Gujarati

Radiation (General, Kirchoff's law, Black body, Prevost's Theory) Questions in Gujarati

Class 11 Physics · 10-2.Heat Transfer · Radiation (General, Kirchoff's law, Black body, Prevost's Theory)

128+

Questions

Gujarati

Language

100%

With Solutions

Showing 26 of 128 questions in Gujarati

101
AdvancedMCQ
સમાન ક્ષેત્રફળ ધરાવતી ત્રણ ખૂબ મોટી પ્લેટો એકબીજાની નજીક અને સમાંતર રાખવામાં આવી છે. તેમને આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થો (ideal black surfaces) ગણવામાં આવે છે અને તેમની ઉષ્મીય વાહકતા ખૂબ ઊંચી છે. પ્રથમ અને ત્રીજી પ્લેટના તાપમાન અનુક્રમે $2\ T$ અને $3\ T$ જાળવી રાખવામાં આવે છે. સ્થાયી અવસ્થામાં વચ્ચેની (એટલે કે બીજી) પ્લેટનું તાપમાન કેટલું હશે?
A
$\left(\frac{65}{2}\right)^{\frac{1}{4}} \ T$
B
$\left(\frac{97}{4}\right)^{\frac{1}{4}} \ T$
C
$\left(\frac{97}{2}\right)^{\frac{1}{4}} \ T$
D
$\left(97\right)^{\frac{1}{4}} \ T$

Solution

(C) સ્થાયી અવસ્થામાં,વચ્ચેની પ્લેટ દ્વારા શોષાયેલી ઉર્જા એ વચ્ચેની પ્લેટ દ્વારા મુક્ત કરાયેલી ઉર્જા જેટલી હોય છે.
ધારો કે વચ્ચેની પ્લેટનું તાપમાન $T'$ છે.
પ્રથમ પ્લેટ ($3T$ પર) થી વચ્ચેની પ્લેટ પર આપાત થતી વિકિરણ ઉર્જા $\sigma A (3T)^4$ છે.
વચ્ચેની પ્લેટ દ્વારા પ્રથમ પ્લેટ તરફ ઉત્સર્જિત વિકિરણ ઉર્જા $\sigma A (T')^4$ છે.
પ્રથમ પ્લેટમાંથી શોષાયેલી ચોખ્ખી ઉર્જા $\sigma A (3T)^4 - \sigma A (T')^4$ છે.
ત્રીજી પ્લેટ ($2T$ પર) થી વચ્ચેની પ્લેટ પર આપાત થતી વિકિરણ ઉર્જા $\sigma A (2T)^4$ છે.
વચ્ચેની પ્લેટ દ્વારા ત્રીજી પ્લેટ તરફ ઉત્સર્જિત વિકિરણ ઉર્જા $\sigma A (T')^4$ છે.
ત્રીજી પ્લેટને મુક્ત કરાયેલી ચોખ્ખી ઉર્જા $\sigma A (T')^4 - \sigma A (2T)^4$ છે.
શોષાયેલી અને મુક્ત થયેલી ચોખ્ખી ઉર્જાને સરખાવતા:
$\sigma A (3T)^4 - \sigma A (T')^4 = \sigma A (T')^4 - \sigma A (2T)^4$
$(3T)^4 - (T')^4 = (T')^4 - (2T)^4$
$81T^4 + 16T^4 = 2(T')^4$
$97T^4 = 2(T')^4$
$(T')^4 = \frac{97}{2} T^4$
$T' = \left(\frac{97}{2}\right)^{\frac{1}{4}} T$
Solution diagram
102
MediumMCQ
એક લાઇટ બલ્બના ફિલામેન્ટનું સપાટીનું ક્ષેત્રફળ $64 \ mm^2$ છે. ફિલામેન્ટને $2500 \ K$ તાપમાને કૃષ્ણ પદાર્થ (black body) ગણી શકાય,જે દૂરથી જોતા બિંદુવત ઉદગમની જેમ વિકિરણનું ઉત્સર્જન કરે છે. રાત્રે,લાઇટ બલ્બને $100 \ m$ ના અંતરેથી જોવામાં આવે છે. અવલોકનકારની આંખની કીકી $3 \ mm$ ત્રિજ્યા ધરાવતું વર્તુળ છે તેમ ધારો. તો:
(સ્ટીફન-બોલ્ટ્ઝમેન અચળાંક $= 5.67 \times 10^{-8} \ W \ m^{-2} \ K^{-4}$,વિનનો સ્થાનાંતર અચળાંક $= 2.90 \times 10^{-3} \ m \ K$,પ્લાન્કનો અચળાંક $= 6.63 \times 10^{-34} \ J \ s$,શૂન્યાવકાશમાં પ્રકાશની ઝડપ $= 3.00 \times 10^8 \ m \ s^{-1}$)
$(A)$ ફિલામેન્ટ દ્વારા ઉત્સર્જિત પાવર $642 \ W$ થી $645 \ W$ ની રેન્જમાં છે.
$(B)$ અવલોકનકારની એક આંખમાં પ્રવેશતો વિકિરણ પાવર $3.15 \times 10^{-8} \ W$ થી $3.25 \times 10^{-8} \ W$ ની રેન્જમાં છે.
$(C)$ પ્રકાશની મહત્તમ તીવ્રતાને અનુરૂપ તરંગલંબાઇ $1160 \ nm$ છે.
$(D)$ ઉત્સર્જિત વિકિરણની સરેરાશ તરંગલંબાઇ $1740 \ nm$ લેતા,અવલોકનકારની એક આંખમાં પ્રતિ સેકન્ડ પ્રવેશતા ફોટોનની કુલ સંખ્યા $2.75 \times 10^{11}$ થી $2.85 \times 10^{11}$ ની રેન્જમાં છે.
A
$A, B, C$
B
$A, B, D$
C
$A, C$
D
$B, C, D$

Solution

(D) આપેલ છે: સપાટીનું ક્ષેત્રફળ $A = 64 \ mm^2 = 64 \times 10^{-6} \ m^2$,તાપમાન $T = 2500 \ K$,અંતર $d = 100 \ m$,આંખની કીકીની ત્રિજ્યા $R_e = 3 \ mm = 3 \times 10^{-3} \ m$.
$(A)$ ફિલામેન્ટ દ્વારા ઉત્સર્જિત પાવર $P = \sigma A e T^4$. કૃષ્ણ પદાર્થ માટે,ઉત્સર્જકતા $e = 1$.
$P = (5.67 \times 10^{-8}) \times (64 \times 10^{-6}) \times 1 \times (2500)^4 = 141.75 \ W$.
આમ,વિકલ્પ $(A)$ ખોટો છે.
$(B)$ આંખ સુધી પહોંચતો પાવર $P_{eye} = \frac{P}{4 \pi d^2} \times (\pi R_e^2) = \frac{141.75}{4 \times (100)^2} \times (3 \times 10^{-3})^2 = 3.189 \times 10^{-8} \ W$.
આ $3.15 \times 10^{-8} \ W$ થી $3.25 \times 10^{-8} \ W$ ની રેન્જમાં છે. આમ,વિકલ્પ $(B)$ સાચો છે.
$(C)$ વિનનો સ્થાનાંતરનો નિયમ વાપરતા: $\lambda_m T = b$.
$\lambda_m = \frac{2.90 \times 10^{-3}}{2500} = 1.16 \times 10^{-6} \ m = 1160 \ nm$.
આમ,વિકલ્પ $(C)$ સાચો છે.
$(D)$ પાવર $P_{eye} = \dot{N} \frac{hc}{\lambda_{avg}}$,જ્યાં $\dot{N}$ એ પ્રતિ સેકન્ડ ફોટોનની સંખ્યા છે.
$\dot{N} = \frac{P_{eye} \lambda_{avg}}{hc} = \frac{3.189 \times 10^{-8} \times 1740 \times 10^{-9}}{6.63 \times 10^{-34} \times 3.00 \times 10^8} \approx 2.79 \times 10^{11}$.
આ $2.75 \times 10^{11}$ થી $2.85 \times 10^{11}$ ની રેન્જમાં છે. આમ,વિકલ્પ $(D)$ સાચો છે.
નિષ્કર્ષ: વિકલ્પો $(B, C, D)$ સાચા છે.
103
EasyMCQ
એક ગોળો,એક સમઘન અને એક પાતળી વર્તુળાકાર તકતી,જે બધા એક જ દ્રવ્યના બનેલા છે અને સમાન દળ ધરાવે છે,તેમને $200^{\circ} C$ તાપમાન સુધી ગરમ કરવામાં આવે છે. જ્યારે તેમને ઓરડામાં રાખવામાં આવે છે,ત્યારે કયું પદાર્થ સૌથી ઝડપથી ઓરડાના તાપમાને પહોંચશે?
A
ગોળો સૌથી ઝડપથી ઓરડાના તાપમાને પહોંચશે
B
સમઘન સૌથી ઝડપથી ઓરડાના તાપમાને પહોંચશે
C
વર્તુળાકાર તકતી સૌથી ઝડપથી ઓરડાના તાપમાને પહોંચશે
D
બધા એકસાથે ઓરડાના તાપમાને પહોંચશે

Solution

(C) ઘનતા $\rho = \frac{M}{V}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે. બધા પદાર્થો એક જ દ્રવ્યના બનેલા હોવાથી,$\rho$ સમાન છે. આપેલ છે કે દળ $M$ પણ સમાન છે,તેથી બધા પદાર્થોનું કદ $V$ સમાન હોવું જોઈએ.
અચળ કદ માટે,ગોળા,સમઘન અને તકતીમાંથી પાતળી વર્તુળાકાર તકતીનું સપાટીનું ક્ષેત્રફળ $A$ સૌથી વધુ હોય છે.
સ્ટીફન-બોલ્ટ્ઝમેન નિયમ મુજબ,ઉષ્મા ગુમાવવાનો દર $\frac{dQ}{dt} \propto A(T^4 - T_0^4)$ છે.
તકતીનું સપાટીનું ક્ષેત્રફળ $A_{\text{plate}}$ સૌથી વધુ હોવાથી,તકતી માટે ઠંડા પડવાનો દર સૌથી વધુ છે.
તેથી,વર્તુળાકાર તકતી સૌથી ઝડપથી ઓરડાના તાપમાને પહોંચશે.
104
MediumMCQ
ઉષ્મા ઉર્જા એક પદાર્થની સપાટી પર $1000 \ J \ min^{-1}$ ના દરે આપાત થાય છે. જો શોષણનો ગુણાંક $0.8$ અને પરાવર્તનનો ગુણાંક $0.1$ હોય,તો $5$ મિનિટમાં પદાર્થમાંથી પસાર થતી (transmitted) ઉષ્મા ઉર્જાનું પ્રમાણ કેટલું હશે ($J$ માં)?
A
$100$
B
$500$
C
$700$
D
$900$

Solution

(B) આપાત ઉષ્મા ઉર્જાનો દર $P_i = 1000 \ J \ min^{-1}$ છે.
ઉષ્મા વિકિરણ માટે ઉર્જા સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,પરાવર્તન $(r)$,શોષણ $(a)$ અને પ્રસરણ $(t)$ ના ગુણાંકોનો સરવાળો $1$ થાય છે,એટલે કે $r + a + t = 1$.
અહીં $r = 0.1$ અને $a = 0.8$ આપેલ છે,તેથી પ્રસરણ ગુણાંક $(t)$ શોધી શકાય:
$t = 1 - (r + a) = 1 - (0.1 + 0.8) = 1 - 0.9 = 0.1$.
પ્રસારિત ઉષ્મા ઉર્જાનો દર $P_t = t \times P_i = 0.1 \times 1000 \ J \ min^{-1} = 100 \ J \ min^{-1}$ છે.
$5$ મિનિટના સમયગાળા માટે,કુલ પ્રસારિત ઉષ્મા ઉર્જા $(Q_t)$:
$Q_t = P_t \times \text{સમય} = 100 \ J \ min^{-1} \times 5 \ min = 500 \ J$.
105
EasyMCQ
એક પાતળી સમાન પ્લેટનો શોષણ ગુણાંક $(a)$ અને પરાવર્તન ગુણાંક $(r)$ અનુક્રમે $0.77$ અને $0.17$ છે. જો પ્લેટની સપાટી પર $250 \ kcal$ ઉષ્મા આપાત કરવામાં આવે,તો પારગમિત થતી ઉષ્માનો જથ્થો $(t)$ કેટલો હશે ($kcal$ માં)?
A
$7$
B
$12$
C
$15$
D
$22$

Solution

(C) કોઈપણ સપાટી માટે,શોષણ ગુણાંક $(a)$,પરાવર્તન ગુણાંક $(r)$ અને પારગમન ગુણાંક $(t)$ નો સરવાળો $1$ થાય છે.
$a + r + t = 1$
આપેલ છે: $a = 0.77$,$r = 0.17$.
આ કિંમતો મૂકતા: $0.77 + 0.17 + t = 1$
$0.94 + t = 1$
$t = 1 - 0.94 = 0.06$
પારગમિત થતી ઉષ્માનો જથ્થો એ આપાત ઉષ્મા $(Q)$ અને પારગમન ગુણાંક $(t)$ ના ગુણાકાર જેટલો હોય છે.
$Q_{\text{transmitted}} = Q \times t$
$Q_{\text{transmitted}} = 250 \ kcal \times 0.06$
$Q_{\text{transmitted}} = 15 \ kcal$
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.
106
EasyMCQ
સંપૂર્ણ કૃષ્ણ પદાર્થ (perfectly black body) માટે ઉત્સર્જનનો ગુણાંક (emissivity) કેટલો હોય છે?
A
શૂન્ય.
B
એકમ (unity).
C
એક કરતા ઓછો (શૂન્ય સિવાયનો).
D
અનંત.

Solution

(B) સંપૂર્ણ કૃષ્ણ પદાર્થ એ એવી વસ્તુ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જે કોઈપણ તરંગલંબાઇના તમામ આપાત વિકિરણોનું શોષણ કરે છે. કિર્ચોફના ઉષ્મીય વિકિરણના નિયમ મુજબ,તેના વાતાવરણ સાથે ઉષ્મીય સંતુલનમાં રહેલા કોઈપણ પદાર્થ માટે,તેની ઉત્સર્જકતા (emissivity) તેની શોષકતા (absorptivity) જેટલી હોય છે. કારણ કે સંપૂર્ણ કૃષ્ણ પદાર્થની શોષકતા $1$ હોય છે,તેથી તેની ઉત્સર્જકતા (ઉત્સર્જનનો ગુણાંક) પણ $1$ હોવી જોઈએ,જેને એકમ (unity) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
107
MediumMCQ
$400 \ K$ તાપમાને રહેલા અને $300 \ K$ તાપમાન ધરાવતા વાતાવરણથી ઘેરાયેલા એક કૃષ્ણ પદાર્થનો ઠંડા પડવાનો દર '$R_0$' છે. તો તે જ પદાર્થ $900 \ K$ તાપમાને અને સમાન વાતાવરણમાં હોય ત્યારે તેનો ઠંડા પડવાનો દર આશરે કેટલો હશે?
A
$4 R_0$
B
$16 R_0$
C
$36 R_0$
D
$\frac{81 R_0}{16}$

Solution

(C) સ્ટીફન-બોલ્ટ્ઝમેન નિયમ મુજબ,પદાર્થના ઠંડા પડવાનો દર $R$ એ $R \propto (T^4 - T_0^4)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $T$ એ પદાર્થનું તાપમાન છે અને $T_0$ એ આસપાસનું તાપમાન છે.
પ્રથમ કિસ્સા માટે: $R_0 = k(400^4 - 300^4) = k(256 \times 10^8 - 81 \times 10^8) = k(175 \times 10^8)$.
બીજા કિસ્સા માટે: $R' = k(900^4 - 300^4) = k(6561 \times 10^8 - 81 \times 10^8) = k(6480 \times 10^8)$.
ગુણોત્તર લેતા: $\frac{R'}{R_0} = \frac{6480}{175} \approx 37.02$.
આપેલા વિકલ્પો સાથે સરખાવતા,સૌથી નજીકની કિંમત $36 R_0$ છે.
108
EasyMCQ
ધારો કે '$x$' જૂલ ઉષ્મા એક પદાર્થ પર આપાત થાય છે. તેમાંથી,પરાવર્તિત અને પારગમિત થયેલી કુલ ઉષ્મા '$y$' જૂલ છે. તો પદાર્થનો શોષણ ગુણાંક કેટલો હશે?
A
$\frac{x}{y}$
B
$\frac{y}{x}$
C
$\frac{x-y}{x}$
D
$\frac{y-x}{x}$

Solution

(C) ધારો કે પદાર્થ પર આપાત થતી કુલ ઉષ્મા $Q = x$ જૂલ છે.
ધારો કે પરાવર્તિત ઉષ્મા $Q_r$ છે અને પારગમિત ઉષ્મા $Q_t$ છે.
આપેલ છે કે પરાવર્તિત અને પારગમિત ઉષ્માનો સરવાળો $Q_r + Q_t = y$ જૂલ છે.
કુલ આપાત ઉષ્મા એ શોષાયેલી ઉષ્મા $(Q_a)$,પરાવર્તિત ઉષ્મા $(Q_r)$ અને પારગમિત ઉષ્મા $(Q_t)$ ના સરવાળા બરાબર હોય છે:
$Q = Q_a + Q_r + Q_t$
આપેલ કિંમતો મૂકતા:
$x = Q_a + y$
તેથી,શોષાયેલી ઉષ્મા $Q_a = x - y$ થશે.
શોષણ ગુણાંક $(a)$ એ શોષાયેલી ઉષ્મા અને કુલ આપાત ઉષ્માનો ગુણોત્તર છે:
$a = \frac{Q_a}{Q} = \frac{x - y}{x}$.
109
MediumMCQ
ત્રણ સમાન ધાતુના ગોળાઓ (સમાન સપાટીના ક્ષેત્રફળ ધરાવતા) લાલ,કાળા અને સફેદ રંગના છે અને તેમને સમાન તાપમાન સુધી ગરમ કરવામાં આવે છે. તેમને ઠંડા થવા દેવામાં આવે છે. તેમને ઠંડા થવાના મહત્તમ દરથી ન્યૂનતમ દર સુધી ગોઠવો.
A
કાળો,લાલ,સફેદ
B
સફેદ,લાલ,કાળો
C
લાલ,કાળો,સફેદ
D
લાલ,સફેદ,કાળો

Solution

(A) સ્ટીફન-બોલ્ટ્ઝમેન નિયમ મુજબ,વિકિરણ દ્વારા ઉષ્મા ગુમાવવાનો દર $dQ/dt = e \sigma A (T^4 - T_0^4)$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $e$ એ સપાટીની ઉત્સર્જકતા (emissivity) છે.
આપેલ તાપમાન અને સપાટીના ક્ષેત્રફળ માટે,ઠંડા થવાનો દર સપાટીની ઉત્સર્જકતા $(e)$ ના સીધા પ્રમાણમાં હોય છે.
કાળી સપાટીઓની ઉત્સર્જકતા સૌથી વધુ ($1$ ની નજીક) હોય છે,ત્યારબાદ લાલ જેવા ઘેરા રંગો આવે છે,જ્યારે સફેદ અથવા પોલિશ કરેલી સપાટીઓની ઉત્સર્જકતા સૌથી ઓછી હોય છે.
તેથી,ઠંડા થવાના દરનો મહત્તમથી ન્યૂનતમ ક્રમ આ મુજબ છે: કાળો > લાલ > સફેદ.
110
EasyMCQ
કૃષ્ણ પદાર્થ (black body) ના વિકિરણ વિશે,નીચેનામાંથી કયું વિધાન ખોટું છે?
A
બધી તરંગલંબાઈઓ માટે,તીવ્રતા સમાન હોય છે.
B
ટૂંકી તરંગલંબાઈઓ માટે,તીવ્રતા વધુ હોય છે.
C
લાંબી તરંગલંબાઈઓ માટે,તીવ્રતા ઓછી હોય છે.
D
કૃષ્ણ પદાર્થ દ્વારા બધી જ તરંગલંબાઈઓ ઉત્સર્જિત થાય છે.

Solution

(A) કૃષ્ણ પદાર્થ એ એક આદર્શ પદાર્થ છે જે તમામ આપાત વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોનું શોષણ અને ઉત્સર્જન કરે છે. પ્લાન્કના કૃષ્ણ પદાર્થના વિકિરણના નિયમ મુજબ,કૃષ્ણ પદાર્થ દ્વારા ઉત્સર્જિત વિકિરણની તીવ્રતા તરંગલંબાઈ અને તાપમાન પર આધાર રાખે છે.
$1$. બધી તરંગલંબાઈઓ માટે તીવ્રતા સમાન હોતી નથી; તે એક ચોક્કસ વિતરણ વક્ર (પ્લાન્કનો વક્ર) ને અનુસરે છે જે તાપમાનના આધારે ચોક્કસ તરંગલંબાઈ પર મહત્તમ હોય છે.
$2$. તેથી,'બધી તરંગલંબાઈઓ માટે,તીવ્રતા સમાન હોય છે' તે વિધાન ખોટું છે.
$3$. જેમ તાપમાન વધે છે,તેમ મહત્તમ તીવ્રતા ટૂંકી તરંગલંબાઈ તરફ ખસે છે,પરંતુ તીવ્રતા સમગ્ર વર્ણપટમાં સતત બદલાતી રહે છે.
111
MediumMCQ
કોઈ પદાર્થને વિકિરણ માટે અપારદર્શક ત્યારે કહેવાય છે જો ($a$,$r$ અને $t$ અનુક્રમે શોષણ,પરાવર્તન અને પ્રસરણના સહગુણકો હોય).
A
$t=0$ અને $a+r=1$
B
$a=r=t$
C
$t \neq 0$
D
$a=0, r=1, t=1$

Solution

(A) કોઈપણ પદાર્થ માટે,શોષણ $(a)$,પરાવર્તન $(r)$ અને પ્રસરણ $(t)$ ના સહગુણકોનો સરવાળો હંમેશા $1$ હોય છે,એટલે કે $a + r + t = 1$.
અપારદર્શક પદાર્થ એટલે એવો પદાર્થ જેમાંથી કોઈ પણ વિકિરણ પસાર થઈ શકતું નથી.
તેથી,અપારદર્શક પદાર્થ માટે પ્રસરણ સહગુણક $t = 0$ થાય છે.
સમીકરણ $a + r + t = 1$ માં $t = 0$ મૂકતા,આપણને $a + r = 1$ મળે છે.
આમ,અપારદર્શક પદાર્થ માટે $t = 0$ અને $a + r = 1$ થાય છે.
112
EasyMCQ
કૃષ્ણ પદાર્થ (black body) ના વિકિરણ વિશે,નીચેનામાંથી કયું વિધાન ખોટું છે?
A
કૃષ્ણ પદાર્થ દ્વારા તમામ તરંગલંબાઇઓ ઉત્સર્જિત થાય છે.
B
લાંબી તરંગલંબાઇઓ માટે,તીવ્રતા ઓછી હોય છે.
C
ટૂંકી તરંગલંબાઇઓ માટે,તીવ્રતા વધુ હોય છે.
D
બધી તરંગલંબાઇઓ માટે,તીવ્રતા સમાન હોય છે.

Solution

(D) કૃષ્ણ પદાર્થ એ એક આદર્શ ભૌતિક પદાર્થ છે જે તમામ આપાત વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોનું શોષણ કરે છે.
પ્લાન્કના કૃષ્ણ પદાર્થના વિકિરણના નિયમ અનુસાર,કૃષ્ણ પદાર્થ દ્વારા ઉત્સર્જિત વિકિરણની તીવ્રતા તરંગલંબાઇ સાથે બદલાય છે.
ઉત્સર્જન વર્ણપટ સતત હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે તમામ તરંગલંબાઇઓ પર વિકિરણનું ઉત્સર્જન કરે છે.
જો કે,તીવ્રતા તમામ તરંગલંબાઇઓ માટે અચળ હોતી નથી; તે એક ચોક્કસ વિતરણ વક્ર (પ્લાન્કનું વિતરણ) ને અનુસરે છે જે પદાર્થના તાપમાન પર આધાર રાખે છે.
તેથી,એવું વિધાન કે તમામ તરંગલંબાઇઓ માટે તીવ્રતા સમાન હોય છે,તે ખોટું છે.
113
EasyMCQ
કૃષ્ણ પદાર્થ (black body) વિકિરણ વિશે,નીચેનામાંથી કયું વિધાન 'ખોટું' છે?
A
બધી તરંગલંબાઇ માટે,તીવ્રતા સમાન હોય છે.
B
કૃષ્ણ પદાર્થ દ્વારા બધી તરંગલંબાઇઓ ઉત્સર્જિત થાય છે.
C
લાંબી તરંગલંબાઇઓ માટે,તીવ્રતા ઓછી હોય છે.
D
ટૂંકી તરંગલંબાઇઓ માટે,તીવ્રતા વધુ હોય છે.

Solution

(A) કૃષ્ણ પદાર્થ એક આદર્શ પદાર્થ છે જે તમામ આવૃત્તિઓના વિકિરણનું ઉત્સર્જન અને શોષણ કરે છે. પ્લાન્કના કૃષ્ણ પદાર્થ વિકિરણના નિયમ મુજબ,કૃષ્ણ પદાર્થ દ્વારા ઉત્સર્જિત વિકિરણની તીવ્રતા તરંગલંબાઇ અને તાપમાન પર આધાર રાખે છે. તીવ્રતાનું વિતરણ બધી તરંગલંબાઇઓ માટે સમાન હોતું નથી; તે એક ચોક્કસ વક્ર (પ્લાન્કનો વક્ર) ને અનુસરે છે જ્યાં તીવ્રતા તરંગલંબાઇ સાથે બદલાય છે. તેથી,'બધી તરંગલંબાઇઓ માટે તીવ્રતા સમાન હોય છે' તે વિધાન ખોટું છે.
114
EasyMCQ
અથર્મનસ (athermanous) પદાર્થો માટે,પ્રસરણનો ગુણાંક (coefficient of transmission) કેટલો હોય છે?
A
એક કરતા ઓછો પણ શૂન્ય કરતા વધારે.
B
શૂન્ય.
C
એક ની બરાબર.
D
એક કરતા વધારે.

Solution

(B) પ્રસરણનો ગુણાંક $(T)$ એ પદાર્થમાંથી પસાર થતી વિકિરણ ઉર્જા અને તેના પર આપાત થતી કુલ વિકિરણ ઉર્જાના ગુણોત્તર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
અથર્મનસ પદાર્થ એવો પદાર્થ છે જે ઉષ્મીય વિકિરણને પોતાની આરપાર પસાર થવા દેતો નથી.
અથર્મનસ પદાર્થમાંથી કોઈ પણ વિકિરણ ઉર્જા પસાર થતી ન હોવાથી,પ્રસારિત ઉર્જા $0$ થાય છે.
તેથી,પ્રસરણનો ગુણાંક $T = 0$ થાય છે.
115
EasyMCQ
આપણે માનવ શરીર દ્વારા ઉત્સર્જિત વિકિરણને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ,તો નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
A
વિકિરણ માત્ર દિવસ દરમિયાન જ ઉત્સર્જિત થાય છે.
B
વિકિરણ ઉનાળા દરમિયાન ઉત્સર્જિત થાય છે અને શિયાળા દરમિયાન શોષાય છે.
C
ઉત્સર્જિત વિકિરણ અલ્ટ્રાવાયોલેટ વિસ્તારમાં હોય છે અને તેથી તે દ્રશ્યમાન નથી.
D
ઉત્સર્જિત વિકિરણ ઇન્ફ્રારેડ વિસ્તારમાં હોય છે.

Solution

(D) દરેક પદાર્થ દરેક સમયે અને દરેક તાપમાને વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણનું ઉત્સર્જન કરે છે.
માનવ શરીર માટે,જેનું સામાન્ય તાપમાન આશરે $37^{\circ}C$ $(310 \ K)$ હોય છે,ઉત્સર્જિત વિકિરણની મહત્તમ તરંગલંબાઇ વિદ્યુતચુંબકીય વર્ણપટના ઇન્ફ્રારેડ વિસ્તારમાં આવે છે.
તેથી,માનવ શરીર દ્વારા ઉત્સર્જિત વિકિરણ ઇન્ફ્રારેડ વિસ્તારમાં હોય છે.
116
EasyMCQ
અપારદર્શક પદાર્થ માટે પ્રસરણનો ગુણાંક કેટલો હોય છે?
A
શૂન્ય
B
$1$
C
$0.5$
D
$\infty$

Solution

(A) અપારદર્શક પદાર્થ કોઈપણ વિકિરણનું પ્રસરણ કરતું નથી.
વ્યાખ્યા મુજબ,પ્રસરણનો ગુણાંક $(t)$ એ પ્રસારિત ઉર્જા અને આપાત ઉર્જાનો ગુણોત્તર છે.
અપારદર્શક પદાર્થમાંથી કોઈ વિકિરણ પસાર થતું ન હોવાથી,પ્રસારિત ઉર્જા $0$ છે.
તેથી,અપારદર્શક પદાર્થ માટે પ્રસરણનો ગુણાંક $0$ છે.
117
DifficultMCQ
જો $150 \,J$ ઉર્જા $2 \,m^{2}$ ક્ષેત્રફળ પર આપાત થતી હોય. જો $Q_{r}=15 \,J$ અને શોષણનો ગુણાંક $0.6$ હોય,તો પારગમિત થયેલી ઉર્જાનું મૂલ્ય કેટલું હશે ($\,J$ માં)?
A
$50$
B
$45$
C
$40$
D
$30$

Solution

(B) જ્યારે ઉષ્મીય વિકિરણ $(Q)$ કોઈ પદાર્થ પર પડે છે,ત્યારે તે આંશિક રીતે પરાવર્તિત $(Q_{r})$,આંશિક રીતે શોષાય $(Q_{a})$ અને આંશિક રીતે પારગમિત $(Q_{t})$ થાય છે.
કુલ આપાત ઉર્જા $Q = Q_{a} + Q_{r} + Q_{t}$ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
$Q$ વડે ભાગતા,આપણને સંબંધ મળે છે: $a + r + t = 1$,જ્યાં $a$ એ શોષણનો ગુણાંક છે,$r$ એ પરાવર્તનનો ગુણાંક છે,અને $t$ એ પારગમનનો ગુણાંક છે.
આપેલ છે: $Q = 150 \,J$,$Q_{r} = 15 \,J$,અને $a = 0.6$.
પરાવર્તનનો ગુણાંક $r = \frac{Q_{r}}{Q} = \frac{15}{150} = 0.1$.
સંબંધ $a + r + t = 1$ નો ઉપયોગ કરતા:
$0.6 + 0.1 + t = 1$
$0.7 + t = 1$
$t = 0.3$.
પારગમિત ઉર્જા $Q_{t} = t \times Q = 0.3 \times 150 \,J = 45 \,J$.
118
EasyMCQ
ખુલ્લી બારીનો શોષણ ગુણાંક કેટલો હોય છે?
A
શૂન્ય
B
$0.5$
C
$1$
D
$0.25$

Solution

(C) ખુલ્લી બારી એક સંપૂર્ણ કૃષ્ણ પદાર્થ (perfectly black body) તરીકે વર્તે છે કારણ કે તેમાં પ્રવેશતું કોઈપણ વિકિરણ રૂમની અંદર શોષાઈ જાય છે અને બહાર નીકળતું નથી.
સંપૂર્ણ કૃષ્ણ પદાર્થ માટે,શોષણ ગુણાંક $1$ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
119
EasyMCQ
જો પૃથ્વી પર વાતાવરણ ન હોત,તો તાપમાન . . . . . . હોત.
A
કોઈ નહીં
B
ઓછું
C
વધારે
D
સમાન

Solution

(B) પૃથ્વીનું વાતાવરણ એક ધાબળા તરીકે કામ કરે છે જે ગ્રીનહાઉસ અસરને કારણે ગરમીને જાળવી રાખે છે,જે મુખ્યત્વે $CO_2$ અને પાણીની વરાળ જેવા વાયુઓને આભારી છે.
જો વાતાવરણ ન હોય,તો દિવસ દરમિયાન સૂર્ય પાસેથી મળેલી ગરમી રાત્રે અવકાશમાં પાછી ફેંકાઈ જાય અને તે જળવાઈ રહે નહીં.
પરિણામે,પૃથ્વીનું સરેરાશ સપાટીનું તાપમાન અત્યારના તાપમાન કરતા ઘણું ઓછું હોત.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.
120
MediumMCQ
નીચેનામાંથી કયું વિધાન ઉષ્મીય વિકિરણ (thermal radiation) માટે સાચું નથી?
A
જ્યારે તે એક માધ્યમમાંથી બીજા માધ્યમમાં જાય છે ત્યારે તરંગલંબાઈ બદલાય છે.
B
જ્યારે તે એક માધ્યમમાંથી બીજા માધ્યમમાં જાય છે ત્યારે આવૃત્તિ બદલાય છે.
C
જ્યારે તે એક માધ્યમમાંથી બીજા માધ્યમમાં જાય છે ત્યારે ઝડપ બદલાય છે.
D
તેઓ આપેલ માધ્યમમાં સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે.

Solution

(B) ઉષ્મીય વિકિરણ એ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો છે,જે પ્રકાશની જેમ જ વર્તે છે.
જ્યારે વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણ એક માધ્યમમાંથી બીજા માધ્યમમાં જાય છે,ત્યારે માધ્યમના વક્રીભવનાંકમાં ફેરફારને કારણે તેની ઝડપ અને તરંગલંબાઈ બદલાય છે.
જોકે,વિકિરણની આવૃત્તિ એ સ્ત્રોતનો ગુણધર્મ છે અને તે જે માધ્યમમાંથી પસાર થાય છે તેનાથી સ્વતંત્ર રહીને અચળ રહે છે.
તેથી,આવૃત્તિ બદલાય છે તેવું વિધાન ખોટું છે.
121
EasyMCQ
એક આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થ (perfect black body) માટે શોષણ ગુણાંકનું મૂલ્ય કેટલું હોય છે?
A
શૂન્ય
B
$< 1$
C
$> 1$
D
$1$

Solution

(D) આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થ (perfect black body) એ એક એવો આદર્શ પદાર્થ છે જે તેના પર આપાત થતા તમામ વિકિરણોનું શોષણ કરે છે,પછી ભલે તે કોઈ પણ આવૃત્તિ કે આપાતકોણ હોય.
વ્યાખ્યા મુજબ,શોષણ ગુણાંક $\alpha$ એ પદાર્થ દ્વારા શોષાયેલી ઉર્જા અને પદાર્થ પર આપાત થતી કુલ ઉર્જાનો ગુણોત્તર છે.
આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થ તમામ આપાત વિકિરણોનું શોષણ કરતું હોવાથી,શોષાયેલી ઉર્જા એ કુલ આપાત ઉર્જા જેટલી જ હોય છે.
તેથી,શોષણ ગુણાંક $\alpha = 1$ થાય છે.
122
EasyMCQ
એક આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થ (perfect black body) માટે,શોષણ ગુણાંક કેટલો હોય છે?
A
$a=1$
B
$a < 1$
C
$a>1$
D
$a=0$

Solution

(A) એક આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થ તેના પર આપાત થતા $100 \%$ વિકિરણનું શોષણ કરે છે. તેથી,શોષણ ગુણાંક $(a_r)$ ને શોષાયેલા વિકિરણના જથ્થા $(Q_a)$ અને આપાત વિકિરણના જથ્થા $(Q_i)$ ના ગુણોત્તર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
આદર્શ કૃષ્ણ પદાર્થ માટે $Q_a = Q_i$ હોવાથી,આપણને મળે છે:
$a_r = \frac{Q_a}{Q_i} = \frac{Q_a}{Q_a} = 1$.
123
EasyMCQ
થર્મોપાઈલ બોલોમીટરનો ઉપયોગ શેને શોધવા માટે થાય છે?
A
અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ
B
$X-$કિરણો
C
ગામા કિરણોત્સર્ગ
D
ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગ

Solution

(D) થર્મોપાઈલ એ એક ઉપકરણ છે જે ઉષ્મીય ઊર્જાને વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે. તે થર્મોઇલેક્ટ્રિક અસર (સીબેક અસર) પર આધારિત છે,જ્યાં બે ભિન્ન ધાતુઓ વચ્ચેના તાપમાનના તફાવતને કારણે વોલ્ટેજ ઉત્પન્ન થાય છે. તે ગરમી પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોવાથી,તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગને શોધવા માટે થાય છે.
124
EasyMCQ
નીચેનામાંથી કઈ ઘટનામાં ઉષ્મા તરંગો પ્રકાશની ઝડપે સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે?
A
ઉષ્મા વહન (Thermal conduction)
B
બળજબરીપૂર્વકનું ઉષ્મા નયન (Forced convection)
C
કુદરતી ઉષ્મા નયન (Natural convection)
D
ઉષ્મા વિકિરણ (Thermal radiation)

Solution

(D) ઉષ્મા વિકિરણ એ વિદ્યુતચુંબકીય તરંગોના સ્વરૂપમાં ઉષ્માના સ્થાનાંતરની પ્રક્રિયા છે.
આ તરંગો પ્રકાશની ઝડપે $(c \approx 3 \times 10^8 \ m/s)$ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે અને તેમને પ્રસરણ માટે કોઈ ભૌતિક માધ્યમની જરૂર હોતી નથી.
125
EasyMCQ
$V$ કદના પાત્રમાં બંધ બ્લેકબોડી રેડિયેશનનું તાપમાન $100^{\circ} C$ થી વધારીને $1000^{\circ} C$ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં જરૂરી ઉષ્મા કેટલી છે?
A
$4.79 \times 10^{-4} \text{ cal}$
B
$9.21 \times 10^{-5} \text{ cal}$
C
$2.17 \times 10^{-4} \text{ cal}$
D
માહિતી અપૂરતી છે

Solution

(D) $T$ તાપમાને બ્લેકબોડી રેડિયેશનની ઉર્જા ઘનતા $u = aT^4$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $a$ એ રેડિયેશન અચળાંક છે.
$V$ કદના પાત્રમાં કુલ ઉર્જા $E = uV = aVT^4$ છે.
તાપમાન $T_1$ થી $T_2$ સુધી વધારવા માટે જરૂરી ઉષ્મા $\Delta E = aV(T_2^4 - T_1^4)$ છે.
પ્રશ્નમાં પાત્રનું કદ $V$ આપેલું ન હોવાથી,જરૂરી ઉષ્માનું ચોક્કસ મૂલ્ય ગણવું અશક્ય છે.
તેથી,આપેલી માહિતી અપૂરતી છે.
126
MediumMCQ
નિર્ણાયક તાપમાન $T$ પર એક ઘનાકાર બોક્સમાં રહેલા કૃષ્ણ પદાર્થ (black body) ના વિકિરણનો વિચાર કરો. જો બોક્સની દરેક બાજુની લંબાઈ બમણી કરવામાં આવે અને બોક્સની દીવાલોનું તાપમાન તથા વિકિરણનું તાપમાન અડધું કરવામાં આવે,તો કુલ ઊર્જા
A
અડધી થાય છે
B
બમણી થાય છે
C
ચાર ગણી થાય છે
D
સમાન રહે છે

Solution

(A) તાપમાન $T$ પર પોલાણમાં રહેલા કૃષ્ણ પદાર્થના વિકિરણની ઊર્જા ઘનતા $u$ એ $u = aT^4$ દ્વારા આપવામાં આવે છે,જ્યાં $a$ એ વિકિરણ અચળાંક છે.
બોક્સમાં સમાયેલી કુલ ઊર્જા $E$ એ ઊર્જા ઘનતા $u$ અને બોક્સના કદ $V$ નો ગુણાકાર છે.
$E = u \times V = aT^4 \times V$.
શરૂઆતમાં,બાજુની લંબાઈ $L$ છે,તેથી કદ $V_1 = L^3$. ઊર્જા $E_1 = aT^4 L^3$ છે.
અંતે,બાજુની લંબાઈ બમણી થાય છે,તેથી $L' = 2L$,અને નવું કદ $V_2 = (2L)^3 = 8L^3$.
તાપમાન અડધું થાય છે,તેથી $T' = T/2$.
નવી કુલ ઊર્જા $E_2 = a(T')^4 V_2 = a(T/2)^4 (8L^3)$.
$E_2 = a(T^4 / 16) (8L^3) = (8/16) aT^4 L^3 = (1/2) aT^4 L^3$.
$E_2 = E_1 / 2$.
તેથી,કુલ ઊર્જા અડધી થાય છે.

10-2.Heat Transfer — Radiation (General, Kirchoff's law, Black body, Prevost's Theory) · Frequently Asked Questions

1Are these 10-2.Heat Transfer questions useful for JEE and NEET?

Yes. All questions in this section are mapped to JEE Main and NEET exam patterns. Previous year questions from JEE Main, NEET, GUJCET and state-level exams are included with full solutions.

2Can I switch to Hindi or Gujarati for these questions?

Yes. Use the language tabs in the hero section or the sidebar to view the same questions and solutions in English, Hindi or Gujarati.

3How do I generate a question paper from this subtopic?

Use the Vedclass Exam Paper Generator — select the chapter and subtopic, set difficulty, and generate Sets A, B, C, D automatically. First 3 chapters of every subject are free.

Vedclass Products

For Students

Vedclass Test Series

Mock tests in real JEE/NEET style with performance analysis. 5-day free trial.

Start Free Trial
For Teachers

Exam Paper Generator

Generate Set A/B/C/D papers from this chapter in 2 minutes. 3 chapters free.

Try Free
For Institutes

Online Exam Module

Live online exams with unlimited students, 360° analytics & white-label branding.

See Demo
For Teachers & Institutes

Generate a 10-2.Heat Transfer Exam Paper in 2 Minutes

Select subtopic & difficulty — Sets A, B, C, D auto-generated with No Repeat logic.

First 3 chapters of every subject are free — no payment required.