક $(CN)$: સંકીર્ણ સંયોજનમાં ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક એટલે તે ધાતુ સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડ દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા. સવર્ગ આંક લિગેન્ડની દંતિયતા (denticity) પર આધાર રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે,$[PtCl_{6}]^{2-}$ અને $[Ni(NH_{3})_{4}]^{2+}$ સંકીર્ણોમાં,$Pt$ અને $Ni$ ના સવર્ગ આંક અનુક્રમે $6$ અને $4$ છે. તેવી જ રીતે,$[Fe(C_{2}O_{4})_{3}]^{3-}$ અને $[Co(en)_{3}]^{3+}$ સંકીર્ણ આયનોમાં,$Fe$ અને $Co$ બંનેનો સવર્ગ આંક $6$ છે કારણ કે $C_{2}O_{4}^{2-}$ અને $en$ (ઈથેન-$1,2$-ડાયએમાઈન) દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે. સવર્ગ આંક માત્ર લિગેન્ડ અને મધ્યસ્થ ધાતુ આયન વચ્ચે બનતા સિગ્મા બંધોની સંખ્યા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

(N/A) સવર્ગ સ્ફિયર: મધ્યસ્થ પરમાણુ/આયન અને તેની સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ્સને ચોરસ કૌંસમાં દર્શાવવામાં આવે છે,જેને સામૂહિક રીતે સવર્ગ સ્ફિયર કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,સંકીર્ણ $K_{4}[Fe(CN)_{6}]$ માં,સવર્ગ સ્ફિયર $[Fe(CN)_{6}]^{4-}$ છે,જ્યારે $K^{+}$ એ પ્રતિ-આયન (counter ion) તરીકે ઓળખાય છે. પ્રતિ-આયનો એ આયનીકરણ પામી શકે તેવા સમૂહો છે જેમને ચોરસ કૌંસની બહાર લખવામાં આવે છે.

(N/A) હોમોલેપ્ટિક અને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ:
$(a)$ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ: જે સંકીર્ણમાં ધાતુ આયન માત્ર એક જ પ્રકારના દાતા સમૂહો સાથે જોડાયેલ હોય તેને હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહે છે.
ઉદાહરણ: $[Co(NH_3)_6]^{3+}, [Ni(CO)_4]$ વગેરે.
$(b)$ હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ: જે સંકીર્ણમાં ધાતુ આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહો સાથે જોડાયેલ હોય તેને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહે છે.
ઉદાહરણ: $[Co(NH_3)_4Cl_2]^{+}, [Co(CN)_2Cl_2]^{+}$ વગેરે.

(N/A) હોમોલેપ્ટિક અને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ:
$(a)$ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ: જે સંકીર્ણમાં ધાતુ પરમાણુ ફક્ત એક જ પ્રકારના દાતા સમૂહો સાથે જોડાયેલ હોય તેને હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: $[Co(NH_{3})_{6}]^{3+}, [Ni(CO)_{4}]$.
$(b)$ હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ: જે સંકીર્ણમાં ધાતુ પરમાણુ એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહો સાથે જોડાયેલ હોય તેને હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ કહેવાય છે.
ઉદાહરણ: $[Co(NH_{3})_{4}Cl_{2}]^{+}, [Pt(NH_{3})_{2}Cl_{2}]$.

(N/A) $i$. ઋણાયનીય લિગાન્ડ્સ: જે લિગાન્ડ્સ પર ઋણ વીજભાર હોય તેને ઋણાયનીય લિગાન્ડ્સ કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: $Cl^{-}, Br^{-}, I^{-}, C_{2}O_{4}^{2-}, SO_{4}^{2-}, NO_{3}^{-}, NO_{2}^{-}$.
$ii$. ધનાયનીય લિગાન્ડ્સ: જે લિગાન્ડ્સ પર ધન વીજભાર હોય તેને ધનાયનીય લિગાન્ડ્સ કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: $NO^{+}, NH_{2}NH_{3}^{+}$.
$iii$. તટસ્થ લિગાન્ડ્સ: જે લિગાન્ડ્સ પર કોઈ વીજભાર હોતો નથી તેને તટસ્થ લિગાન્ડ્સ કહેવાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: $H_{2}O, CH_{3}OH, NH_{3}, CO$ અને પિરિડિન.

(N/A) લિગેન્ડમાં રહેલા કુલ દાતા પરમાણુઓની સંખ્યાને તેની ડેન્ટિસિટી કહેવામાં આવે છે.
$(i)$ મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ: આ લિગેન્ડ્સમાં માત્ર એક જ દાતા પરમાણુ હોય છે અથવા તે ધાતુ આયન સાથે એક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. તેમને યુનિડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ તટસ્થ અથવા ઋણાયનીય હોઈ શકે છે.
ઉદાહરણ:
$(a)$ તટસ્થ: $H_{2}O, CO, NH_{3}, C_{6}H_{5}N$ (પિરિડિન) વગેરે.
$(b)$ ઋણાયનીય: $Cl^{-}, Br^{-}, I^{-}, NO_{2}^{-}, SCN^{-}$ વગેરે.
$(ii)$ પોલીડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ: જો દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા અનુક્રમે $2, 3, 4, 5$ અને $6$ હોય,તો આ લિગેન્ડ્સને બાયડેન્ટેટ,ટ્રાયડેન્ટેટ,ટેટ્રાડેન્ટેટ,પેન્ટાડેન્ટેટ અને હેક્ઝાડેન્ટેટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ઉદાહરણો:
$C_{2}O_{4}^{2-}$ (બાયડેન્ટેટ),$PO_{4}^{3-}$ (ટ્રાયડેન્ટેટ),$N(CH_{2}CH_{2}NH_{2})_{3}$ (ટેટ્રાડેન્ટેટ),ઇથિલિન ડાયએમાઇન ટ્રાયએસીટેટ આયન (પેન્ટાડેન્ટેટ) અને ઇથિલિન ડાયએમાઇન ટેટ્રાએસીટેટ આયન (હેક્ઝાડેન્ટેટ).

(N/A) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ એ એક પ્રકારના મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ છે જેમાં એક કરતા વધુ સંભવિત દાતા પરમાણુઓ હોય છે અને તે એક સમયે માત્ર એક જ દાતા પરમાણુ દ્વારા ધાતુ આયન સાથે જોડાઈ શકે છે.
ઉદાહરણો: $NO_{2}^{-}$,$SCN^{-}$,$CN^{-}$,$S_{2}O_{3}^{2-}$ વગેરે.
$(i)$ $NO_{2}^{-}$ (નાઈટ્રાઈટ આયન):
- $M \leftarrow NO_{2}$ (નાઈટ્રાઈટો-$N$,નાઈટ્રોજન દ્વારા સંયોજાય છે)
- $M \leftarrow ONO$ (નાઈટ્રાઈટો-$O$,ઓક્સિજન દ્વારા સંયોજાય છે)
$(ii)$ $SCN^{-}$ (થાયોસાયનેટ આયન):
- $M \leftarrow SCN$ (થાયોસાયનેટો-$S$,સલ્ફર દ્વારા સંયોજાય છે)
- $M \leftarrow NCS$ (આઈસોથાયોસાયનેટો-$N$,નાઈટ્રોજન દ્વારા સંયોજાય છે)

બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ એવા લિગેન્ડ્સ છે જે બે દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે અને એક જ ધાતુ આયન સાથે એકસાથે બે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવી શકે છે.
ઉદાહરણો:
$1$. ઇથેન$-1,2-$ડાયએમાઇન $(NH_2CH_2CH_2NH_2)$: એક તટસ્થ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ જેમાં બંને નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ દાતા તરીકે કાર્ય કરે છે.
$2$. ઓક્ઝેલેટ આયન $(C_2O_4^{2-})$: એક ઋણાયનીય બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ જેમાં બે ઓક્સિજન પરમાણુઓ દાતા તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) ટ્રાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સ: આ એવા લિગાન્ડ્સ છે જે $3$ દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે અને મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે $3$ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
ઉદાહરણ: ડાયઇથિલીન ટ્રાયએમાઇન $(NH_2CH_2CH_2NHCH_2CH_2NH_2)$ એક સામાન્ય ટ્રાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે. તેમાં $3$ નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ ધરાવે છે જે ધાતુ આયન સાથે જોડાઈ શકે છે.
$(a)$ ટ્રાયએમિનોપ્રોપેન: $CH_2(NH_2)-CH(NH_2)-CH_2(NH_2)$
$(b)$ ડાયઇથિલીન ટ્રાયએમાઇન: $H_2N-CH_2-CH_2-NH-CH_2-CH_2-NH_2$

(N/A) ટેટ્રાડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સ: આ એવા લિગાન્ડ્સ છે જે ચાર દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે અને એક ધાતુ આયન સાથે એકસાથે ચાર સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવી શકે છે.
ઉદાહરણ: ટ્રાયઇથિલિન ટેટ્રામાઇન (trien),જેનું સૂત્ર $NH_2-CH_2-CH_2-NH-CH_2-CH_2-NH-CH_2-CH_2-NH_2$ છે. તેમાં ચાર નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ હોય છે જે અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ ધરાવે છે અને દાતા સ્થાન તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.

(N/A) પેન્ટાડેન્ટેટ લિગાન્ડ્સ: આ એવા લિગાન્ડ્સ છે જે પાંચ દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે અને કેન્દ્રીય ધાતુ આયન સાથે પાંચ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
ઉદાહરણ: ઇથિલિન ડાયએમાઇન ટ્રાયએસીટેટ $(EDTA^{3-})$. તેની રચનામાં પાંચ દાતા સ્થાનો (કાર્બોક્સિલેટ સમૂહોમાંથી ત્રણ ઓક્સિજન પરમાણુઓ અને એમાઇન સમૂહોમાંથી બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ) હોય છે જે ધાતુ આયન સાથે જોડાઈ શકે છે.

(N/A) હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગેન્ડ્સ: આ લિગેન્ડ્સમાં $six$ દાતા પરમાણુઓ હોય છે અને તે ધાતુ આયન સાથે $six$ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
ઉદાહરણ: ઇથિલીનડાયએમાઇન ટેટ્રાએસીટેટ $(EDTA^{4-})$. બંધારણ $1$ થી $6$ ક્રમાંકિત $six$ દાતા પરમાણુઓ (બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ) દર્શાવે છે.

(N/A) રાસાયણિક સૂત્રો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ $Na_{2}[Fe(CN)_{5}NO]$
$(ii)$ $[Fe(CN)_{5}NOS]^{4-}$
$(iii)$ $Na_{4}[Fe(CN)_{6}]$
$(iv)$ $Fe_{4}[Fe(CN)_{6}]_{3}$
$(v)$ $Fe_{4}[Fe(CN)_{6}]_{3}$
$(vi)$ $NaSCN$