Characteristics and Measurable properties of gases Questions in Gujarati

(B) પ્રવાહી અને વાયુઓ વહન પામવાની ક્ષમતા ધરાવે છે કારણ કે તેમના અણુઓ નિશ્ચિત સ્થાનો પર જકડાયેલા હોતા નથી અને એકબીજાની ઉપર મુક્તપણે ગતિ કરી શકે છે. વહન પામવાના આ લાક્ષણિક ગુણધર્મને કારણે,તેમને સામૂહિક રીતે 'ફ્લુઇડ' (પ્રવાહી પદાર્થો) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) ડાલ્ટનનો આંશિક દબાણનો નિયમ જણાવે છે કે અપ્રતિક્રિયાશીલ વાયુઓના મિશ્રણ માટે,મિશ્રણ દ્વારા લાગુ પડતું કુલ દબાણ એ વ્યક્તિગત વાયુઓના આંશિક દબાણના સરવાળા જેટલું હોય છે.
ગાણિતિક રીતે,તેને આ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે: $P_{total} = p_1 + p_2 + p_3 + \dots + p_n$ (અચળ તાપમાન અને કદ પર),
જ્યાં $P_{total}$ એ મિશ્રણનું કુલ દબાણ છે અને $p_1, p_2, \dots, p_n$ એ વ્યક્તિગત વાયુઓના આંશિક દબાણ છે.

(A) સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ નું ઉત્કલનબિંદુ $263 \ K$ છે.

(C) દ્રવ્યની અવસ્થા મુખ્યત્વે આંતરઆણ્વીય બળો અને કણોની ઉષ્મીય ઉર્જા વચ્ચેના સંતુલન દ્વારા નક્કી થાય છે.
$Temperature$ (તાપમાન),$Pressure$ (દબાણ),$Volume$ (કદ) અને $Mass$ (દળ) જેવા પરિબળો દ્રવ્યની ભૌતિક અવસ્થા એટલે કે $Solid$ (ઘન),$Liquid$ (પ્રવાહી) અથવા $Gas$ (વાયુ) નક્કી કરે છે.

(B) જ્યારે કોઈ વાયુને પાણી પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પાણીની વરાળથી સંતૃપ્ત થાય છે,જે પોતાનું આંશિક દબાણ ધરાવે છે જેને જલીય તણાવ કહેવાય છે.
અવલોકન કરેલ કુલ દબાણ $(P_{\text{moist gas}})$ એ શુષ્ક વાયુના આંશિક દબાણ અને જલીય તણાવનો સરવાળો છે:
$P_{\text{moist gas}} = P_{\text{dry gas}} + P_{\text{aqueous tension}}$
શુષ્ક વાયુનું દબાણ મેળવવા માટે,આપણે સમીકરણને ફરીથી ગોઠવીએ છીએ:
$P_{\text{dry gas}} = P_{\text{moist gas}} - P_{\text{aqueous tension}}$
તેથી,લાગુ કરવામાં આવતો સુધારો એ કુલ દબાણમાંથી જલીય તણાવને બાદ કરવાનો છે.

(N/A) પૃષ્ઠતાણના આધારે સમજાવી શકાય તેવી બે ઘટનાઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ કેશનળીમાં પ્રવાહીનું ઉપર ચઢવું અથવા નીચે ઉતરવું (કેશાકર્ષણ).
$(ii)$ નાના પ્રવાહીના ટીપાંનો ગોળાકાર આકાર.

(N/A) જેમ પ્રવાહીનું તાપમાન વધે છે,તેમ અણુઓની ગતિજ ઉર્જા વધે છે,જે આંતરઆણ્વીય બળોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. પરિણામે,પ્રવાહી વધુ સરળતાથી વહે છે,જેના પરિણામે પ્રવાહીની સ્નિગ્ધતામાં ઘટાડો થાય છે.

(N/A) જ્યારે પ્રવાહી કોઈ સ્થિર સપાટી પર વહે છે,ત્યારે સપાટીના સંપર્કમાં રહેલા અણુઓનું સ્તર સ્થિર હોય છે.
જેમ જેમ સ્થિર સપાટીથી સ્તરોનું અંતર વધે છે,તેમ ઉપરના સ્તરોનો વેગ વધે છે.
આ પ્રકારનો પ્રવાહ,જેમાં એક સ્તરમાંથી બીજા સ્તરમાં જતી વખતે વેગમાં નિયમિત ક્રમિક ફેરફાર જોવા મળે છે,તેને લેમિનર ફ્લો (સ્તરીય પ્રવાહ) કહેવામાં આવે છે.
લેમિનર ફ્લોમાં,અણુઓનો વેગ બધા સ્તરોમાં સમાન હોતો નથી કારણ કે દરેક સ્તર તેની નીચેના સ્તરને થોડો અવરોધ અથવા ઘર્ષણ આપે છે,જેના પરિણામે વેગમાં તફાવત (velocity gradient) સર્જાય છે.

(A) દ્રવ્યની મુખ્ય ત્રણ અવસ્થાઓ છે:
$(i)$ ઘન
$(ii)$ પ્રવાહી
$(iii)$ વાયુ
આ ઉપરાંત પ્લાઝમા અને $BEC$ (Bose-Einstein Condensate) જેવી અન્ય અવસ્થાઓ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

(A) કણોની ગતિજ ઊર્જા દ્રવ્યની અવસ્થા પર આધાર રાખે છે.
ઘન પદાર્થોમાં,કણો ખૂબ જ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની ગતિ ન્યૂનતમ હોય છે,પરિણામે તેમની ઊર્જા સૌથી ઓછી હોય છે.
પ્રવાહીમાં,કણોને ઘન પદાર્થો કરતા હલનચલન કરવાની વધુ સ્વતંત્રતા હોય છે.
વાયુઓમાં,કણો ખૂબ જ ઝડપથી અને અનિયમિત રીતે ગતિ કરે છે,જેના કારણે તેમની ઊર્જા સૌથી વધુ હોય છે.
તેથી,ઊર્જાનો વધતો ક્રમ $Solid < Liquid < Gas$ છે.

(A) ઉષ્મીય ઊર્જા એ કણોની ગતિ સાથે સીધી રીતે સંબંધિત છે.
ઘન પદાર્થોમાં,કણો નિશ્ચિત સ્થાન ધરાવે છે અને તેમની ઉષ્મીય ઊર્જા સૌથી ઓછી હોય છે.
પ્રવાહીમાં,કણો ઘન કરતાં વધુ ગતિશીલ હોય છે.
વાયુઓમાં,કણો ખૂબ જ ઝડપથી ગતિ કરે છે,તેથી તેમની ઉષ્મીય ઊર્જા સૌથી વધુ હોય છે.
તેથી,ઉષ્મીય ઊર્જાનો વધતો ક્રમ આ મુજબ છે: $Solid < Liquid < Gas$.

(B) આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળોની પ્રબળતા કણોની નજીકતા પર આધાર રાખે છે.
વાયુમાં કણો એકબીજાથી દૂર હોય છે,તેથી આંતરઆણ્વીય બળો સૌથી નબળા હોય છે.
પ્રવાહીમાં કણો વાયુ કરતા નજીક હોય છે,તેથી બળો વધુ પ્રબળ હોય છે.
ઘનમાં કણો ખૂબ જ નજીક ગોઠવાયેલા હોય છે,તેથી આંતરઆણ્વીય બળો સૌથી વધુ પ્રબળ હોય છે.
તેથી,આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળોનો વધતો ક્રમ આ મુજબ છે: $Gas < Liquid < Solid$.

(D) વાયુના માપી શકાય તેવા ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ દળ
$(ii)$ કદ
$(iii)$ તાપમાન
$(iv)$ દબાણ
તેથી,વાયુ માટે આ તમામ ગુણધર્મો માપી શકાય છે.

(N/A)

ગુણધર્મ	$SI$ એકમ
$(i)$ દળ	કિલોગ્રામ $(kg)$
$(ii)$ કદ	ઘન મીટર $(m^3)$
$(iii)$ તાપમાન	કેલ્વિન $(K)$
$(iv)$ દબાણ	પાસ્કલ $(Pa)$ અથવા $(N \cdot m^{-2})$

નોંધ: $1 \, m^3 = 10^3 \, dm^3 = 1000 \, L = 10^6 \, cm^3$ અને $1 \, atm = 101325 \, Pa$.

(A) વાયુના દબાણના વિવિધ એકમો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ $SI$ એકમ: પાસ્કલ $(Pa)$
$(ii)$ બાર $(bar)$
$(iii)$ વાતાવરણ $(atm)$
$(iv)$ ટોર $(torr)$

$(i) \ 1 \, atm = 101.325 \, kPa = 101325 \, Pa = 101325 \, N \, m^{-2}$
$(ii) \ 1 \, bar = 10^5 \, Pa = 10^2 \, kPa = 10^5 \, N \, m^{-2}$
$(iii) \ 1 \, atm = 1.01325 \, bar$
$(iv) \ 1 \, atm = 76 \, cm \, Hg = 760 \, mm \, Hg = 760 \, torr$
$(v) \ 1 \, torr = 1 \, mm \, Hg$
નોંધ: $1 \, bar$ એ $1 \, atm$ ની લગભગ સમાન છે,પરંતુ તે સમાન નથી.

(A) કણોની ગતિજ ઊર્જા દ્રવ્યની અવસ્થા પર આધાર રાખે છે.
ઘન પદાર્થોમાં,કણો ચુસ્ત રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે અને તેમની ગતિજ ઊર્જા સૌથી ઓછી હોય છે.
પ્રવાહીમાં,કણોને ઘન કરતા હલનચલન માટે વધુ સ્વતંત્રતા હોય છે.
વાયુઓમાં,કણો ખૂબ ઊંચી ઝડપે અવ્યવસ્થિત રીતે ગતિ કરે છે,તેથી તેમની ગતિજ ઊર્જા સૌથી વધુ હોય છે.
તેથી,ગતિજ ઊર્જાનો ક્રમ છે: $Solid < Liquid < Gas$.

(B) સાચો જવાબ $Liquid$ (પ્રવાહી) છે.
પ્રવાહીને ચોક્કસ કદ હોય છે કારણ કે આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો અણુઓને સાથે રાખવા માટે પૂરતા મજબૂત હોય છે,પરંતુ તેમને ચોક્કસ આકાર હોતો નથી કારણ કે અણુઓ એકબીજા પર સરકી શકે છે,જેનાથી પ્રવાહી પાત્રનો આકાર ધારણ કરી લે છે.

(A) $1 \, bar = 10^{5} \, Pa$.
આ મૂલ્ય દરિયાની સપાટીએ વાતાવરણનું દબાણ દર્શાવે છે.

(A) આ ત્રણેય શહેરો દરિયાકિનારે આવેલા હોવાથી,$0\,^oC$ $(273.15\,K)$ તાપમાને વાતાવરણીય દબાણ પ્રમાણિત દબાણ જેટલું હોય છે.
તેથી,દબાણ $1\,bar$ અથવા $10^{5}\,Pa$ હશે.

(N/A) $STP$ (Standard Temperature and Pressure) એટલે $273.15 \ K$ તાપમાન અને $1 \ bar$ દબાણ. $STP$ પર આદર્શ વાયુનું મોલર કદ $22.71 \ L \ mol^{-1}$ છે.
$SATP$ (Standard Ambient Temperature and Pressure) એટલે $298.15 \ K$ તાપમાન અને $1 \ bar$ દબાણ. $SATP$ પર આદર્શ વાયુનું મોલર કદ $24.79 \ L \ mol^{-1}$ છે.

(A) નિરપેક્ષ તાપમાન માપક્રમ,જેને કેલ્વિન માપક્રમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે કે $0 \ K$ એ $-273.15^{\circ}C$ ની સમકક્ષ છે.
આ માપક્રમ સેલ્સિયસ માપક્રમ સાથે નીચેના સમીકરણ દ્વારા સંબંધિત છે: $T(K) = t(^{\circ}C) + 273.15$.

(N/A) ડાલ્ટનના આંશિક દબાણના નિયમ મુજબ,અપ્રતિક્રિયાત્મક વાયુઓના મિશ્રણ દ્વારા લાગતું કુલ દબાણ એ વ્યક્તિગત વાયુઓના આંશિક દબાણના સરવાળા જેટલું હોય છે.
તેનું ગાણિતીય નિરૂપણ નીચે મુજબ છે:
$p_{total} = p_1 + p_2 + p_3 + \ldots + p_n$ $(i)$
કારણ કે $p_i = \frac{n_i RT}{V}$,તેથી આ સમીકરણને નીચે મુજબ લખી શકાય:
$p_{total} = (n_1 + n_2 + \ldots + n_n) \frac{RT}{V}$ (ii)

(A) જ્યારે વાયુને પાણી પર એકત્રિત કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ભેજયુક્ત બને છે અને તેમાં પાણીની વરાળ હોય છે. અવલોકન કરેલ કુલ દબાણ એ શુષ્ક વાયુનું આંશિક દબાણ અને પાણીની વરાળના દબાણ (જલીય તણાવ) નો સરવાળો છે.
ડાલ્ટનના આંશિક દબાણના નિયમ મુજબ: $P_{\text{total}} = P_{\text{dry gas}} + P_{\text{water vapor}}$.
તેથી,શુષ્ક વાયુનું દબાણ આ રીતે ગણવામાં આવે છે: $P_{\text{dry gas}} = P_{\text{total}} - P_{\text{water vapor}}$.

(N/A) $(i) \text{ આંશિક દબાણ } = p_{1} = \frac{n_{1} RT}{V} \dots (i)$
$(ii) \text{ આંશિક દબાણ } = p_{1} = x_{1} p_{\text{total}} \dots (ii)$
$(iii) \text{ આંશિક દબાણ } = p_{1} = \text{વાયુની કદ ટકાવારી} \times \frac{p_{\text{total}}}{100}$

(A) ડાલ્ટનના આંશિક દબાણના નિયમ મુજબ,વાયુઓના મિશ્રણનું કુલ દબાણ $(P_{total})$ તેમના આંશિક દબાણના સરવાળા જેટલું હોય છે.
$P_{total} = P_{CO_2} + P_{CH_4}$
આપેલ છે:
$P_{total} = 8.3 \times 10^4 \, Pa$
$P_{CO_2} = 2.8 \times 10^4 \, Pa$
કિંમતો મૂકતા:
$8.3 \times 10^4 \, Pa = 2.8 \times 10^4 \, Pa + P_{CH_4}$
$P_{CH_4} = (8.3 - 2.8) \times 10^4 \, Pa$
$P_{CH_4} = 5.5 \times 10^4 \, Pa$

(C) બલૂન દ્વારા વિસ્થાપિત હવાના દળ અને બલૂનના કુલ દળના તફાવતને નીતીભાર (Payload) કહેવામાં આવે છે.

(B) વાયુઓ ખૂબ જ સંકોચનીય છે કારણ કે વાયુના અણુઓ વચ્ચે ઘણી મોટી આંતરઆણ્વીય જગ્યાઓ હોય છે. જ્યારે દબાણ આપવામાં આવે છે,ત્યારે આ અણુઓ એકબીજાની નજીક આવે છે,જેનાથી કદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(A) $STP$ પર,વાયુના અણુઓ વચ્ચે આકર્ષણ બળો નહિવત હોવાથી,વાયુઓ વિસ્તરીને પાત્રની સંપૂર્ણ ઉપલબ્ધ જગ્યા રોકે છે. તેથી,વાયુ પાત્રનું કદ પ્રાપ્ત કરે છે.

(N/A) $(i)$ વાયુઓ અત્યંત સંકોચનીય છે.
$(ii)$ વાયુઓ સરળતાથી મિશ્ર થાય છે અને ઉપલબ્ધ અવકાશમાં પ્રસરે છે.
$(iii)$ વાયુઓને ચોક્કસ આકાર કે કદ હોતું નથી.
$(iv)$ વાયુના અણુઓ વચ્ચે આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ નહિવત હોય છે.

(B) ગ્રેહામના પ્રસરણના નિયમ મુજબ,પ્રસરણનો દર $(r)$ એ મોલર દળ $(M)$ ના વર્ગમૂળના વ્યસ્ત પ્રમાણમાં હોય છે: $r \propto \frac{1}{\sqrt{M}}$.
$NH_3$ માટે,$M = 17 \ g/mol$.
$H_2S$ માટે,$M = 34 \ g/mol$.
$NH_3$ નું મોલર દળ $H_2S$ કરતા ઓછું હોવાથી,તે ઝડપથી પ્રસરણ પામે છે અને તેથી તે પ્રથમ ઓળખાશે.

(A) સૂકી હવાની ઘનતા ભેજવાળી હવા કરતા વધારે હોય છે.
આનું કારણ એ છે કે સૂકી હવામાં $N_2$ $(28 \ g/mol)$,$O_2$ $(32 \ g/mol)$ અને $CO_2$ $(44 \ g/mol)$ હોય છે,જેનું આણ્વીય દળ વધારે હોય છે.
ભેજવાળી હવામાં,આમાંના કેટલાક અણુઓ પાણીની વરાળ $(H_2O)$ દ્વારા બદલાય છે,જેનું આણ્વીય દળ $18 \ g/mol$ જેટલું ઓછું હોય છે.
એવોગેડ્રોના નિયમ મુજબ,અચળ તાપમાન અને દબાણે,વાયુની ઘનતા તેના આણ્વીય દળના સમપ્રમાણમાં હોય છે. તેથી,ભારે હવાના અણુઓને હલકા પાણીની વરાળના અણુઓ દ્વારા બદલવાથી હવાની એકંદર ઘનતા ઘટે છે.

(B, C) ડાલ્ટનનો આંશિક દબાણનો નિયમ ફક્ત પ્રક્રિયા ન કરતા વાયુ મિશ્રણોને જ લાગુ પડે છે.
$(i)$ $CO_2 + O_2 + N_2$ અને $(iv)$ $HCl + O_2$ એ પ્રક્રિયા ન કરતા મિશ્રણો છે,તેથી આ નિયમ લાગુ પડે છે.
$(ii)$ $CO + O_2$ અને $(iii)$ $NH_3 + HCl$ એ પ્રક્રિયા કરતા મિશ્રણો છે,તેથી આ નિયમ લાગુ પડતો નથી.
રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ:
$(ii)$ $2CO + O_2 \rightarrow 2CO_2$
$(iii)$ $NH_3 + HCl \rightarrow NH_4Cl$

(A) મોટાભાગના પ્રવાહીઓ માટે,સ્નિગ્ધતા દબાણ વધવાની સાથે વધે છે કારણ કે અણુઓ એકબીજાની નજીક આવે છે,જેનાથી આંતરઆણ્વીય બળો વધે છે.
અપવાદ: પાણી $(H_2O)$ માટે,$32 \ ^\circ C$ થી નીચેના તાપમાને દબાણ વધવાથી સ્નિગ્ધતા ઘટે છે.

(B) પ્રવાહીમાં અણુઓ નિશ્ચિત સ્થાને જકડાયેલા હોતા નથી અને એકબીજાની આગળ મુક્ત રીતે ગતિ કરી શકે છે. આ ગુણધર્મને કારણે પ્રવાહી વહી શકે છે,તેને રેડી શકાય છે અને તે જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે છે તેનો આકાર ધારણ કરે છે.

(D) પ્રવાહીના અગત્યના ભૌતિક ગુણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ બાષ્પદબાણ
$(ii)$ પૃષ્ઠતાણ
$(iii)$ સ્નિગ્ઘતા

(N/A) જ્યારે કોઈ ચોક્કસ તાપમાને શૂન્યાવકાશ કરેલા બંધ પાત્રમાં પ્રવાહી અંશત: ભરવામાં આવે છે,ત્યારે કેટલાક સમય પછી પ્રવાહીકલા અને બાષ્પકલાની વચ્ચે સંતુલન સ્થપાય છે. આ સંતુલન સ્થિતિએ રહેલા બાષ્પદબાણને 'સંતુલન બાષ્પદબાણ' અથવા 'સંતૃપ્ત બાષ્પદબાણ' કહે છે.

(C) પ્રવાહીનું બાષ્પદબાણ મુખ્યત્વે બે પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
$(i)$ તાપમાન: જેમ તાપમાન વધે છે,તેમ અણુઓની ગતિજ ઉર્જા વધે છે,જેના પરિણામે બાષ્પદબાણ વધે છે.
$(ii)$ પ્રવાહીનો સ્વભાવ: જે પ્રવાહીમાં આંતરઆણ્વીય આકર્ષણ બળો નબળા હોય છે,તેનું બાષ્પદબાણ આપેલ તાપમાને વધારે હોય છે.

(N/A) જે તાપમાને પ્રવાહીનું બાષ્પદબાણ બાહ્ય વાતાવરણીય દબાણ જેટલું થાય છે,તે તાપમાનને તે પ્રવાહીનું ઉત્કલનબિંદુ કહે છે.
સામાન્ય ઉત્કલનબિંદુ: $1 \ atm$ દબાણે ઉત્કલનબિંદુને સામાન્ય ઉત્કલનબિંદુ કહે છે.
પ્રમાણિત ઉત્કલનબિંદુ: $1 \ bar$ દબાણે ઉત્કલનબિંદુને પ્રવાહીનું પ્રમાણિત ઉત્કલનબિંદુ કહે છે.

(N/A) પર્વત ઉપર ઉત્કલનબિંદુ ઓછું હોય છે. આનું કારણ એ છે કે દરિયાકિનારાની સરખામણીમાં વધુ ઊંચાઈએ વાતાવરણીય દબાણ ઓછું હોય છે.

(A) હોસ્પિટલમાં વાઢ-કાપનાં સાધનોને ઓટોકલેવમાં જંતુમુક્ત કરવામાં આવે છે કારણ કે તે વાતાવરણીય દબાણ કરતા ઊંચા દબાણે કાર્ય કરે છે.
આ વધેલું દબાણ પાણીનું ઉત્કલનબિંદુ વધારે છે,જેનાથી વરાળ $100 \ ^\circ C$ થી વધુ તાપમાન પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
આ ઊંચા તાપમાનવાળી વરાળ બેક્ટેરિયા અને સૂક્ષ્મજીવોનો અસરકારક રીતે નાશ કરે છે,જે સંપૂર્ણ જંતુમુક્તિ સુનિશ્ચિત કરે છે.

(B) વ્યાખ્યા: પૃષ્ઠતાણ એટલે પ્રવાહીની સપાટી પર દોરેલી રેખાની એકમ લંબાઈ પર લાગતું લંબ બળ.
ગાણિતિક સૂત્ર: $\gamma = \frac{F}{l}$
પરિમાણ: બળ $F$ નું પરિમાણ $[MLT^{-2}]$ છે અને લંબાઈ $l$ નું પરિમાણ $[L]$ છે. તેથી,પૃષ્ઠતાણનું પરિમાણ $[MLT^{-2}] / [L] = [MT^{-2}]$ થાય.
$SI$ એકમ: બળ $N$ માં અને લંબાઈ $m$ માં મપાય છે,તેથી $SI$ એકમ $N m^{-1}$ (અથવા $kg \ s^{-2}$) છે.

(B) જ્યારે પ્રવાહીની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ લઘુતમ હોય ત્યારે તેની ઊર્જા લઘુતમ હોય છે. આપેલ કદ માટે,ગોળાકાર સપાટીનું ક્ષેત્રફળ સૌથી ઓછું હોય છે. તેથી,બાહ્ય બળોની ગેરહાજરીમાં પ્રવાહીના ટીપાં તેમની સપાટીની ઊર્જા ઘટાડવા માટે $Spherical$ (ગોળાકાર) આકાર ધારણ કરે છે.

(C) પૃષ્ઠતાણનું મૂલ્ય અણુઓ વચ્ચેના આકર્ષણ બળોની પ્રબળતા પર આધાર રાખે છે.
આંતરઆણ્વિય આકર્ષણ બળો જેટલા પ્રબળ,તેટલું પૃષ્ઠતાણ વધારે હોય છે.
તાપમાન વધારવાથી પૃષ્ઠતાણ ઘટે છે,કારણ કે તાપમાન વધતા ગતિજ ઊર્જા વધે છે,જે અસરકારક આંતરઆણ્વિય આકર્ષણને ઘટાડે છે.

(B) જ્યારે પ્રવાહીના સ્તરો એકબીજા પરથી સરકીને વહે છે ત્યારે તેમની વચ્ચે લાગતા આંતરિક ઘર્ષણના અવરોધના માપને સ્નિગ્ધતા કહે છે.

(C) પ્રવાહીમાં સ્તરોના પ્રવાહને જાળવી રાખવા માટે જરૂરી બળ $F$ નીચેના પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
$(i)$ સ્તરોનું સંપર્ક ક્ષેત્રફળ $(A)$.
$(ii)$ વેગ પ્રવણતા $\left(\frac{dv}{dz}\right)$.
ન્યૂટનના સ્નિગ્ધતાના નિયમ મુજબ,$F \propto A$ અને $F \propto \frac{dv}{dz}$.
તેથી,$F = \eta A \left(\frac{dv}{dz}\right)$,જ્યાં $\eta$ એ સ્નિગ્ધતા ગુણાંક છે.

(N/A) પ્રવાહીના સ્તરો વચ્ચેના પ્રવાહને જાળવી રાખવા માટે જરૂરી બળ $F$ નું સૂત્ર નીચે મુજબ છે:
$F = \eta A \frac{dv}{dz}$
જ્યાં $\eta = \frac{F}{A(dv/dz)}$.
અહીં,$\eta$ એ સપ્રમાણતા અચળાંક છે જેને સ્નિગ્ધતા ગુણાંક કહેવામાં આવે છે.
જો સંપર્ક ક્ષેત્રફળ $A = 1$ એકમ હોય અને વેગ પ્રવણતા $\frac{dv}{dz} = 1$ હોય,તો $\eta = F$ થાય છે.
આમ,સ્નિગ્ધતા ગુણાંક $(\eta)$ એ તે બળ છે જે એકમ ક્ષેત્રફળ અને એકમ વેગ પ્રવણતા માટે જરૂરી છે.
તેનો $SI$ એકમ $N \cdot s \cdot m^{-2}$ અથવા $Pa \cdot s$ (પાસ્કલ-સેકન્ડ) છે.
$kg \cdot m^{-1} \cdot s^{-1}$ માં,$1 \ kg \cdot m^{-1} \cdot s^{-1} = 1 \ Pa \cdot s$ થાય છે.
$CGS$ એકમ $Poise$ $(P)$ છે.
$1 \ P = 1 \ g \cdot cm^{-1} \cdot s^{-1} = 0.1 \ kg \cdot m^{-1} \cdot s^{-1}$.

(N/A) $(1)$ આંતરઆણ્વીય બળો
$(2)$ વાન્ ડર વાલ્સ બળો
$(3)$ વિસર્જન બળો
$(4)$ $V = k_2T$

(N/A) $(1)$ નિરપેક્ષ શૂન્ય
$(2)$ આંશિક દબાણ
$(3)$ જલીય તાણ
$(4)$ તાપમાન

(N/A) $(1)$ રોબર્ટ બોઈલ
$(2)$ $\frac{1}{r^3}$
$(3)$ $\frac{1}{r^6}$
$(4)$ $10$ થી $100$