Basic Terms Questions in Gujarati

(C) દ્વિતીયક સંયોજકતા એ સવર્ગ આંક (coordination number) ને અનુરૂપ છે.
આપેલ સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Pt(NH_{3})_{4}Cl_{2}]Cl_{2}$ છે.
આમાં,$Pt$ નો સવર્ગ આંક $= 4 + 2 = 6$ છે.
$\therefore$ $Pt$ ની દ્વિતીયક સંયોજકતા $= 6$ છે.

(C) લિગાન્ડ એ એક એવી રાસાયણિક સ્પીસીઝ છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ આયનને એક અથવા વધુ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરવા માટે સક્ષમ છે.
લુઈસ એસિડ અને બેઈઝના સિદ્ધાંત મુજબ,જે પદાર્થ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે તેને લુઈસ બેઈઝ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,લિગાન્ડને લુઈસ બેઈઝ તરીકે ગણવામાં આવે છે.

(C) સંકીર્ણમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ દાતા પરમાણુઓની સંખ્યાને સવર્ગ આંક કહેવામાં આવે છે. એકદંતીય લિગેન્ડ માટે,સવર્ગ આંક એ જોડાયેલા લિગેન્ડની સંખ્યા જેટલો હોય છે.

(D) હેક્ઝાએમાઈનપ્લેટિનમ$(IV)$ ક્લોરાઈડનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Pt(NH_3)_6]Cl_4$ છે.
જલીય દ્રાવણમાં આયનીકરણ થતા તે નીચે મુજબ વિયોજન પામે છે:
$[Pt(NH_3)_6]Cl_4 \rightarrow [Pt(NH_3)_6]^{4+} + 4Cl^-$.
આ પ્રક્રિયામાં એક સંકીર્ણ ધન આયન $[Pt(NH_3)_6]^{4+}$ અને ચાર ક્લોરાઈડ ઋણ આયન $4Cl^-$ ઉત્પન્ન થાય છે.
આયનોની કુલ સંખ્યા = $1 + 4 = 5$ આયનો.

(C) આપેલ છે,સંકિર્ણની મોલારિટી $= 0.1 \ M$.
સંકિર્ણનું કદ $= 100 \ mL$.
મળેલ $AgCl$ નું દળ $= 2.86 \ g$.
$AgCl$ નું આણ્વીય દળ $= 143.5 \ g/mol$.
સંકિર્ણના મોલની સંખ્યા $= \frac{0.1 \times 100}{1000} = 0.01 \ mol$.
અવક્ષેપિત $AgCl$ ના મોલ $= \frac{2.86}{143.5} \approx 0.02 \ mol$.
$1 \ mol$ સંકિર્ણ $2 \ mol$ $AgCl$ આપે છે,તેથી સંકલન ક્ષેત્રની બહાર $2$ આયનીય $Cl^-$ આયનો હોવા જોઈએ.
તેથી,સંકિર્ણ $[Cr(H_2 O)_5 Cl] Cl_2 \cdot H_2 O$ છે.

(A) $1$ મોલ $PdCl_2 \cdot 4 NH_3$ ની વધારાના $AgNO_3$ સાથેની પ્રક્રિયા $2$ મોલ $AgCl$ ના અવક્ષેપ આપે છે,જે દર્શાવે છે કે સંકલન ક્ષેત્રની બહાર $2$ ક્લોરાઈડ આયનો $(Cl^-)$ હાજર છે.
આમ,સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Pd(NH_3)_4]Cl_2$ તરીકે લખી શકાય.
જલીય દ્રાવણમાં,તે આ રીતે વિયોજન પામે છે: $[Pd(NH_3)_4]Cl_2 \rightarrow [Pd(NH_3)_4]^{2+} + 2Cl^-$.
આ $1$ ધન આયન અને $2$ ઋણ આયનો ઉત્પન્ન કરે છે,જે તેને $1:2$ વિદ્યુતવિભાજ્ય બનાવે છે.

(A) સંકીર્ણ $[M(en)_{2}(C_{2}O_{4})]NO_{2}$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,પ્રતિ-આયન $NO_{2}^{-}$ છે,જેનો વીજભાર $-1$ છે. તેથી,સંકીર્ણ આયન $[M(en)_{2}(C_{2}O_{4})]$ નો વીજભાર $+1$ હોવો જોઈએ.
ધારો કે $M$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $x$ છે.
$en$ (ઇથેન-$1,2$-ડાયએમાઇન) એ તટસ્થ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે (વીજભાર $= 0$).
$C_{2}O_{4}^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ) એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે જેનો વીજભાર $-2$ છે.
સંકીર્ણ આયનના વીજભાર માટેનું સમીકરણ:
$x + (2 \times 0) + (1 \times -2) = +1$
$x - 2 = +1$
$x = +3$
આમ,$M$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે.
સવર્ગ આંકની ગણતરી:
$en$ દ્વિદંતીય છે (દરેક $2$ દાતા સાઇટ્સ,$2 \times 2 = 4$ સાઇટ્સ).
$C_{2}O_{4}^{2-}$ દ્વિદંતીય છે ($2$ દાતા સાઇટ્સ).
કુલ સવર્ગ આંક $= 4 + 2 = 6$.
તેથી,સવર્ગ આંક $6$ છે અને ઓક્સિડેશન અવસ્થા $3$ છે.

(A) સંકિર્ણનું સૂત્ર $[Cr(H_2O)_5Cl]Cl_2$ છે.
સંકિર્ણનો દરેક મોલ $2 \ mol$ આયનીકરણ પામી શકે તેવા $Cl^-$ આયનો મુક્ત કરે છે.
સંકિર્ણના મોલની સંખ્યા = $Molarity \times Volume (L) = 0.01 \ M \times 0.1 \ L = 0.001 \ mol$.
$Cl^-$ આયનોના મોલની સંખ્યા = $2 \times 0.001 \ mol = 0.002 \ mol$.
પ્રક્રિયા: $Ag^+(aq) + Cl^-(aq) \rightarrow AgCl(s)$.
બનતા $AgCl$ ના મોલ = $0.002 \ mol$.
$AgCl$ નું મોલર દળ = $108 + 35.5 = 143.5 \ g/mol$.
$AgCl$ નું દળ = $0.002 \ mol \times 143.5 \ g/mol = 0.287 \ g = 287 \times 10^{-3} \ g$.

(B) $CrCl_3 \cdot 6 H_2 O$ એ $[Cr(H_2 O)_6]Cl_3$ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,જેમાં $6$ પાણીના અણુઓ $Cr^{3+}$ આયન સાથે સંકલિત હોય છે.
$BaCl_2 \cdot 2 H_2 O$ એ જળયુક્ત ક્ષાર છે જેમાં પાણીના અણુઓ સ્ફટિક લેટીસમાં હોય છે પરંતુ ધાતુ આયન સાથે સંકલિત હોતા નથી.
$CuSO_4 \cdot 5 H_2 O$ એ $[Cu(H_2 O)_4]SO_4 \cdot H_2 O$ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે,જેમાં $4$ પાણીના અણુઓ $Cu^{2+}$ આયન સાથે સંકલિત હોય છે.
તેથી,સંયોજનો $I$ અને $III$ સંકલિત પાણી ધરાવે છે.

(D) તત્વ '$X$' નો પરમાણુ ક્રમાંક $13$ છે,જે એલ્યુમિનિયમ $(Al)$ છે.
સંકીર્ણ $[XCl(H_2O)_5]^{2+}$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $X$ એ $1$ ક્લોરાઈડ આયન અને $5$ પાણીના અણુઓ સાથે જોડાયેલ છે.
$Cl^-$ અને $H_2O$ બંને એકદંતીય લિગાન્ડ હોવાથી,$X$ દ્વારા બનતા કુલ સવર્ગ સહસંયોજક બંધની સંખ્યા $1 + 5 = 6$ છે. આમ,સહસંયોજકતા $6$ છે.
ઓક્સિડેશન અવસ્થા $(x)$ શોધવા માટે: $x + (-1) + 5(0) = +2$.
$x - 1 = +2$.
$x = +3$.
તેથી,સહસંયોજકતા $6$ છે અને ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે.

(B) આપેલ સંયોજન પ્રશિયન બ્લુ છે,જે $Fe_4[Fe(CN)_6]_3$ છે.
આને સામાન્ય સૂત્ર $Fe_x[Fe_y(CN)_6]_3$ સાથે સરખાવતા,આપણે $x$ અને $y$ ના મૂલ્યો ઓળખી શકીએ છીએ.
અહીં,$x = 4$ અને $y = 1$ છે.
આમ,$x$ અને $y$ ના મૂલ્યો અનુક્રમે $4$ અને $1$ છે.

(C) સવર્ગ આંક એટલે ધાતુ સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા.
સંકિર્ણ $[Cr(H_2O)_2(C_2O_4)_2]^-$ માં લિગેન્ડ નીચે મુજબ છે:
$1$. બે $H_2O$ અણુઓ,જે એકદંતીય (monodentate) લિગેન્ડ છે (દરેક $1$ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે).
$2$. બે $C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ) આયનો,જે દ્વિદંતીય (bidentate) લિગેન્ડ છે (દરેક $2$ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે).
ગણતરી: $(2 \times 1) + (2 \times 2) = 2 + 4 = 6$.
તેથી,$Cr$ નો સવર્ગ આંક $6$ છે.

(B) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે. ઉદાહરણોમાં $NO_2^{-}$,$CN^{-}$,અને $SCN^{-}$ નો સમાવેશ થાય છે.
વિકલ્પ $A$ માં,$NO_2^{-}$ અને $CN^{-}$ એમ્બિડેન્ટેટ છે.
વિકલ્પ $B$ માં,$C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ) એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે,$H_2O$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે,અને $SO_4^{2-}$ એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે. આમાંથી કોઈ પણ એમ્બિડેન્ટેટ નથી.
વિકલ્પ $C$ માં,$SCN^{-}$ એમ્બિડેન્ટેટ છે.
વિકલ્પ $D$ માં,$CN^{-}$ અને $SCN^{-}$ એમ્બિડેન્ટેટ છે.
તેથી,જે સમૂહમાં કોઈ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ નથી તે $C_2O_4^{2-}, H_2O, SO_4^{2-}$ છે.

(C) હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણો એવા સંકીર્ણો છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે જોડાયેલા તમામ લિગેન્ડ સમાન હોય છે.
સંકીર્ણ $[Co(NH_3)_6]^{3\oplus}$ માં,તમામ છ લિગેન્ડ એમોનિયા $(NH_3)$ અણુઓ છે,તેથી તે હોમોલેપ્ટિક સંકીર્ણ છે.
અન્ય વિકલ્પોમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન વિવિધ પ્રકારના લિગેન્ડ સાથે જોડાયેલ છે,તેથી તે હેટરોલેપ્ટિક સંકીર્ણો છે.

(B) જે લિગેન્ડમાં બે દાતા પરમાણુઓ હોય પરંતુ એક સમયે ફક્ત એક જ દાતા પરમાણુ દ્વારા બંધ બનાવી શકે તેને ઉભયદંતી લિગેન્ડ કહેવાય છે.
$NO_2^{\ominus}$ એ $N$ (નાઈટ્રો) અથવા $O$ (નાઈટ્રાઈટો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$CN^{\ominus}$ એ $C$ (સાયનો) અથવા $N$ (આઈસોસાયનો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$SCN^{\ominus}$ એ $S$ (થાયોસાયનેટો) અથવા $N$ (આઈસોથાયોસાયનેટો) દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
તેથી,ફક્ત ઉભયદંતી લિગેન્ડ ધરાવતો સમૂહ $NO_2^{\ominus}, CN^{\ominus}, SCN^{\ominus}$ છે.

(D) સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન અને તેની સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ્સ વચ્ચે બનતા કુલ સવર્ગ સહસંયોજક બંધની સંખ્યા છે.
સંકિર્ણ $[Co(en)_2Cl_2]$ માં,લિગેન્ડ્સ ઇથિલીનડાયએમાઇન $(en)$ અને ક્લોરાઇડ આયન $(Cl^-)$ છે.
ઇથિલીનડાયએમાઇન $(en)$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે દરેક $en$ અણુ $2$ સવર્ગ બંધ બનાવે છે. તેથી,$2$ $en$ અણુઓ $2 \times 2 = 4$ બંધ બનાવે છે.
ક્લોરાઇડ $(Cl^-)$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે દરેક $Cl^-$ આયન $1$ સવર્ગ બંધ બનાવે છે. તેથી,$2$ $Cl^-$ આયનો $2 \times 1 = 2$ બંધ બનાવે છે.
કુલ સવર્ગ આંક $4 + 2 = 6$ છે.

(A) $[AlCl(H_2O)_5]^{2+}$ માં $Al$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા શોધવા માટે,ધારો કે ઓક્સિડેશન અવસ્થા $x$ છે.
$Cl$ પરનો વીજભાર $-1$ છે અને $H_2O$ એ તટસ્થ લિગાન્ડ $(0)$ છે.
$x + (-1) + 5(0) = +2$
$x - 1 = +2$
$x = +3$.
સહસંયોજકતા એટલે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ દ્વારા લિગાન્ડ સાથે બનાવેલા કુલ સવર્ગ સહસંયોજક બંધની સંખ્યા.
અહીં,$Al$ એ $5$ $H_2O$ અણુઓ અને $1$ $Cl^-$ આયન સાથે જોડાયેલ છે.
કુલ સહસંયોજકતા = $5 + 1 = 6$.
તેથી,ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે અને સહસંયોજકતા $6$ છે.

(D) સંકિર્ણ $[AlCl(H_2O)_5]^{2+}$ માં,ધારો કે $Al$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$Cl$ નો ઓક્સિડેશન આંક $-1$ અને $H_2O$ નો $0$ છે.
તેથી,$x + (-1) + 5(0) = +2$.
$x - 1 = +2$,જે $x = +3$ આપે છે.
આમ,$Al$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+3$ છે.
સહસંયોજકતા (સવર્ગ આંક) એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ દ્વારા લિગાન્ડ સાથે બનાવેલા કુલ સવર્ગ સહસંયોજક બંધની સંખ્યા છે.
અહીં,$1$ $Cl^-$ આયન અને $5$ $H_2O$ અણુઓ $Al$ સાથે જોડાયેલા છે,તેથી સવર્ગ આંક $1 + 5 = 6$ છે.

(B) $AgNO_3$ ની સંકીર્ણ સંયોજન સાથેની પ્રક્રિયા સંકલન ક્ષેત્રની બહાર રહેલા ક્લોરાઈડ આયનોને $AgCl$ તરીકે અવક્ષેપિત કરે છે.
સંકીર્ણના $1 \ mole$ માંથી $1 \ mole \ AgCl$ બનતું હોવાથી,સંકલન ક્ષેત્રની બહાર માત્ર $1 \ Cl^-$ આયન હોવો જોઈએ.
સંકીર્ણનું સૂત્ર $[Co(NH_3)_X Cl_2]Cl$ તરીકે લખી શકાય છે.
$Co(III)$ માટે,સવર્ગ આંક $6$ છે.
તેથી,$X + 2 = 6$,જે $X = 4$ આપે છે.

(D) આપેલા સંયોજનોમાં સંક્રાંતિ ધાતુઓના ઓક્સિડેશન આંકની ગણતરી નીચે મુજબ છે:

સંયોજન	ઓક્સિડેશન આંકની ગણતરી
$K_2Cr_2O_7$	$2(+1) + 2(x) + 7(-2) = 0 \implies 2 + 2x - 14 = 0 \implies 2x = 12 \implies x = +6$
$KMnO_4$	$(+1) + x + 4(-2) = 0 \implies 1 + x - 8 = 0 \implies x = +7$
$CrO_5$	$x + 5(-2) = 0 \implies x = +10$ (નોંધ: પેરોક્સાઇડ બંધને કારણે,વાસ્તવિક ઓક્સિડેશન આંક $+6$ છે).
$Fe(CO)_5$	$x + 5(0) = 0 \implies x = 0$ (કારણ કે $CO$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે).

તેથી,$Fe(CO)_5$ માં સંક્રાંતિ ધાતુનો ઓક્સિડેશન આંક શૂન્ય છે.

(B) પોટેશિયમ સાયનાઇડની સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ સાથેની પ્રક્રિયાથી સાયનાઇડ આયન મળે છે. ત્યારબાદ સાયનાઇડ આયન થાયોસલ્ફેટ આયનો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડની હાજરીમાં ઠંડુ અને એસિડિક કરવાથી થાયોસાયનેટ આયન મળે છે.
$KCN + NaOH \rightarrow NaCN + KOH$
$S_2O_3^{2-} + CN^{-} \xrightarrow{HCl} SCN^{-} + SO_3^{2-}$
થાયોસાયનેટ આયન આયર્ન $(III)$ ક્લોરાઇડ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $[Fe(SCN)]^{2+}$ સંકીર્ણ બનાવે છે,જેનો રંગ લોહી જેવો લાલ હોય છે.
$Fe^{3+} + SCN^{-} \rightarrow [Fe(SCN)]^{2+}$ (લોહી જેવો લાલ રંગ)
તેથી,દ્રાવણ લોહી જેવા લાલ રંગનું દ્રાવણ ઉત્પન્ન કરે છે.

(C) એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ એ એવો લિગાન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાઈ શકે છે.
$CN^{-}$ એ $C$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$SCN^{-}$ એ $S$ અથવા $N$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$NO_2^{-}$ એ $N$ અથવા $O$ દ્વારા જોડાઈ શકે છે.
$SO_4^{2-}$ એ બાયડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે જે એકસાથે બે ઓક્સિજન પરમાણુઓ દ્વારા જોડાય છે,પરંતુ તેમાં એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ તરીકે કાર્ય કરવા માટે બે અલગ દાતા પરમાણુઓ હોતા નથી.
તેથી,$SO_4^{2-}$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગાન્ડ નથી.

(A) સંકીર્ણની $AgNO_3$ સાથેની પ્રક્રિયા કોઓર્ડિનેશન સ્ફિયરની બહાર રહેલા $Cl^-$ આયનોને $AgCl$ તરીકે અવક્ષેપિત કરે છે.
સંકીર્ણનો $1$ મોલ $3$ મોલ $AgCl$ આપે છે,તેથી કોઓર્ડિનેશન સ્ફિયરની બહાર $3$ ક્લોરાઈડ આયનો હોવા જોઈએ.
$[Co(H_2O)_6]Cl_3$ નું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[Co(H_2O)_6]Cl_3(aq) \rightarrow [Co(H_2O)_6]^{3+}(aq) + 3Cl^-(aq)$
આ $3Cl^-$ આયનો $AgNO_3$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $3$ મોલ $AgCl$ બનાવે છે:
$3Ag^+(aq) + 3Cl^-(aq) \rightarrow 3AgCl(s)$
તેથી,સાચું સૂત્ર $[Co(H_2O)_6]Cl_3$ છે.

(D) ધાતુના સંકીર્ણની દ્વિતીયક સંયોજકતા તેના સવર્ગ આંક ($C$.$N$.) જેટલી હોય છે,જે મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સીધા જોડાયેલા લિગાન્ડ દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા છે.
$1$. $(I) \ CoCl_3 \cdot 6 H_2O$ માટે:
$3$ મોલ $AgCl$ અવક્ષેપિત થાય છે,તેથી ત્રણેય $Cl^-$ આયનો સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર છે. સૂત્ર $[Co(H_2O)_6]Cl_3$ છે. સવર્ગ આંક $6$ છે (છ $H_2O$ લિગાન્ડ).
$2$. $(II) \ NiCl_3 \cdot 6 H_2O$ માટે:
$2$ મોલ $AgCl$ અવક્ષેપિત થાય છે,તેથી બે $Cl^-$ આયનો સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર છે. સૂત્ર $[Ni(H_2O)_5Cl]Cl_2 \cdot H_2O$ છે. સવર્ગ આંક $6$ છે (પાંચ $H_2O$ અને એક $Cl^-$ લિગાન્ડ).
$3$. $(III) \ Co(SO_4)Br \cdot 5 NH_3$ માટે:
$1$ મોલ $AgBr$ અવક્ષેપિત થાય છે,તેથી $Br^-$ આયન સવર્ગ ક્ષેત્રની બહાર છે. સૂત્ર $[Co(NH_3)_5(SO_4)]Br$ છે. સવર્ગ આંક $6$ છે (પાંચ $NH_3$ અને એક $SO_4^{2-}$ લિગાન્ડ).
આમ,$(I), (II),$ અને $(III)$ માટે દ્વિતીયક સંયોજકતા અનુક્રમે $6, 6, 6$ છે.

(C) સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ પરમાણુ સાથે લિગેન્ડ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કુલ સવર્ગ સહસંયોજક બંધની સંખ્યા છે.
સંકિર્ણ $K_3[Cr(C_2O_4)_3]$ માં,લિગેન્ડ ઓક્ઝેલેટ આયન $(C_2O_4^{2-})$ છે,જે દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે.
અહીં $3$ ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ હોવાથી,સવર્ગ આંક $= 3 \times 2 = 6$ થાય.
$Cr$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા શોધવા માટે,તેને $x$ ધારો.
$K$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+1$ છે અને $C_2O_4^{2-}$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $-2$ છે.
તટસ્થ સંકિર્ણ $K_3[Cr(C_2O_4)_3]$ માટે:
$3(+1) + x + 3(-2) = 0$
$3 + x - 6 = 0$
$x - 3 = 0$
$x = +3$.
તેથી,સવર્ગ આંક $6$ અને ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ છે. સાચો વિકલ્પ $(C)$ છે.

(B) મધ્યસ્થ ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક એટલે તેની સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા.
$1$. $[Fe(CN)_6]^{4-}$ માં,$6$ $CN^-$ લિગેન્ડ છે,જે દરેક એકદંતીય છે. તેથી,સવર્ગ આંક $6$ છે.
$2$. $[Fe(CN)_6]^{3-}$ માં,$6$ $CN^-$ લિગેન્ડ છે,જે દરેક એકદંતીય છે. તેથી,સવર્ગ આંક $6$ છે.
$3$. $[FeCl_4]^-$ માં,$4$ $Cl^-$ લિગેન્ડ છે,જે દરેક એકદંતીય છે. તેથી,સવર્ગ આંક $4$ છે.
તેથી,સવર્ગ આંક $6, 6, 4$ છે.

(C) $[Ni(CO)_4]$ સંકીર્ણમાં,$CO$ એ તટસ્થ લિગેન્ડ છે.
ધારો કે $Ni$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$x + 4(0) = 0$
$x = 0$
આમ,મેટલ કાર્બોનિલમાં,ધાતુ તેના શૂન્ય-વેલેન્ટ અવસ્થામાં હાજર હોય છે.

(D) આપેલ સંયોજન એક સવર્ગ સંયોજન (coordination compound) છે.
આપેલ સંકીર્ણ આયન $[AlCl(H_2O)_5]^{2+}$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Al$ છે.
મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ્સ $1$ $Cl^-$ આયન અને $5$ $H_2O$ અણુઓ છે.
મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ દ્વારા લિગેન્ડ્સ સાથે બનાવવામાં આવેલા કુલ સવર્ગ બંધોની સંખ્યા $1 + 5 = 6$ છે.
આમ,$Al$ ની સવર્ગ આંક (સહસંયોજકતા) $6$ છે.

(B) ઇથિલિનડાયએમાઇન એ $NH_2-CH_2-CH_2-NH_2$ સૂત્ર ધરાવતું કાર્બનિક સંયોજન છે.
તે બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે કારણ કે તેમાં બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ હોય છે,જેમાંથી દરેક પાસે ઇલેક્ટ્રોનની એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ (lone pair) હોય છે જે કેન્દ્રીય ધાતુ આયન સાથે સંયોજાઈ શકે છે.
તેથી,તે કોઓર્ડિનેશન પોલીહેડ્રોનમાં બે કોઓર્ડિનેશન સ્થાન રોકી શકે છે.

(B) સંકિર્ણ $[AlCl(H_2O)_5]^{2+}$ માટે:
ધારો કે $Al$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $x$ છે.
$x + (-1) + 5(0) = +2$
$x = +3$
સહસંયોજકતા (સવર્ગ આંક) એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ્સની કુલ સંખ્યા છે.
અહીં,$1$ $Cl^-$ આયન અને $5$ $H_2O$ અણુઓ જોડાયેલા છે.
કુલ સહસંયોજકતા $= 1 + 5 = 6$
તેથી,ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+3$ અને સહસંયોજકતા $6$ છે.

(B) જ્યારે સંયોજન પાણીમાં ઓગળે છે,ત્યારે તે $3$ આયનો આપે છે,જે દર્શાવે છે કે સવર્ગ સ્ફિયરની બહાર $2$ $Cl^{-}$ આયનો હાજર છે.
તેથી,સંયોજનનું સૂત્ર $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$ છે.
તેનું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2 \xrightarrow{H_2O} [Co(NH_3)_5Cl]^{2+} + 2Cl^{-}$

(B) મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Co^{3+}$ છે અને $Co^{3+}$ નો સવર્ગ આંક સામાન્ય રીતે $6$ હોય છે. આણ્વીય સૂત્ર $CoCl_3 \cdot yNH_3$ છે કારણ કે $Co$ એ $+3$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં છે.
જ્યારે સંકીર્ણ પાણીમાં ઓગળે છે,ત્યારે તે $3$ આયનો આપે છે. આનો અર્થ એ છે કે આયનીકરણ ક્ષેત્રમાં $2$ ક્લોરાઇડ આયનો છે,જે $[CoCl(NH_3)_5]Cl_2$ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
તેનું વિયોજન: $[CoCl(NH_3)_5]Cl_2 \rightleftharpoons [CoCl(NH_3)_5]^{2+} + 2Cl^-$.
આ બંધારણમાં,સવર્ગ ક્ષેત્રની અંદરનો $Cl^-$ આયન લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે (દ્વિતીયક સંયોજકતા સંતોષે છે) અને ધાતુના વીજભારને પણ સંતુલિત કરે છે (પ્રાથમિક સંયોજકતા સંતોષે છે).
આમ,માત્ર $1$ $Cl^-$ આયન પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક બંને સંયોજકતા સંતોષે છે.

(C) વર્નરના સિદ્ધાંત મુજબ,સવર્ગ સંયોજનમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનની દ્વિતીયક સંયોજકતા તે તેની સાથે સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડ્સ (તટસ્થ અથવા ઋણ વીજભારિત સમૂહો) ની સંખ્યા દર્શાવે છે.
આને સવર્ગ આંક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક સંયોજકતા એ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનની ઓક્સિડેશન અવસ્થા દર્શાવે છે.

(B) પોટાશ એલમ (ફટકડી) નું રાસાયણિક સૂત્ર $K_2SO_4 \cdot Al_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ છે.
તે પોટેશિયમ સલ્ફેટ અને એલ્યુમિનિયમ સલ્ફેટનું મિશ્ર ક્ષાર (double salt) છે.

(C) જ્યારે એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઈડ $(AlCl_3)$ ને પાણીમાં ઓગાળવામાં આવે છે,ત્યારે તે હાઇડ્રેશન પામીને અષ્ટફલકીય સંકીર્ણ આયન $[Al(H_2O)_6]^{3+}$ બનાવે છે અને ક્લોરાઈડ આયનો $(Cl^-)$ મુક્ત કરે છે.
પ્રક્રિયા આ મુજબ છે: $AlCl_3 + 6H_2O \rightarrow [Al(H_2O)_6]^{3+} + 3Cl^-$.
આ સંકીર્ણમાં,$Al^{3+}$ આયન છ પાણીના અણુઓ સાથે જોડાયેલ છે અને $Al$ નું સંકરણ $sp^3d^2$ છે.

(A) બ્રાઉન રિંગ સંકીર્ણ $[Fe(H_2O)_5(NO)]SO_4$ માં,આયર્ન $+1$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં $(Fe^{+})$ હોય છે.
સંકીર્ણના વીજભારને સંતુલિત કરવા માટે,નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ લિગેન્ડ $(NO)$ નાઈટ્રોસોનિયમ આયન $(NO^{+})$ તરીકે વર્તે છે.
આમ,$Fe$ ની ઓક્સિડેશન અવસ્થા $+1$ અને $NO$ ની $+1$ છે.

(B) સોડિયમ નાઈટ્રોપ્રસાઈડ એ $Na_2[Fe(CN)_5 NO]$ રાસાયણિક સૂત્ર ધરાવતું સંકીર્ણ સંયોજન છે.
તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે વિશ્લેષણાત્મક રસાયણવિજ્ઞાનમાં સલ્ફાઈડ આયનો $(S^{2-})$ ની ઓળખ માટે અને દવામાં વાસોડિલેટર તરીકે થાય છે.

(C) મોહર ક્ષાર એ $FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O$ સૂત્ર ધરાવતો દ્વિક્ષાર છે.
પાણીમાં સંપૂર્ણ વિયોજન થતા તે નીચે મુજબ આયનીકરણ પામે છે:
$FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O \rightarrow Fe^{2+} + 2NH_4^{+} + 2SO_4^{2-} + 6H_2O$.
ઉત્પન્ન થતા આયનોની ગણતરી કરતા: $1$ મોલ $Fe^{2+}$,$2$ મોલ $NH_4^{+}$,અને $2$ મોલ $SO_4^{2-}$.
આયનોના કુલ મોલ = $1 + 2 + 2 = 5$ મોલ.

(A) પોટેશિયમ ટ્રાયઓક્ઝેલેટોએલ્યુમિનેટ $(III)$ નું રાસાયણિક સૂત્ર $K_3[Al(C_2O_4)_3]$ છે.
$1$. પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $(Al)$ ના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે. આ સંકીર્ણ સંયોજનમાં,$Al + 3(-2) = -3$,જેથી $Al = +3$ મળે છે. આમ,પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે.
$2$. દ્વિતીયક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના સવર્ગ આંકને અનુરૂપ છે. ઓક્ઝેલેટ આયન $(C_2O_4^{2-})$ એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે. અહીં $3$ ઓક્ઝેલેટ લિગેન્ડ હોવાથી,સવર્ગ આંક $3 \times 2 = 6$ થાય છે. આમ,દ્વિતીયક સંયોજકતા $6$ છે.
તેથી,પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક સંયોજકતા અનુક્રમે $3$ અને $6$ છે.

(A) ટેટ્રાએક્વાડાયક્લોરિડોક્રોમિયમ$(III)$ ક્લોરાઈડનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Cr(H_2O)_4Cl_2]Cl \cdot 2H_2O$ છે.
પાણીમાં આયનીકરણ થતા,સંકીર્ણ આ રીતે વિયોજિત થાય છે: $[Cr(H_2O)_4Cl_2]Cl \cdot 2H_2O \rightarrow [Cr(H_2O)_4Cl_2]^+ + Cl^- + 2H_2O$.
માત્ર સવર્ગ સ્ફિયરની બહાર રહેલો ક્લોરાઈડ આયન $AgNO_3$ સાથે પ્રક્રિયા કરીને $AgCl$ ના અવક્ષેપ બનાવે છે.
સંકીર્ણના મોલની સંખ્યા = $\text{મોલારિટી} \times \text{કદ (L માં)} = 0.05 \ M \times 0.1 \ L = 0.005 \ \text{મોલ}$.
કારણ કે સંકીર્ણનો $1 \ \text{મોલ}$ એ $1 \ \text{મોલ}$ $Cl^-$ મુક્ત કરે છે,તેથી અવક્ષેપિત $AgCl$ ના મોલ = $0.005 \ \text{મોલ}$.
જરૂરી સ્વરૂપમાં ફેરવતા: $0.005 = 5 \times 10^{-3} \ \text{મોલ}$.
આમ,જવાબ $5$ છે.

(C) એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવો લિગેન્ડ છે જે બે અલગ-અલગ પરમાણુઓ દ્વારા સંકલન (coordinate) કરી શકે છે.
થાયોસાયનેટ $(SCN^{-})$ એ એમ્બિડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે કારણ કે તે સલ્ફર પરમાણુ (થાયોસાયનેટો-$S$) અથવા નાઈટ્રોજન પરમાણુ (આઈસોથાયોસાયનેટો-$N$) દ્વારા સંકલન કરી શકે છે.
ઓક્ઝેલેટ,ઈથેન$-1,2-$ડાયએમાઈન અને ઈથિલીનડાયએમાઈનટેટ્રાએસીટેટ આયન એ પોલીડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે પરંતુ તે એમ્બિડેન્ટેટ નથી.