Textbook - Chemical Reactions and Equations Questions in Gujarati

(N/A) $Magnesium$ એ ખૂબ જ સક્રિય ધાતુ છે. જ્યારે તેને સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે હવામાંના ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને તેની સપાટી પર $Magnesium$ $Oxide$ $(MgO)$ નું પડ બનાવે છે. $Magnesium$ $Oxide$ નું આ પડ ખૂબ જ સ્થાયી હોય છે અને તે $Magnesium$ ની ઓક્સિજન સાથેની આગળની પ્રક્રિયાને અટકાવે છે. આ પડને દૂર કરવા માટે $Magnesium$ ની પટ્ટીને કાચપેપર (sandpaper) વડે સાફ કરવામાં આવે છે,જેથી અંદરની શુદ્ધ ધાતુ હવામાં ખુલ્લી થાય અને દહન પ્રક્રિયા સરળતાથી થઈ શકે.

(N/A) $(i)$ $H_{2(g)} + Cl_{2(g)} \longrightarrow 2HCl_{(g)}$
$(ii)$ $3BaCl_{2(aq)} + Al_{2}(SO_{4})_{3(aq)} \longrightarrow 3BaSO_{4(s)} + 2AlCl_{3(aq)}$
$(iii)$ $2Na_{(s)} + 2H_{2}O_{(l)} \longrightarrow 2NaOH_{(aq)} + H_{2(g)}$

(N/A) $(i)$ બેરિયમ ક્લોરાઇડ અને સોડિયમ સલ્ફેટ વચ્ચેની પ્રક્રિયા એ દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે:
$BaCl_{2(aq)} + Na_2SO_{4(aq)} \to BaSO_{4(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
$(ii)$ સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયા એ તટસ્થીકરણ પ્રક્રિયા છે:
$NaOH_{(aq)} + HCl_{(aq)} \to NaCl_{(aq)} + H_2O_{(l)}$

(N/A) $(i)$ પદાર્થ $X$ કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ છે. તેનું રાસાયણિક સૂત્ર $CaO$ છે.
$(ii)$ કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ પાણી સાથે જોરદાર પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (ફોડેલો ચૂનો) બનાવે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$CaO_{(s)} + H_2O_{(l)} \to Ca(OH)_{2(aq)}$
અહીં $CaO$ એ કેલ્શિયમ ઓક્સાઈડ (કળી ચૂનો) છે અને $Ca(OH)_2$ એ કેલ્શિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ (ફોડેલો ચૂનો) છે.

(N/A) પાણી $(H_2O)$ કદની દ્રષ્ટિએ બે ભાગ હાઇડ્રોજન અને એક ભાગ ઓક્સિજનનું બનેલું છે.
પાણીના વિદ્યુતવિભાજન દરમિયાન,રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ થાય છે: $2H_2O(l) \rightarrow 2H_2(g) + O_2(g)$.
આ પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે હાઇડ્રોજન વાયુ અને ઓક્સિજન વાયુ $2:1$ ના પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
કેથોડ પર હાઇડ્રોજન વાયુ અને એનોડ પર ઓક્સિજન વાયુ એકત્રિત થતો હોવાથી,એકત્રિત થયેલ હાઇડ્રોજનનું કદ ઓક્સિજનના કદ કરતાં બમણું હોય છે.
બમણા જથ્થામાં એકત્રિત થતો વાયુ હાઇડ્રોજન છે.

(N/A) જ્યારે લોખંડની ખીલીને કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે લોખંડ એ કોપર કરતા વધુ સક્રિય હોવાથી,તે કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી કોપરને વિસ્થાપિત કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં આયર્ન સલ્ફેટ બને છે,જે લીલા રંગનું હોય છે.
$Fe_{(s)} + CuSO_{4(aq)} \rightarrow FeSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$
આ પ્રક્રિયામાં,કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણનો વાદળી રંગ ઝાંખો પડી જાય છે કારણ કે તે આછા લીલા રંગના આયર્ન સલ્ફેટના દ્રાવણમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને લોખંડની ખીલી પર કોપરનો લાલ-કથ્થઈ રંગનો થર જમા થાય છે.

(N/A) સોડિયમ કાર્બોનેટ કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ અને સોડિયમ ક્લોરાઇડ બનાવે છે.
$Na_{2}CO_{3(aq)} + CaCl_{2(aq)} \to CaCO_{3(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,સોડિયમ કાર્બોનેટ અને કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ આયનોની આપ-લે કરીને બે નવા સંયોજનો બનાવે છે. તેથી,આ એક દ્વિવિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા છે.

(A) $(i)$ પ્રક્રિયા $4Na(s) + O_2(g) \rightarrow 2Na_2O(s)$ માં,સોડિયમ $(Na)$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન મેળવીને $Na_2O$ બનાવે છે,અને ઓક્સિજન $(O_2)$ નું રિડક્શન થાય છે.
$(ii)$ પ્રક્રિયા $CuO(s) + H_2(g) \rightarrow Cu(s) + H_2O(l)$ માં,કોપર ઓક્સાઇડ $(CuO)$ નું કોપર $(Cu)$ માં રિડક્શન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન ગુમાવે છે,જ્યારે હાઇડ્રોજન $(H_2)$ નું પાણી $(H_2O)$ માં ઓક્સિડેશન થાય છે કારણ કે તે ઓક્સિજન મેળવે છે.

(A) આપેલી પ્રક્રિયામાં: $2 PbO_{(s)} + C_{(s)} \longrightarrow 2 Pb_{(s)} + CO_{2(g)}$
$1$. લેડ ઓક્સાઇડ $(PbO)$ ઓક્સિજન ગુમાવીને લેડ $(Pb)$ બનાવે છે,તેથી $PbO$ નું રિડક્શન થાય છે.
$2$. કાર્બન $(C)$ ઓક્સિજન મેળવીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ બનાવે છે,તેથી $C$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
વિધાનોનું મૂલ્યાંકન:
$(a)$ લેડનું રિડક્શન થાય છે: ખોટું. લેડ ઓક્સાઇડનું રિડક્શન થાય છે,લેડનું નહીં.
$(b)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઓક્સિડેશન થાય છે: ખોટું. કાર્બનનું ઓક્સિડેશન થઈને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બને છે.
$(c)$ કાર્બનનું ઓક્સિડેશન થાય છે: સાચું.
$(d)$ લેડ ઓક્સાઇડનું રિડક્શન થાય છે: સાચું.
તેથી,વિધાનો $(a)$ અને $(b)$ ખોટા છે.

(B) આપેલ રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં,$Al$ (એલ્યુમિનિયમ) એ $Fe$ (આયર્ન) કરતા વધુ સક્રિય છે.
તેથી,$Al$ એ તેના ઓક્સાઇડ $(Fe_{2}O_{3})$ માંથી $Fe$ નું વિસ્થાપન કરે છે.
આ પ્રકારની પ્રક્રિયા,જેમાં વધુ સક્રિય તત્વ ઓછા સક્રિય તત્વને તેના સંયોજનમાંથી દૂર કરે છે,તેને વિસ્થાપન પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,આ એક થર્મિટ પ્રક્રિયા છે.

(C) જ્યારે લોખંડના વહેર $(Fe)$ માં મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ $(HCl)$ ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે વિસ્થાપન પ્રક્રિયા થાય છે જેમાં લોખંડ એસિડમાંથી હાઇડ્રોજનનું વિસ્થાપન કરે છે.
આના પરિણામે આયર્ન$(II)$ ક્લોરાઇડ $(FeCl_2)$ બને છે અને હાઇડ્રોજન વાયુ $(H_2)$ મુક્ત થાય છે.
આ પ્રક્રિયાનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$Fe_{(s)} + 2HCl_{(aq)} \to FeCl_{2(aq)} + H_{2(g)} \uparrow$

(N/A) જે રાસાયણિક સમીકરણમાં પ્રક્રિયકો અને નીપજો બંને બાજુએ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોય,તેને સંતુલિત રાસાયણિક સમીકરણ કહેવાય છે.
રાસાયણિક સમીકરણોને સંતુલિત કરવા જરૂરી છે કારણ કે તે $Law$ of $Conservation$ of $Mass$ (દળ સંચયનો નિયમ) નું પાલન કરે છે. આ નિયમ મુજબ,રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં દળનું સર્જન કે વિનાશ થઈ શકતો નથી. તેથી,પ્રક્રિયકોમાં રહેલા તત્વોનું કુલ દળ એ નીપજોમાં રહેલા તત્વોના કુલ દળ જેટલું જ હોવું જોઈએ. આ સુનિશ્ચિત કરવા માટે,સમીકરણની બંને બાજુએ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોવી આવશ્યક છે.

(A) પ્રક્રિયા $H_{2(g)} + N_{2(g)} \to NH_{3(g)}$ છે. સંતુલિત સમીકરણ $3H_{2(g)} + N_{2(g)} \to 2NH_{3(g)}$ છે.
$(b)$ પ્રક્રિયા $H_{2}S_{(g)} + O_{2(g)} \to H_{2}O_{(l)} + SO_{2(g)}$ છે. સંતુલિત સમીકરણ $2H_{2}S_{(g)} + 3O_{2(g)} \to 2H_{2}O_{(l)} + 2SO_{2(g)}$ છે.
$(c)$ પ્રક્રિયા $BaCl_{2(aq)} + Al_{2}(SO_{4})_{3(aq)} \to AlCl_{3(aq)} + BaSO_{4(s)}$ છે. સંતુલિત સમીકરણ $3BaCl_{2(aq)} + Al_{2}(SO_{4})_{3(aq)} \to 2AlCl_{3(aq)} + 3BaSO_{4(s)}$ છે.
$(d)$ પ્રક્રિયા $K_{(s)} + H_{2}O_{(l)} \to KOH_{(aq)} + H_{2(g)}$ છે. સંતુલિત સમીકરણ $2K_{(s)} + 2H_{2}O_{(l)} \to 2KOH_{(aq)} + H_{2(g)}$ છે.

(A) રાસાયણિક સમીકરણને સંતુલિત કરવા માટે,પ્રક્રિયકો અને નીપજો બંને બાજુ દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા સમાન હોવી જોઈએ.
$(a)$ $2HNO_{3} + Ca(OH)_{2} \longrightarrow Ca(NO_{3})_{2} + 2H_{2}O$
અહીં,બંને બાજુ $2$ $N$ પરમાણુઓ,$8$ $O$ પરમાણુઓ,$4$ $H$ પરમાણુઓ અને $1$ $Ca$ પરમાણુ છે.
$(b)$ $2NaOH + H_{2}SO_{4} \longrightarrow Na_{2}SO_{4} + 2H_{2}O$
અહીં,બંને બાજુ $2$ $Na$ પરમાણુઓ,$6$ $O$ પરમાણુઓ,$4$ $H$ પરમાણુઓ અને $1$ $S$ પરમાણુ છે.
$(c)$ $NaCl + AgNO_{3} \longrightarrow AgCl + NaNO_{3}$
આ સમીકરણ પહેલેથી જ સંતુલિત છે કારણ કે દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા બંને બાજુ સમાન છે.
$(d)$ $BaCl_{2} + H_{2}SO_{4} \longrightarrow BaSO_{4} + 2HCl$
અહીં,બંને બાજુ $1$ $Ba$ પરમાણુ,$2$ $Cl$ પરમાણુઓ,$2$ $H$ પરમાણુઓ,$1$ $S$ પરમાણુ અને $4$ $O$ પરમાણુઓ છે.

(N/A) $Ca(OH)_{2} + CO_{2} \rightarrow CaCO_{3} + H_{2}O$
$(b)$ $Zn + 2AgNO_{3} \rightarrow Zn(NO_{3})_{2} + 2Ag$
$(c)$ $2Al + 3CuCl_{2} \rightarrow 2AlCl_{3} + 3Cu$
$(d)$ $BaCl_{2} + K_{2}SO_{4} \rightarrow BaSO_{4} + 2KCl$

(A-D) $2KBr(aq) + BaI_2(aq) \rightarrow 2KI(aq) + BaBr_2(s)$; દ્વિવિસ્થાપન પ્રક્રિયા.
$(b)$ $ZnCO_3(s) \rightarrow ZnO(s) + CO_2(g)$; વિઘટન પ્રક્રિયા.
$(c)$ $H_2(g) + Cl_2(g) \rightarrow 2HCl(g)$; સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા.
$(d)$ $Mg(s) + 2HCl(aq) \rightarrow MgCl_2(aq) + H_2(g)$; વિસ્થાપન પ્રક્રિયા.

(N/A) જે રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓમાં ઉર્જા ઉષ્મા,પ્રકાશ અથવા ધ્વનિ સ્વરૂપે મુક્ત થાય છે,તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: સોડિયમ અને ક્લોરિનની પ્રક્રિયાથી મીઠું બનવું:
$Na_{(s)} + \frac{1}{2} Cl_{2(g)} \longrightarrow NaCl_{(s)} + 411 \, kJ$ ઉર્જા.
જે પ્રક્રિયાઓમાં ઉર્જાનું શોષણ થાય છે અથવા પ્રક્રિયા આગળ વધવા માટે ઉર્જાની જરૂર પડે છે,તેને ઉષ્માશોષક પ્રક્રિયાઓ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં,વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશની ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનું ગ્લુકોઝ અને ઓક્સિજનમાં રૂપાંતર કરે છે:
$6CO_{2(g)} + 6H_{2}O_{(l)} \xrightarrow{\text{Sunlight}} C_{6}H_{12}O_{6(aq)} + 6O_{2(g)}$

(N/A) શ્વસનને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા ગણવામાં આવે છે કારણ કે આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉર્જા મુક્ત થાય છે.
$1$. સજીવોને જીવવા માટે ઉર્જાની જરૂર હોય છે, જે આપણે ખોરાકમાંથી મેળવીએ છીએ.
$2$. પાચન દરમિયાન, ખોરાકના જટિલ અણુઓ (જેમ કે કાર્બોદિત) ગ્લુકોઝ જેવા સરળ પદાર્થોમાં વિભાજિત થાય છે.
$3$. આ ગ્લુકોઝ આપણા શરીરના કોષોમાં ઓક્સિજન સાથે સંયોજાઈને ઉર્જા પૂરી પાડે છે.
$4$. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉર્જા ઉષ્મા (અથવા $ATP$) સ્વરૂપે મુક્ત થતી હોવાથી, તેને ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે.
શ્વસન માટેનું રાસાયણિક સમીકરણ નીચે મુજબ છે:
$C_{6}H_{12}O_{6(aq)} + 6O_{2(g)} \to 6CO_{2(g)} + 6H_{2}O_{(l)} + \text{Energy}$

(N/A) વિઘટન પ્રક્રિયાઓ એવી પ્રક્રિયાઓ છે જેમાં એક સંયોજન તૂટીને બે કે તેથી વધુ સરળ પદાર્થો બનાવે છે. આ પ્રક્રિયાઓને આગળ વધવા માટે સામાન્ય રીતે ઉષ્મા, પ્રકાશ અથવા વિદ્યુત સ્વરૂપે ઉર્જાની જરૂર પડે છે.
સંયોગીકરણ પ્રક્રિયાઓ એવી પ્રક્રિયાઓ છે જેમાં બે કે તેથી વધુ પદાર્થો જોડાઈને એક નવો પદાર્થ બનાવે છે, જેમાં ઘણીવાર ઉર્જા મુક્ત થાય છે.
તેથી, તેમને વિરોધી માનવામાં આવે છે કારણ કે વિઘટનમાં પદાર્થનું વિભાજન થાય છે (ઉર્જાની જરૂર પડે છે), જ્યારે સંયોગીકરણમાં પદાર્થનું નિર્માણ થાય છે (ઉર્જા મુક્ત થાય છે).
વિઘટન પ્રક્રિયા: $2H_2O(l) \xrightarrow{\text{Electrolysis}} 2H_2(g) + O_2(g)$
સંયોગીકરણ પ્રક્રિયા: $2H_2(g) + O_2(g) \to 2H_2O(l) + \text{Energy}$

(N/A) ઉષ્મીય વિઘટન:
$2FeSO_{4(s)} \xrightarrow{\Delta} Fe_2O_{3(s)} + SO_{2(g)} + SO_{3(g)}$
(ફેરસ સલ્ફેટ $\rightarrow$ ફેરિક ઓક્સાઈડ + સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ + સલ્ફર ટ્રાયોક્સાઈડ)
$(b)$ પ્રકાશીય વિઘટન (પ્રકાશ દ્વારા):
$2AgCl_{(s)} \xrightarrow{\text{Light}} 2Ag_{(s)} + Cl_{2(g)}$
(સિલ્વર ક્લોરાઈડ $\rightarrow$ સિલ્વર + ક્લોરિન)
$(c)$ વિદ્યુત વિઘટન (વિદ્યુત દ્વારા):
$2H_2O_{(l)} \xrightarrow{\text{Electricity}} 2H_{2(g)} + O_{2(g)}$
(પાણી $\rightarrow$ હાઈડ્રોજન + ઓક્સિજન)

(N/A) વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયામાં,વધુ સક્રિય તત્વ તેના સંયોજનમાંથી ઓછા સક્રિય તત્વને દૂર કરે છે.
$A + BX \longrightarrow AX + B$; જ્યાં $A$ એ $B$ કરતા વધુ સક્રિય છે.
દ્વિવિસ્થાપન પ્રતિક્રિયામાં,બે પરમાણુઓ અથવા પરમાણુઓના સમૂહો બે નવા સંયોજનો બનાવવા માટે તેમની જગ્યાઓની અદલાબદલી કરે છે.
$AB + CD \longrightarrow AD + CB$
ઉદાહરણો:
વિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા:
$CuSO_{4(aq)} + Zn_{(s)} \longrightarrow ZnSO_{4(aq)} + Cu_{(s)}$
દ્વિવિસ્થાપન પ્રતિક્રિયા:
$Na_2SO_{4(aq)} + BaCl_{2(aq)} \longrightarrow BaSO_{4(s)} + 2NaCl_{(aq)}$

(N/A) સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણમાંથી કોપર ધાતુ દ્વારા ચાંદી મેળવવાની પ્રક્રિયા એ વિસ્થાપન પ્રક્રિયા છે. કોપર એ ચાંદી કરતા વધુ સક્રિય હોવાથી,તે તેના ક્ષારના દ્રાવણમાંથી ચાંદીનું વિસ્થાપન કરે છે.
રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$2AgNO_{3(aq)} + Cu_{(s)} \to Cu(NO_3)_{2(aq)} + 2Ag_{(s)}$
આ પ્રક્રિયામાં,કોપર ધાતુ સિલ્વર નાઈટ્રેટના દ્રાવણમાંથી સિલ્વર આયનોનું વિસ્થાપન કરીને કોપર$(II)$ નાઈટ્રેટ અને ઘન ચાંદી બનાવે છે.

(N/A) જે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં અદ્રાવ્ય ઘન પદાર્થ (જેને અવક્ષેપ કહેવાય છે) ઉત્પન્ન થાય છે,તેને અવક્ષેપન પ્રક્રિયા કહે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$Na_2CO_{3(aq)} + CaCl_{2(aq)} \to CaCO_{3(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ અવક્ષેપ સ્વરૂપે મળે છે.
અવક્ષેપન પ્રક્રિયાનું બીજું ઉદાહરણ:
$Na_2SO_{4(aq)} + BaCl_{2(aq)} \to BaSO_{4(s)} + 2NaCl_{(aq)}$
આ પ્રક્રિયામાં,બેરિયમ સલ્ફેટ $(BaSO_4)$ અવક્ષેપ સ્વરૂપે મળે છે.

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન પદાર્થમાં ઓક્સિજનનો ઉમેરો થાય તેને ઓક્સિડેશન કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$(i)$ $H_2 + CO_2 \rightarrow H_2O + CO$
આ પ્રક્રિયામાં, $H_2$ ઓક્સિજન મેળવીને $H_2O$ બનાવે છે, તેથી $H_2$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.
$(ii)$ $2Cu + O_2 \rightarrow 2CuO$
આ પ્રક્રિયામાં, $Cu$ ઓક્સિજન મેળવીને $CuO$ બનાવે છે, તેથી $Cu$ નું ઓક્સિડેશન થાય છે.

(N/A) $X$ એ કોપર $(Cu)$ છે અને બનતું કાળા રંગનું સંયોજન કોપર ઓક્સાઈડ $(CuO)$ છે.
જ્યારે કોપરને હવામાં ગરમ કરવામાં આવે છે ત્યારે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$2Cu (s) + O_2 (g) \xrightarrow{\text{Heat}} 2CuO (s)$
આ પ્રક્રિયામાં,કોપર ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કોપર$(II)$ ઓક્સાઈડ બનાવે છે,જે કાળા રંગનું હોય છે.

(B) લોખંડની વસ્તુઓને કાટ લાગતો અટકાવવા માટે તેના પર રંગ (પેઇન્ટ) કરવામાં આવે છે.
કાટ લાગવો એ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે લોખંડ હવામાં રહેલા ભેજ અને ઓક્સિજનના સંપર્કમાં આવે છે.
રંગનું પડ લગાવવાથી એક ભૌતિક અવરોધ ઊભો થાય છે જે લોખંડની સપાટી અને વાતાવરણીય ભેજ તથા ઓક્સિજન વચ્ચેનો સંપર્ક તોડી નાખે છે.
કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા માટે ભેજ અને ઓક્સિજન બંનેની હાજરી અનિવાર્ય હોવાથી,રંગ કરવાથી લોખંડનું ક્ષારણ અસરકારક રીતે અટકે છે.

(A) નાઇટ્રોજન એક નિષ્ક્રિય વાયુ છે અને તે આ પદાર્થો સાથે સરળતાથી પ્રતિક્રિયા આપતો નથી.
બીજી તરફ,ઓક્સિજન ખાદ્ય પદાર્થો સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે અને તેમને ખોરા (rancid) બનાવી દે છે.
તેથી,ખાદ્ય પદાર્થોના પેકિંગમાં વપરાતી થેલીઓમાં નાઇટ્રોજન વાયુ ભરવામાં આવે છે જેથી પેકેટની અંદર રહેલો ઓક્સિજન દૂર કરી શકાય.
જ્યારે પેકેટની અંદર ઓક્સિજન હાજર હોતો નથી,ત્યારે તેલ અને ચરબીયુક્ત ખાદ્ય પદાર્થોનું ખોરાપણું અટકાવી શકાય છે.

(N/A) ક્ષારણ:
ક્ષારણ એટલે એવી પ્રક્રિયા જેમાં પદાર્થો,સામાન્ય રીતે ધાતુઓ,હવા,ભેજ અથવા રસાયણો સાથેની રાસાયણિક પ્રક્રિયાને કારણે ક્ષીણ થાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,લોખંડ ભેજની હાજરીમાં ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને હાઇડ્રેટેડ આયર્ન ઓક્સાઇડ બનાવે છે.
$4Fe + 3O_2 + nH_2O \to 2Fe_2O_3 \cdot nH_2O$ (હાઇડ્રેટેડ આયર્ન ઓક્સાઇડ)
આ હાઇડ્રેટેડ આયર્ન ઓક્સાઇડને સામાન્ય રીતે કાટ (rust) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) રેન્સિડિટી (ખોરાપણું):
ચરબી અને તેલના ઓક્સિડેશનની પ્રક્રિયા,જેને સ્વાદ અને ગંધમાં ફેરફાર દ્વારા સરળતાથી પારખી શકાય છે,તેને રેન્સિડિટી કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,માખણને લાંબા સમય સુધી રાખવાથી તેનો સ્વાદ અને ગંધ બદલાઈ જાય છે.
રેન્સિડિટીને નીચેની રીતે અટકાવી શકાય છે:
$1.$ ખોરાકને હવાચુસ્ત પાત્રોમાં સંગ્રહિત કરીને.
$2.$ ખોરાકને રેફ્રિજરેટરમાં રાખીને.
$3.$ એન્ટીઓક્સિડન્ટ્સ ઉમેરીને.
$4.$ ખોરાકને નાઈટ્રોજન વાયુના વાતાવરણમાં રાખીને.

(N/A) રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન પદાર્થમાંથી ઓક્સિજન દૂર થવાની પ્રક્રિયાને રિડક્શન કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
$(i)$ $\mathop {CO_2 + H_2 \to CO}\limits_{\text{ઓક્સિજન દૂર થવો - રિડક્શન}} + H_2O$
$(ii)$ $\mathop {CuO + H_2 \xrightarrow{\Delta } Cu}\limits_{\text{ઓક્સિજન ગુમાવવો - રિડક્શન}} + H_2O$
સમીકરણ $(i)$ માં, $CO_2$ માંથી ઓક્સિજન દૂર થવાથી તેનું $CO$ માં રિડક્શન થાય છે અને સમીકરણ $(ii)$ માં, $CuO$ માંથી ઓક્સિજન દૂર થવાથી તેનું $Cu$ માં રિડક્શન થાય છે.