Basic Terms Questions in Gujarati

(B) ટેટ્રાડેન્ટેટ લિગાન્ડ એવો લિગાન્ડ છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે $4$ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવી શકે છે.
$1$. ઇથિલિન ડાયએમાઇન ટેટ્રાએસીટેટો $(EDTA^{4-})$ એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$2$. ટ્રાયઇથિલિન ટેટ્રાએમાઇન $(trien)$ માં $4$ નાઇટ્રોજન દાતા પરમાણુઓ હોય છે,જે તેને ટેટ્રાડેન્ટેટ લિગાન્ડ બનાવે છે.
$3$. ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સિમેટો $(dmg^-)$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$4$. ઓક્ઝેલેટો $(C_2O_4^{2-})$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સિમેટો (dmg) એ $(CH_3C=NOH)_2$ બંધારણ ધરાવતો દ્વિદંતીય લિગાન્ડ છે.
ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સાઈમના બંધારણમાં,કાર્બન પરમાણુઓ સાથે જોડાયેલા બે $=N-OH$ સમૂહો હોય છે.
તેથી,ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સિમેટોમાં હાજર $=N-OH$ સમૂહોની સંખ્યા $2$ છે.

(C) $EDTA$ એટલે ઇથિલિનડાયએમાઇનટેટ્રાએસીટેટ આયન.
તેમાં દાતા સ્થાન તરીકે બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ હોય છે.
તેથી,તે હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ તરીકે વર્તે છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં $6$ દાતા સમૂહો છે.

(A) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
$NO_{2}^{-}$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે કારણ કે તે નાઈટ્રોજન પરમાણુ $(N)$ અથવા ઓક્સિજન પરમાણુ $(O)$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$H_{2}O$ અને $NH_{3}$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
$C_{2}O_{4}^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ આયન) એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.

(D) $[CoCl_{2}(NH_{3})_{4}]Cl$ સંયોજનમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ છે.
સવર્ગ સ્ફિયરની અંદર $4$ $NH_{3}$ અણુઓ અને $2$ $Cl^{-}$ આયનો લિગાન્ડ તરીકે જોડાયેલા છે.
તેથી,લિગાન્ડ્સની કુલ સંખ્યા (સવર્ગ આંક) $4 + 2 = 6$ છે.

(B) મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ લિગેન્ડ છે જે માત્ર એક દાતા પરમાણુ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાય છે.
પાણી $(H_2O)$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે કારણ કે તે અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરવા માટે માત્ર ઓક્સિજન પરમાણુનો ઉપયોગ કરે છે.
ઓક્ઝેલેટો $(C_2O_4^{2-})$,ઇથિલિનડાયએમાઇન $(en)$,અને ડાયમિથાઈલગ્લાયોક્સિમેટો $(dmg^-)$ એ બધા બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.

(D) ડાયઈથિલીન ટ્રાયએમાઈન (dien) નું રાસાયણિક સૂત્ર $NH_2-CH_2-CH_2-NH-CH_2-CH_2-NH_2$ છે.
તેમાં $3$ નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ હોય છે,જેમાંથી દરેક પાસે ઈલેક્ટ્રોનની એક અબંધકારક ઈલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોય છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ આયનને દાન કરી શકાય છે.
તેથી,તે $3$ દાતા સમૂહો સાથે ટ્રાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) તટસ્થ સંકીર્ણ એ સંકલન સંયોજન છે જેના પર કોઈ ચોખ્ખો વિદ્યુતભાર હોતો નથી.
આપેલા વિકલ્પોમાં:
$(A)\ [Fe(H_2O)_6]Cl_3$ એ ધન આયનીય સંકીર્ણ છે.
$(B)\ [Ni(NH_3)_6]Cl_2$ એ ધન આયનીય સંકીર્ણ છે.
$(C)\ [Pt(NH_3)_2Cl_2]$ એ તટસ્થ સંકીર્ણ છે કારણ કે તેના પર કોઈ ચોખ્ખો વીજભાર નથી.
$(D)\ K[Ag(CN)_2]$ એ ઋણ આયનીય સંકીર્ણ છે.

(C) બેરિયમ ક્લોરાઇડ $(BaCl_2)$ સલ્ફેટ આયનો $(SO_4^{2-})$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને બેરિયમ સલ્ફેટ $(BaSO_4)$ ના સફેદ અવક્ષેપ બનાવે છે.
સંકીર્ણ માટે આ અવક્ષેપ આપવા માટે,$SO_4^{2-}$ આયન સંકલન ક્ષેત્રની બહાર પ્રતિ-આયન તરીકે હાજર હોવો જોઈએ.
સંકીર્ણ $[Co(NH_3)_5NO_2]SO_4$ માં,સલ્ફેટ આયન પ્રતિ-આયન તરીકે હાજર છે.
પ્રક્રિયા છે: $SO_4^{2-} (aq) + Ba^{2+} (aq) \rightarrow BaSO_4 (s) \text{ (સફેદ અવક્ષેપ)}$.

(B) ડાયમિથાઇલગ્લાયોક્સિમેટો લિગેન્ડ,જેને $dmg^-$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે,તે દ્વિદંતીય (bidentate) લિગેન્ડ છે.
તે બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાય છે.
તેથી,એક ડાયમિથાઇલગ્લાયોક્સિમેટો લિગેન્ડમાં દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા $2$ છે.

(B) સંકીર્ણ $K_3[Fe(CN)_6]$ નું આયનીકરણ $3K^+ + [Fe(CN)_6]^{3-}$ તરીકે થાય છે.
ધારો કે $Fe$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
સંકીર્ણ આયન $[Fe(CN)_6]^{3-}$ માં,$CN^-$ પરનો વીજભાર $-1$ છે.
તેથી,$x + 6(-1) = -3$.
$x - 6 = -3 \Rightarrow x = +3$.
સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા છે. અહીં $6$ $CN^-$ લિગેન્ડ જોડાયેલા હોવાથી,સવર્ગ આંક $6$ છે.

(A) તટસ્થ સંકીર્ણ એ એક સંકલન સંયોજન છે જે કોઈ ચોખ્ખો વિદ્યુતભાર ધરાવતું નથી.
સંકીર્ણ $[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ માં,$Pt$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+2$ છે,$NH_3$ તટસ્થ $(0)$ છે અને $Cl$ એ $-1$ છે. કુલ વીજભાર $+2 + 2(0) + 2(-1) = 0$ થાય છે.
તેથી,$[Pt(NH_3)_2Cl_2]$ એ તટસ્થ સંકીર્ણ છે.

(A) સંકીર્ણ ધન આયન અને સંકીર્ણ ઋણ આયન બંને ધરાવતા ક્ષારને કોઓર્ડિનેશન આઈસોમર અથવા એવું ક્ષાર કહેવાય છે જેમાં બંને ભાગ સંકલિત એકમો હોય છે.
સંયોજન $[Pt(NH_3)_4][PtCl_6]$ માં,ધન આયન $[Pt(NH_3)_4]^{2+}$ છે અને ઋણ આયન $[PtCl_6]^{2-}$ છે.
તેથી,આ સંયોજનમાં સંકીર્ણ ધન આયન અને સંકીર્ણ ઋણ આયન બંને હાજર છે.

(A) સંકીર્ણ ઋણાયન એ ઋણ વીજભારિત સંકલન ઘટક છે.
$Na_3[Co(NO_2)_6]$ માં,સંકલન ઘટક $[Co(NO_2)_6]^{3-}$ છે,જે એક સંકીર્ણ ઋણાયન છે.
$Na_3[Co(NO_2)_6]$ (સોડિયમ હેક્ઝાનાઇટ્રોકોબાલ્ટેટ$(III)$) માં,સંકીર્ણ ભાગ ઋણાયન છે.
વિકલ્પ $A$ એ સંકીર્ણ ઋણાયન ધરાવતું સંયોજન દર્શાવે છે.

(C) તટસ્થ સંકીર્ણ એટલે એવું સંકીર્ણ કે જેના પર કોઈ ચોખ્ખો વીજભાર ન હોય.
$1$. $[Ni(CN)_4]^{2-}$ એ $-2$ વીજભાર ધરાવતું ઋણાયનીય સંકીર્ણ છે.
$2$. $Na_3[AlF_6]$ એ આયનીય સંયોજન છે જે $Na^+$ આયનો અને $[AlF_6]^{3-}$ સંકીર્ણ આયનોનું બનેલું છે.
$3$. $[Co(NH_3)_3(NO_2)_3]$ પર કોઈ ચોખ્ખો વીજભાર નથી કારણ કે $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે,જે ત્રણ તટસ્થ $NH_3$ લિગેન્ડ $(0 \times 3 = 0)$ અને ત્રણ ઋણાયનીય $NO_2^-$ લિગેન્ડ $(-1 \times 3 = -3)$ દ્વારા સંતુલિત થાય છે. આમ,$+3 + 0 - 3 = 0$.
$4$. $[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ એ $+2$ વીજભાર ધરાવતું ધનાયનીય સંકીર્ણ છે.
તેથી,તટસ્થ સંકીર્ણ $[Co(NH_3)_3(NO_2)_3]$ છે.

(C) ઋણાયનીય લિગેન્ડ એ ઋણ વીજભારિત લિગેન્ડ છે.
સંકીર્ણ $[Ni(CN)_4]^{2-}$ માં,લિગેન્ડ સાયનાઈડ $(CN^-)$ છે,જે એક ઋણાયનીય લિગેન્ડ છે.
અન્ય વિકલ્પોમાં:
- ટેટ્રાએમાઈનકોપર$(II)$ આયન: $[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ માં તટસ્થ $NH_3$ લિગેન્ડ છે.
- પેન્ટાએમાઈનએક્વાકોબાલ્ટ$(III)$ આયોડાઈડ: $[Co(NH_3)_5(H_2O)]I_3$ માં તટસ્થ $NH_3$ અને $H_2O$ લિગેન્ડ છે.
- પેન્ટાકાર્બોનિલઆયર્ન$(0)$: $[Fe(CO)_5]$ માં તટસ્થ $CO$ લિગેન્ડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) દરેક વિકલ્પ માટે સંકીર્ણ આયન પરના વીજભારનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$A$: $[Co(en)_{3}]Cl_{3} \rightarrow [Co(en)_{3}]^{3+} + 3Cl^{-}$. સંકીર્ણ આયન પર $+3$ વીજભાર છે.
$B$: $K_{3}[Al(C_{2}O_{4})_{3}] \rightarrow 3K^{+} + [Al(C_{2}O_{4})_{3}]^{3-}$. સંકીર્ણ આયન પર $-3$ વીજભાર છે.
$C$: $[Ni(CO)_{4}]$ એ $0$ વીજભાર ધરાવતું તટસ્થ સંકીર્ણ છે.
$D$: $[Ag(NH_{3})_{2}]Cl \rightarrow [Ag(NH_{3})_{2}]^{+} + Cl^{-}$. સંકીર્ણ આયન પર $+1$ વીજભાર છે.
તેથી,સંકીર્ણ આયન પર ઋણ વીજભાર ધરાવતું સંયોજન પોટેશિયમ ટ્રાયઓક્ઝેલેટોએલ્યુમિનેટ$(III)$ છે.

(C) સવર્ગ સંયોજનમાં કેન્દ્રીય ધાતુ પરમાણુની પ્રાથમિક સંયોજકતા તેના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ હોય છે.
$CoCl_{3}$ માં,$Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$x + 3(-1) = 0$
$x - 3 = 0$
$x = +3$
તેથી,$Co$ ની પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે.

(A) વર્નરના સવર્ગ સિદ્ધાંત મુજબ,પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે.
તે આયનીય છે અને ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે.
તેથી,તેને આયનીય સંયોજકતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(C) કોપર$(II)$ સલ્ફેટ પેન્ટાહાઇડ્રેટની રચનામાં,$[Cu(H_{2}O)_{4}]SO_{4} \cdot H_{2}O$,ચાર પાણીના અણુઓ સીધા $Cu^{2+}$ આયન સાથે જોડાયેલા છે.
પાંચમો પાણીનો અણુ સ્ફટિક લેટીસમાં $SO_{4}^{2-}$ આયન અને સંકલિત પાણીના અણુઓ વચ્ચે હાઇડ્રોજન બંધ દ્વારા જોડાયેલ છે.

(D) વર્નરના સિદ્ધાંત મુજબ,મધ્યસ્થ ધાતુ આયનની દ્વિતીયક સંયોજકતા તેના સવર્ગ આંક (coordination number) જેટલી હોય છે.
સંકીર્ણ $[Co(NH_3)_4 Cl_2]^+$ માં,$Co^{3+}$ આયન $4$ $NH_3$ અણુઓ અને $2$ $Cl^-$ આયનો સાથે જોડાયેલ છે.
તેથી,સવર્ગ આંક $= 4 + 2 = 6$.
આમ,$Co^{3+}$ ની દ્વિતીયક સંયોજકતા $6$ છે.

(B) બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ ધરાવતા સંકીર્ણોને ઓળખવા માટે,આપણે દરેક સંકીર્ણમાં હાજર લિગાન્ડનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ:
$a$) ટેટ્રાસાયનોનિકલેટ$(II)$ આયન: $[Ni(CN)_4]^{2-}$. લિગાન્ડ સાયનાઈડ $(CN^-)$ છે,જે મોનોડેન્ટેટ (એકદંતીય) લિગાન્ડ છે.
$b$) ટ્રાયઓક્ઝેલેટોકોબાલ્ટેટ$(III)$ આયન: $[Co(C_2O_4)_3]^{3-}$. લિગાન્ડ ઓક્ઝેલેટ $(C_2O_4^{2-})$ છે,જે બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$c$) સોડિયમ હેક્ઝાફ્લોરોએલ્યુમિનેટ$(III)$: $Na_3[AlF_6]$. લિગાન્ડ ફ્લોરાઈડ $(F^-)$ છે,જે મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
$d$) બિસ(ઈથિલિનડાયએમાઈન)ડાયથાયોસાયનેટોપ્લેટિનમ$(IV)$: $[Pt(en)_2(SCN)_2]^{2+}$. લિગાન્ડ ઈથિલિનડાયએમાઈન $(en)$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
આમ,સંકીર્ણ $(b)$ અને $(d)$ માં બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.
આવા સંકીર્ણોની કુલ સંખ્યા $2$ છે.

(B) વિષમલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન એક કરતા વધુ પ્રકારના દાતા સમૂહ અથવા લિગાન્ડ સાથે જોડાયેલ હોય છે.
$[Co(NH_3)_3(NO_2)_3]$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ બે અલગ અલગ પ્રકારના લિગાન્ડ્સ $NH_3$ અને $NO_2^-$ સાથે જોડાયેલ છે.
તેથી,તે એક વિષમલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(B) ઓક્ઝેલેટ આયન,$(C_2O_4)^{2-}$,એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
તેમાં બે ઋણભારિત ઓક્સિજન પરમાણુઓ હોય છે જે કેન્દ્રીય ધાતુ આયન સાથે જોડાવા માટે દાતા પરમાણુ તરીકે કાર્ય કરે છે.
આમ,તે ધાતુ પરમાણુ સાથે બે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.

(A) આ સંકીર્ણ $[Cr(CO)_6]$ છે.
કાર્બોનિલ $(CO)$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે જેનો ઓક્સિડેશન આંક $0$ છે.
ધારો કે $Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$x + 6(0) = 0$
$x = 0$.
આમ,$Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $0$ હોવાથી,$Cr$ દ્વારા ગુમાવાયેલા ઇલેક્ટ્રોનની સંખ્યા $0$ છે.

(C) થાયોસાયનેટ આયન,$SCN^{-}$,એક એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે જે બે સંભવિત દાતા પરમાણુઓ ધરાવે છે: નાઇટ્રોજન $(N)$ અને સલ્ફર $(S)$.
કોઈપણ સવર્ગ સહસંયોજક બંધના નિર્માણમાં,આમાંથી એક પરમાણુ દાતા તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,$1$ મોલ $SCN^{-}$ માં $2$ મોલ દાતા પરમાણુઓ હોય છે.
$2n$ મોલ $SCN^{-}$ માટે,દાતા પરમાણુઓના મોલની કુલ સંખ્યા: $2n \times 2 = 4n$ મોલ થાય છે.

(D) $NO_2^{-}$ લિગેન્ડ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે જે નાઇટ્રોજન પરમાણુ અથવા ઓક્સિજન પરમાણુ દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
કોઈપણ કિસ્સામાં,$NO_2^{-}$ ના અણુ દીઠ માત્ર $1$ દાતા પરમાણુ સંકલન બંધમાં સામેલ હોય છે.
તેથી,$n$ મોલ $NO_2^{-}$ માં,દાતા પરમાણુઓના મોલની સંખ્યા $n \times 1 = n$ મોલ છે.

(D) $1$. સંકીર્ણ $K[Cr(H_2O)_2(C_2O_4)_2] \cdot 3H_2O$ છે.
$2$. ધારો કે $Cr$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$3$. $K$ પરનો વીજભાર $+1$,$H_2O$ નો $0$,અને $C_2O_4^{2-}$ નો $-2$ છે.
$4$. સમીકરણ: $1 + x + 2(0) + 2(-2) = 0$.
$5$. $1 + x - 4 = 0$,તેથી $x = +3$.
$6$. સવર્ગ આંક = $2(H_2O)$ (એકદંતીય,$2 \times 1 = 2$) + $2(C_2O_4^{2-})$ (દ્વિદંતીય,$2 \times 2 = 4$) = $6$.
$7$. આમ,ઓક્સિડેશન આંક $+3$ અને સવર્ગ આંક $6$ છે.

(B) લિગેન્ડ એ આયન અથવા અણુ છે જે કોઓર્ડિનેશન સંકીર્ણ બનાવવા માટે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે જોડાય છે. લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરવા માટેની આવશ્યક શરત એ છે કે તેની પાસે ધાતુને દાન કરવા માટે ઓછામાં ઓછી એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ (lone pair) હોવી જોઈએ.
$1$. $NO$ (નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ) પાસે નાઈટ્રોજન પરમાણુ પર એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ છે અને તે લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરી શકે છે.
$2$. $NH_4^+$ (એમોનિયમ આયન) ના તમામ સંયોજકતા ઇલેક્ટ્રોન હાઈડ્રોજન પરમાણુઓ સાથે સહસંયોજક બંધમાં જોડાયેલા છે. તેની પાસે દાન કરવા માટે કોઈ અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ નથી,તેથી તે લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરી શકતું નથી.
$3$. $H_2N-CH_2-CH_2-NH_2$ (ઈથિલીન ડાયએમાઈન) પાસે બંને નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ પર અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ છે અને તે દ્વિદંતીય લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$4$. $CO$ (કાર્બન મોનોક્સાઈડ) પાસે કાર્બન પરમાણુ પર એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ છે અને તે લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,$NH_4^+$ લિગેન્ડ તરીકે વર્તવાની અપેક્ષા નથી.

(B) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
$(Q) = NO_2^-$ એ $N$ (નાઈટ્રો) અથવા $O$ (નાઈટ્રાઈટો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$(R) = CN^-$ એ $C$ (સાયનો) અથવા $N$ (આઈસોસાયનો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$(S) = SCN^-$ એ $S$ (થાયોસાયનેટો) અથવા $N$ (આઈસોથાયોસાયનેટો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$(P) = NO_3^-$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે જે ફક્ત ઓક્સિજન પરમાણુ દ્વારા જ જોડાય છે અને એમ્બિડેન્ટેટ ગુણધર્મ દર્શાવતું નથી.
તેથી,$(P)$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ નથી.

(D) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
આપેલ યાદીમાં:
$P: NO_3^-$ એમ્બિડેન્ટેટ નથી.
$Q: NO_2^-$ એ $N$ અથવા $O$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે,તેથી તે એમ્બિડેન્ટેટ છે.
$R: CN^-$ એ $C$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે,તેથી તે એમ્બિડેન્ટેટ છે.
$S: SCN^-$ એ $S$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે,તેથી તે એમ્બિડેન્ટેટ છે.
આપેલ વિકલ્પોમાંથી,$Q$,$R$,અને $S$ એમ્બિડેન્ટેટ છે. વિકલ્પ $D$ માં $Q$ અને $R$ ની જોડી આપેલી છે.

(C) સંકીર્ણ $K[Co(OX)_2(NH_3)_2]$ છે.
$1$. પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $(Co)$ નો ઓક્સિડેશન આંક છે. ધારો કે ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે. $1 + x + 2(-2) + 2(0) = 0$,તેથી $x - 3 = 0$,જે $x = +3$ આપે છે.
$2$. દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંક છે. $OX$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે (સવર્ગ આંક $2$) અને $NH_3$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે (સવર્ગ આંક $1$). કુલ સવર્ગ આંક = $(2 \times 2) + (2 \times 1) = 4 + 2 = 6$.
$3$. જલીય દ્રાવણમાં,સંકીર્ણનું આયનીકરણ આ રીતે થાય છે: $K[Co(OX)_2(NH_3)_2] \rightarrow K^+ + [Co(OX)_2(NH_3)_2]^-$. આ $1 + 1 = 2$ આયનો ઉત્પન્ન કરે છે.
આમ,મૂલ્યો $3, 6, 2$ છે.

(C) $AgNO_3$ સાથેની પ્રક્રિયા સંકલન ક્ષેત્રની બહાર આયનીય હેલાઇડ આયનોની હાજરી પર આધાર રાખે છે.
$AgBr$ એ આછા પીળા રંગના અવક્ષેપ છે અને $AgCl$ એ સફેદ રંગના અવક્ષેપ છે.
વિકલ્પ $C$ માં,પ્રથમ સંકીર્ણ $[Pt(NH_3)_4Cl_2]Br_2$ છે,જે આયનીકરણ પામીને $2Br^-$ આયનો આપે છે. આ $Ag^+$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $AgBr$ (આછા પીળા અવક્ષેપ) બનાવે છે.
બીજું સંકીર્ણ $[Pt(NH_3)_4Br_2]Cl_2$ છે,જે આયનીકરણ પામીને $2Cl^-$ આયનો આપે છે. આ $Ag^+$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $AgCl$ (સફેદ અવક્ષેપ) બનાવે છે.
તેથી,વિકલ્પ $C$ માં આપેલી જોડી શરત સંતોષે છે.

(A) માત્ર એક જ કો-ઓર્ડિનેશન સાઇટ ધરાવતા લિગેન્ડને મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ કહેવામાં આવે છે.
$O^{2-}$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે કારણ કે તે માત્ર એક જ દાતા પરમાણુ ધરાવે છે.
$CO_3^{2-}$ (કાર્બોનેટ) એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
$SO_4^{2-}$ (સલ્ફેટ) એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
$C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ) એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) જ્યારે પોલીડેન્ટેટ લિગેન્ડ બે કે તેથી વધુ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા ધાતુ આયન સાથે જોડાય છે,ત્યારે તે ચક્રીય અથવા રિંગ જેવી રચના બનાવે છે જેને કિલેટ રિંગ કહેવામાં આવે છે.
આવા સંકીર્ણોને $Chelate \ complexes$ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) આયર્ન $(III)$ હેક્ઝાસાયનોફેરેટ $(II)$ નું રાસાયણિક સૂત્ર $Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ છે.
આયનીકરણ પર,તે નીચે મુજબ વિયોજન પામે છે:
$Fe_4[Fe(CN)_6]_3 \rightarrow 4Fe^{3+} + 3[Fe(CN)_6]^{4-}$
આયનોની કુલ સંખ્યા = $4 + 3 = 7$.

(C) એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ એ એવો લિગાન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
$SCN^{-}$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે કારણ કે તે સલ્ફર પરમાણુ (થાયોસાયનેટો-$S$) અથવા નાઈટ્રોજન પરમાણુ (આઈસોથાયોસાયનેટો-$N$) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$H_2O$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે,$C_2O_4^{2-}$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે,અને $[EDTA]^{4-}$ એ હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે.

(B) સંકીર્ણ સંયોજન $[Co(en)_3]Cl_3$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Co$ છે.
પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે. ધારો કે $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે. $en$ (ઇથિલીનડાયએમાઇન) એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે અને $Cl$ નો વીજભાર $-1$ છે,તેથી $x + 3(0) + 3(-1) = 0$,જે $x = +3$ આપે છે. આમ,પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે.
દ્વિતીયક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના સવર્ગ આંકને અનુરૂપ છે. $en$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે,તેથી $en$ ના $3$ અણુઓ $3 \times 2 = 6$ દાતા પરમાણુઓ પૂરા પાડે છે. આમ,સવર્ગ આંક $6$ છે.
તેથી,પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક સંયોજકતા અનુક્રમે $3$ અને $6$ છે.

(C) પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયનનો ઓક્સિડેશન આંક છે અને દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંક છે.
સંકિર્ણ $[Co(C_2O_4)_2(H_2O)_2]^{-}$ માટે:
ધારો કે $Co$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$x + 2(-2) + 2(0) = -1$
$x - 4 = -1$
$x = +3$.
આમ,પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે.
સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા છે.
$C_2O_4^{2-}$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે ($2 \times 2 = 4$ દાતા પરમાણુઓ) અને $H_2O$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે ($2 \times 1 = 2$ દાતા પરમાણુઓ).
કુલ સવર્ગ આંક $= 4 + 2 = 6$.
આમ,દ્વિતીયક સંયોજકતા $6$ છે.

(C) ફેરિક હેક્ઝાસાયનોફેરેટ$(III)$ નું રાસાયણિક સૂત્ર $Fe[Fe(CN)_6]$ છે.
જલીય દ્રાવણમાં આયનીકરણ થતા તે નીચે મુજબ વિયોજન પામે છે:
$Fe[Fe(CN)_6] \rightarrow Fe^{3+} + [Fe(CN)_6]^{3-}$.
આના પરિણામે $1$ ફેરિક આયન $(Fe^{3+})$ અને $1$ હેક્ઝાસાયનોફેરેટ$(III)$ સંકીર્ણ આયન $([Fe(CN)_6]^{3-})$ બને છે.
તેથી,પ્રાપ્ત થતા કુલ આયનોની સંખ્યા $1 + 1 = 2$ છે.

(B) કિલેટિંગ લિગેન્ડ એ બહુદંતીય લિગેન્ડ છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે વલય બંધારણ બનાવી શકે છે.
$NH_3$ (એમાઈન) એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે ફક્ત એક દાતા પરમાણુ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાય છે.
તેથી,$NH_3$ વલય બંધારણ બનાવી શકતું નથી અને તે કિલેટિંગ લિગેન્ડ નથી.
ઓક્ઝેલેટો,$EDTA$,અને ઈથેન-$1, 2$-ડાયએમાઈન એ બધા બહુદંતીય લિગેન્ડ છે જે કિલેશન માટે સક્ષમ છે.

(B) એમોનિયમ ડાયએમાઈન ડાયઓક્ઝેલેટો કોબાલ્ટેટ$(III)$ નું રાસાયણિક સૂત્ર $(NH_4)[Co(NH_3)_2(C_2O_4)_2]$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ છે.
પ્રાથમિક સંયોજકતા એ ધાતુ આયનનો ઓક્સિડેશન આંક છે,જે $3$ છે.
દ્વિતીયક સંયોજકતા એ ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક છે.
લિગેન્ડ્સ $2$ $NH_3$ (એકદંતીય) અને $2$ $C_2O_4^{2-}$ (દ્વિદંતીય) છે.
સવર્ગ આંક = $(2 \times 1) + (2 \times 2) = 2 + 4 = 6$.
આમ,પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે અને દ્વિતીયક સંયોજકતા $6$ છે.

(D) જે લિગાન્ડમાં બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ હોય અને તેમાંથી માત્ર એક જ પરમાણુ ધાતુ સાથે જોડાઈ શકે તેને $Ambidentate \ ligand$ (ઉભયદંતી લિગાન્ડ) કહેવાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે $NO_2^-$ ($N$ અથવા $O$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે) અને $SCN^-$ ($S$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે).

(C) ઓક્ઝેલેટ આયન $(C_2O_4^{2-})$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે બે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
સંકીર્ણ $[Fe(C_2O_4)_3]^{3-}$ માં $3$ ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ હોવાથી,કુલ સવર્ગ આંક $3 \times 2 = 6$ થાય છે.

(C) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે જોડાયેલા તમામ લિગેન્ડ સમાન હોય છે.
$K_3[Al(C_2O_4)_3]$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Al^{3+}$ એ ત્રણ સમાન ઓક્ઝેલેટ $(C_2O_4)^{2-}$ લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ છે.
$[CoCl_2(en)_2]^{+}$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Co^{3+}$ એ બે અલગ પ્રકારના લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ છે: ક્લોરાઇડ $(Cl^-)$ અને ઇથિલિનડાયએમાઇન $(en)$. તેથી,તે હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
$K_2[Zn(OH)_4]$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Zn^{2+}$ એ ચાર સમાન હાઇડ્રોક્સાઇડ $(OH)^-$ લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ છે.
તેથી,$K_3[Al(C_2O_4)_3]$ અને $K_2[Zn(OH)_4]$ હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.

(D) કેન્દ્રીય ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક એ લિગેન્ડ દ્વારા ધાતુ પરમાણુ સાથે બનાવેલા સિગ્મા બંધોની કુલ સંખ્યા છે.
$[Fe(C_{2}O_{4})_{3}]^{3-}$ માં,લિગેન્ડ ઓક્ઝેલેટ $(C_{2}O_{4}^{2-})$ છે,જે દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે. તેથી,સવર્ગ આંક $3 \times 2 = 6$ છે.
$[Co(SCN)_{4}]^{2-}$ માં,લિગેન્ડ થાયોસાયનેટ $(SCN^-)$ છે,જે એકદંતીય લિગેન્ડ છે. તેથી,સવર્ગ આંક $4 \times 1 = 4$ છે.
આમ,સવર્ગ આંક અનુક્રમે $6$ અને $4$ છે.

(B) મોહર ક્ષાર એ $FeSO_{4} \cdot (NH_{4})_{2}SO_{4} \cdot 6H_{2}O$ રાસાયણિક સૂત્ર ધરાવતો દ્વિક્ષાર છે.
જ્યારે તેને વધુ પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે તેના ઘટક આયનોમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજિત થાય છે:
$FeSO_{4} \cdot (NH_{4})_{2}SO_{4} \cdot 6H_{2}O \rightarrow Fe^{2+} + 2NH_{4}^{+} + 2SO_{4}^{2-} + 6H_{2}O$.
પ્રતિ અણુ ઉત્પન્ન થતા આયનોની કુલ સંખ્યા $1 (Fe^{2+}) + 2 (NH_{4}^{+}) + 2 (SO_{4}^{2-}) = 5$ આયનો છે.

(B) લિગાન્ડ એટલે એવો પરમાણુ,અણુ અથવા આયન જે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનને સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.
લિગાન્ડ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરતા હોવાથી,તેઓ $Lewis$ બેઇઝ તરીકે વર્તે છે.
તેથી,કોઈ પણ સ્પીસીઝ લિગાન્ડ તરીકે કાર્ય કરી શકે તે માટે તેની પાસે ઓછામાં ઓછું એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ (lone pair) હોવું આવશ્યક છે.

(C) લિગેન્ડ એવી સ્પીસીઝ છે જે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનને ઇલેક્ટ્રોનની ઓછામાં ઓછી એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.
લુઈસ સિદ્ધાંત મુજબ,ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરનારને લુઈસ બેઈઝ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,લિગેન્ડ લુઈસ બેઈઝ તરીકે વર્તે છે.

(D) દ્વિદંતીય લિગેન્ડ તે છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાવા માટે બે દાતા પરમાણુઓ હોય છે.
$1$. સાયનો $(CN^-)$ એ ઋણ વીજભારિત એકદંતીય લિગેન્ડ છે.
$2$. ઇથિલિન ડાયએમાઇન ($en$ અથવા $NH_2CH_2CH_2NH_2$) એ તટસ્થ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
$3$. એસીટેટો $(CH_3COO^-)$ એ ઋણ વીજભારિત એકદંતીય લિગેન્ડ છે.
$4$. ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સિમેટો $(dmg^-)$ એ ઋણ વીજભારિત દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.