Transpiration (General) and Stomata Questions in Gujarati

(A) બિંદુસ્વેદન એ વનસ્પતિના પર્ણોની કિનારીઓ અથવા પર્ણાગ્રના બિનઈજાગ્રસ્ત ભાગમાંથી પ્રવાહીના ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા ત્યારે થાય છે જ્યારે બાષ્પોસર્જનનો દર ઓછો હોય અને મૂળનું દબાણ (root pressure) વધારે હોય,જે સામાન્ય રીતે રાત્રે અથવા વહેલી સવારે જોવા મળે છે.
આ પ્રવાહી શુદ્ધ પાણી નથી,પરંતુ તેમાં વિવિધ ઓગળેલા કાર્બનિક અને અકાર્બનિક પદાર્થો હોય છે.

(D) પર્ણરંધ્રીય ઉપકરણ મુખ્યત્વે ત્રણ ઘટકોનું બનેલું છે:
$1$. પર્ણરંધ્રીય છિદ્ર (કેન્દ્રીય છિદ્ર).
$2$. રક્ષક કોષોની એક જોડી (જે છિદ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે).
$3$. સહાયક કોષો (રક્ષક કોષોની આસપાસ આવેલા વિશિષ્ટ અધિસ્તરીય કોષો).
દૃઢોતકીય કોષો એ વનસ્પતિના વિવિધ પેશીઓમાં જોવા મળતા આધાર આપતા કોષો છે,પરંતુ તે પર્ણરંધ્રીય ઉપકરણનો ભાગ નથી.

(D) રક્ષકકોષો એ વિશિષ્ટ અધિસ્તરીય કોષો છે જે વાયુરંધ્રને ઘેરે છે.
અન્ય અધિસ્તરીય કોષો કે જે સામાન્ય રીતે પારદર્શક હોય છે અને તેમાં હરિતકણનો અભાવ હોય છે,તેની સરખામણીમાં રક્ષકકોષોમાં હરિતકણ આવેલા હોય છે.
આ હરિતકણો રક્ષકકોષોને પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવાની અને તેમના આશૂન્યતાના દબાણમાં ફેરફાર કરીને વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરવાની ક્ષમતા આપે છે.
તેથી,અન્ય અધિસ્તરીય કોષોની તુલનામાં હરિતકણની હાજરી એ રક્ષકકોષોનું મુખ્ય લક્ષણ છે.

(D) વાયુરંધ્રો એ પર્ણો અને કુમળા પ્રકાંડની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રો છે.
તેઓ મુખ્યત્વે બે કાર્યો કરે છે:
$1$. $\text{વાયુઓની આપ-લે}$: તેઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન દરમિયાન $CO_2$ નો પ્રવેશ અને $O_2$ નો નિકાલ કરવામાં મદદ કરે છે।
$2$. $\text{બાષ્પોત્સર્જન}$: તેઓ વનસ્પતિના દેહમાંથી પાણીનો વરાળ સ્વરૂપે વ્યય કરવામાં મદદ કરે છે।
જોકે બાષ્પોત્સર્જન અને વાયુઓની આપ-લે બંને વાયુરંધ્રોના કાર્યો છે, પરંતુ વનસ્પતિ દેહધર્મવિદ્યામાં વાયુરંધ્રોનું સૌથી પાયાનું કાર્ય 'વાયુઓની આપ-લે' છે।

(C) વાયુરંધ્રો એ મુખ્યત્વે પર્ણની અધિસ્તર પર જોવા મળતા વિશિષ્ટ છિદ્રો છે. તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. વાયુઓની આપ-લે: તે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે $CO_2$ નો પ્રવેશ અને આડપેદાશ તરીકે $O_2$ નો નિકાલ કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. બાષ્પોત્સર્જન: તે વનસ્પતિના દેહમાંથી પાણીની વરાળ સ્વરૂપે ગુમાવવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે,જે પાણી અને ખનિજોના ઉર્ધ્વગમનમાં મદદરૂપ થાય છે.
જોકે બાષ્પોત્સર્જન અને વાયુઓની આપ-લે બંને વાયુરંધ્રો દ્વારા થાય છે,પરંતુ 'વાયુરંધ્રો' શબ્દ મુખ્યત્વે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ માટે વાયુઓની આપ-લેના નિયમન સાથે સંકળાયેલ છે.

(C) વાયુરંધ્ર એ પર્ણ અને કુમળા પ્રકાંડની અધિસ્તરની સપાટી પર જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે,જે વાયુ વિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
સામાન્ય રીતે વનસ્પતિના મૂળમાં વાયુરંધ્ર હોતા નથી,કારણ કે મૂળ મુખ્યત્વે જમીનની અંદર રહેલા અંગો છે જે પાણી અને ખનીજ ક્ષારોના શોષણનું કાર્ય કરે છે,વાતાવરણ સાથે વાયુ વિનિમયનું નહીં.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (મૂળ) છે.

(A) વાયુરંધ્ર એ પર્ણ અને કુમળા પ્રકાંડની અધિસ્તરની સપાટી પર આવેલા વિશિષ્ટ છિદ્રો છે જે વાયુઓની આપ-લે અને બાષ્પોત્સર્જનનું નિયમન કરે છે. જલરંધ્ર એ પર્ણની ટોચ અથવા કિનારીઓ પર આવેલી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે,જે બિંદુત્સર્જન (guttation) ની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે. આ બંને વચ્ચેનું સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે બંને છિદ્રો અથવા મુખ છે જે વનસ્પતિના આંતરિક ભાગમાંથી બાહ્ય વાતાવરણમાં પદાર્થો (વાયુરંધ્રમાં વાયુઓ અને જલરંધ્રમાં પાણી/દ્રાવ્ય પદાર્થો) ના વહન માટે માર્ગ પૂરો પાડે છે.

(A) પર્ણની સપાટી પર પર્ણરંધ્રોના વિતરણના આધારે પર્ણોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ કરવામાં આવે છે:
$1$. $Amphistomatic$: પર્ણની ઉપરની અને નીચેની બંને સપાટી પર પર્ણરંધ્રો હાજર હોય છે.
$2$. $Hypostomatic$: પર્ણરંધ્રો માત્ર નીચેની સપાટી પર જ જોવા મળે છે (દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં સામાન્ય).
$3$. $Epistomatic$: પર્ણરંધ્રો માત્ર ઉપરની સપાટી પર જ જોવા મળે છે (તરતી જલીય વનસ્પતિઓમાં સામાન્ય).
$4$. $Astomatic$: પર્ણરંધ્રોનો અભાવ હોય છે (દા.ત.,નિમજ્જિત જલીય વનસ્પતિઓ).
તેથી,બંને સપાટી પર સમાન પર્ણરંધ્રો ધરાવતા પર્ણોને $Amphistomatic$ કહેવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. પર્ણની અધિસ્તરીય સપાટી પર $1,000$ થી $60,000$ જેટલા સૂક્ષ્મ છિદ્રો જોવા મળે છે જેને પર્ણરંધ્ર કહેવાય છે.
પર્ણરંધ્રો બે વિશિષ્ટ અધિસ્તરીય કોષો દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે,જેને રક્ષક કોષો કહેવામાં આવે છે.
ઘણી વનસ્પતિઓમાં,આ રક્ષક કોષોની આસપાસ વિશિષ્ટ કોષો આવેલા હોય છે જેને સહાયક કોષો કહેવાય છે,પરંતુ આ દરેક વનસ્પતિમાં જોવા મળતું નથી.
રક્ષક કોષોમાં હરિતકણ અને કણાભસૂત્ર હાજર હોય છે.
રક્ષક કોષોની દીવાલ અસમાન રીતે જાડી હોય છે; ખાસ કરીને,અંદરની દીવાલ (જે પર્ણરંધ્રના છિદ્ર તરફ હોય છે) જાડી અને અસ્થિતિસ્થાપક હોય છે,જ્યારે બહારની દીવાલ પાતળી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.
તેથી,એ વિધાન કે રક્ષક કોષો હંમેશા સહાયક કોષો દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે,તે ખોટું છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
જ્યારે દરેક વાયુરંધ્રની આસપાસ આવેલા બે રક્ષક કોષોની આસુનતા (turgidity) વધે છે,ત્યારે તેમની પાતળી બહારની દીવાલો બહારની તરફ ફૂલે છે,જે જાડી અંદરની દીવાલોને અર્ધચંદ્રાકાર આકારમાં વાળે છે.
આ યાંત્રિક ફેરફારને કારણે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
વાયુરંધ્ર ખુલવાની આ પ્રક્રિયા રક્ષક કોષોની કોષદીવાલમાં રહેલા સેલ્યુલોઝ માઇક્રોફિબ્રિલ્સની ત્રિજ્યાવર્તી (radial) ગોઠવણી દ્વારા સરળ બને છે.
આ ત્રિજ્યાવર્તી ગોઠવણી કોષોને વ્યાસમાં ફૂલતા અટકાવે છે અને તેમને લંબાઈમાં વધવા અને બહારની તરફ વળવા માટે મજબૂર કરે છે,જેનાથી છિદ્ર ખુલે છે.

(D) વાયુરંધ્રના હલનચલન માટે સૌથી વધુ સ્વીકૃત અને તાજેતરનું સ્પષ્ટીકરણ $K^+$ આયન પરિવહન સિદ્ધાંત (પોટેશિયમ પંપ સિદ્ધાંત) છે.
આ સિદ્ધાંત મુજબ,દિવસ દરમિયાન,$K^+$ આયનો આસપાસના સહાયક કોષોમાંથી રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,જેનાથી રક્ષક કોષોનું જલક્ષમતા (water potential) ઘટે છે.
આના પરિણામે રક્ષક કોષોમાં પાણીનો અંતઃઆસૃતિ (endosmosis) દ્વારા પ્રવેશ થાય છે,જેનાથી તે ફૂલે છે અને વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,રાત્રિ દરમિયાન,$K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળી જાય છે,જેનાથી પાણીની બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) થાય છે,જે રક્ષક કોષોને શિથિલ બનાવે છે અને વાયુરંધ્ર બંધ થાય છે.

(D) વાયુરંધ્ર ઉપકરણની આકૃતિમાં ભાગોની સાચી ઓળખ નીચે મુજબ છે:
$A$ - અધિસ્તરીય કોષ: વાયુરંધ્ર સંકુલની આસપાસના બહારના કોષો.
$B$ - સહાયક કોષ: રક્ષક કોષોની આસપાસ આવેલા વિશિષ્ટ કોષો.
$C$ - વાયુરંધ્ર છિદ્ર: મધ્યનું છિદ્ર જેના દ્વારા વાયુઓનું વિનિમય થાય છે.
$D$ - રક્ષક કોષ: મૂત્રપિંડ આકારના વિશિષ્ટ કોષો જે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાનું નિયમન કરે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ સાચો જવાબ છે.

(A) : વાયુરંધ્ર (Stomata) એ બાષ્પોત્સર્જન માટેના મુખ્ય અંગો છે. પ્રકાંડ અને પર્ણની અધિસ્તરમાં અસંખ્ય વાયુરંધ્રો આવેલા હોય છે. વાયુરંધ્રના છિદ્રો દ્વારા પાણીની વરાળનું પ્રસરણ થવાની ક્રિયાને બાષ્પોત્સર્જન કહેવામાં આવે છે. પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન જ્યારે $CO_2$ અને $O_2$ ની આપ-લે માટે વાયુરંધ્રો ખુલ્લા હોય છે ત્યારે બાષ્પોત્સર્જન થાય છે. વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોની હિલચાલ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. બાષ્પોત્સર્જન (પાણીની વરાળનો વ્યય) અને પ્રકાશસંશ્લેષણ ($CO_2$ નું શોષણ) વાયુરંધ્રો દ્વારા થાય છે. આ બંને પ્રક્રિયાઓ એકસાથે થઈ શકે છે કારણ કે વાયુઓનું પ્રસરણ એકબીજાથી સ્વતંત્ર છે. પ્રસરણનો દર તે વાયુના પ્રસરણ ગુણાંક અને સાંદ્રતાના ઢાળ પર આધાર રાખે છે. પાણીની વરાળ અને $CO_2$ ના પ્રસરણ ગુણાંક અલગ હોવાથી,તેઓ એક જ સમયે એક જ વાયુરંધ્ર દ્વારા વિરુદ્ધ દિશામાં પ્રસરણ પામી શકે છે.

(A) બિંદુક્ષરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વનસ્પતિના પર્ણોની કિનારીઓ અથવા ટોચ પરથી જલરંધ્ર (hydathodes) નામની વિશિષ્ટ રચનાઓ દ્વારા પાણી પ્રવાહી ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે શાકીય વનસ્પતિઓમાં જ્યારે જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય અને બાષ્પીભવનનો દર ઓછો હોય,ખાસ કરીને રાત્રે અથવા વહેલી સવારે જોવા મળે છે.
બાષ્પોત્સર્જનમાં પાણી વરાળ સ્વરૂપે ગુમાવાય છે,ટીપાં સ્વરૂપે નહીં.
અંતઃચૂષણ એ ઘન કણો (કલિલ) દ્વારા પાણીના શોષણની પ્રક્રિયા છે જેનાથી કદમાં વધારો થાય છે.
બાષ્પીભવન એ એક ભૌતિક પ્રક્રિયા છે જેમાં પ્રવાહી વરાળમાં રૂપાંતરિત થાય છે.

(C) પર્ણરંધ્રની રચનામાં બે વાલ આકારના અથવા ડમ્બેલ આકારના કોષો હોય છે જેને $Guard$ cells (રક્ષક કોષો) કહેવામાં આવે છે, જે પર્ણરંધ્રના છિદ્રને ખોલવા અને બંધ કરવાનું નિયમન કરે છે.
આ $Guard$ cells વિશિષ્ટ અધિસ્તરીય કોષોથી ઘેરાયેલા હોય છે જેને $Subsidiary$ cells અથવા $Accessory$ cells (સહાયક કોષો) કહેવામાં આવે છે.
$Epidermal$ cells (અધિસ્તરીય કોષો) પર્ણની સપાટીનું બહારનું પડ બનાવે છે જેમાં પર્ણરંધ્ર આવેલા હોય છે.
$Sclerenchyma$ cells (દ્રઢોતક કોષો) એ જાડી અને લિગ્નિનયુક્ત કોષદીવાલ ધરાવતા આધાર આપતા કોષો છે અને તે પર્ણરંધ્રના ભાગ નથી.

(A) આપેલી આકૃતિમાં,$X$ એ વિશિષ્ટ મૂત્રપિંડ આકારના કોષોને દર્શાવે છે જેને રક્ષક કોષો કહેવામાં આવે છે,જે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે. $Y$ એ કેન્દ્રીય છિદ્ર અથવા મુખને દર્શાવે છે,જેને વાયુરંધ્ર છિદ્ર (Stomatal aperture) કહેવામાં આવે છે. સેલ્યુલોઝના સૂક્ષ્મ તંતુઓ (Microfibrils) ની ત્રિજ્યાવર્તી ગોઠવણી વાયુરંધ્રને ખોલવામાં મદદ કરે છે. તેથી,$X$ એ રક્ષક કોષ છે અને $Y$ એ વાયુરંધ્ર છિદ્ર છે.

(C) વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી, મુખ્યત્વે પર્ણના પર્ણરંધ્રો દ્વારા પાણીનું બાષ્પ સ્વરૂપે ગુમાવવાની પ્રક્રિયાને $\text{બાષ્પોત્સર્જન}$ (Transpiration) કહેવામાં આવે છે।
$\text{મૂલદાબ}$ (Root pressure) એ પોષક તત્વોના સક્રિય શોષણ દ્વારા વનસ્પતિના મૂળમાં વિકસતું ધન દબાણ છે।
$\text{જલ તાણ}$ (Water stress) એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં પાણીની માંગ ઉપલબ્ધ જથ્થા કરતા વધી જાય છે।
$\text{અંતઃચૂષણ}$ (Imbibition) એ દ્રાવણ બનાવ્યા વગર પદાર્થના ઘન કણો દ્વારા પાણીના શોષણની પ્રક્રિયા છે।

(A) બિંદુક્ષરણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વનસ્પતિના પર્ણોની કિનારીઓ અથવા ટોચ પર આવેલા જલછિદ્રો (hydathodes) દ્વારા પાણી પ્રવાહી ટીપાં સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે શાકીય વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે જ્યારે મૂળદાબ (root pressure) વધારે હોય અને બાષ્પોત્સર્જન ઓછું હોય,જે મોટે ભાગે રાત્રિ દરમિયાન અથવા વહેલી સવારે થાય છે.
અંતઃચૂષણ એ ઘન પદાર્થો દ્વારા પાણીનું શોષણ છે.
શ્વસન એ ઉર્જા મુક્ત કરવા માટે ગ્લુકોઝના વિઘટનની ચયાપચયની પ્રક્રિયા છે.
આસૃતિ એ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન છે.

(C) વિધાન $(A)$ સાચું છે: રક્ષક કોષોની અંદરની દીવાલો,જે વાયુરંધ્રના છિદ્ર તરફ હોય છે,તે જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે,જે વાયુરંધ્રને ખોલવા અને બંધ કરવામાં મદદ કરે છે.
કારણ $(R)$ ખોટું છે: રક્ષક કોષોમાં સેલ્યુલોઝના માઇક્રોફિબ્રિલ્સ કોષદીવાલમાં ત્રિજ્યાવર્તી (radially) રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે,આયામ (longitudinally) રીતે નહીં. આ ત્રિજ્યાવર્તી ગોઠવણી વાયુરંધ્ર ખુલવાની પ્રક્રિયા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે,કારણ કે તે રક્ષક કોષોને જ્યારે તે આશૂન (turgid) બને છે ત્યારે બહારની તરફ ફૂલવા દે છે.

(B) બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિ દ્વારા પાણીનો બાષ્પ સ્વરૂપે થતો વ્યય છે,જે મુખ્યત્વે પર્ણોમાં રહેલા વાયુરંધ્રો દ્વારા થાય છે.
તેના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. વનસ્પતિના તમામ ભાગોમાં પાણી અને ખનિજોના શોષણ અને વહન માટે બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ (transpiration pull) ઉત્પન્ન કરવું.
$2$. બાષ્પીભવન દ્વારા પર્ણની સપાટીને ઠંડી રાખવી (ક્યારેક $10-15^{\circ}C$ સુધી).
$3$. કોષોને આસુન રાખીને વનસ્પતિનો આકાર અને બંધારણ જાળવી રાખવું.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે બાષ્પોત્સર્જન મૂળદાબ ઉત્પન્ન કરતું નથી. મૂળદાબ એ મૂળમાં ખનિજ આયનોના સક્રિય શોષણને કારણે ઉદ્ભવતું ધન દબાણ છે,જે બાષ્પોત્સર્જનથી સ્વતંત્ર છે. વાસ્તવમાં,જ્યારે બાષ્પોત્સર્જન ઓછું હોય (દા.ત. રાત્રે) ત્યારે મૂળદાબ વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે.

(A) વનસ્પતિ તેના મૂળ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં પાણીનું શોષણ કરે છે.
આ પાણીનો મોટાભાગનો હિસ્સો પર્ણો દ્વારા બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાં ગુમાવાય છે.
પર્ણો સુધી પહોંચતા પાણીનો ખૂબ જ નાનો અંશ,ખાસ કરીને $1\%$ કરતા પણ ઓછો ભાગ,વનસ્પતિ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણ અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ જેવી ચયાપચયની ક્રિયાઓ માટે વાપરવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
સામાન્ય રીતે,મોટાભાગની વનસ્પતિઓમાં,પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે વાયુઓના વિનિમયને સરળ બનાવવા માટે વાયુરંધ્રો દિવસ દરમિયાન ખુલ્લા રહે છે અને બિનજરૂરી પાણીનો વ્યય અટકાવવા માટે રાત્રે બંધ થઈ જાય છે.
વિકલ્પ $A$ સાચો છે કારણ કે બાષ્પોત્સર્જન એ ખરેખર વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીનો બાષ્પીભવન દ્વારા થતો વ્યય છે.
વિકલ્પ $C$ સાચો છે કારણ કે રક્ષક કોષોની અંદરની દીવાલો જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે,જે વાયુરંધ્રો ખુલવાની અને બંધ થવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે આસુનતાના દબાણમાં ઘટાડો થવાથી રક્ષક કોષો શિથિલ બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્રનું છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(B) બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિ માટે એક અનિવાર્ય અનિષ્ટ છે. તે ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
$1$. તે મૂળથી પર્ણો સુધી પાણીના શોષણ અને વહન માટે બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ ઉત્પન્ન કરે છે.
$2$. તે જમીનમાંથી ખનિજોનું વહન વનસ્પતિના તમામ ભાગોમાં કરે છે.
$3$. તે બાષ્પીભવન દ્વારા ઠંડક આપીને પર્ણની સપાટીને $10-15$ ડિગ્રી જેટલી ઠંડી રાખે છે.
$4$. તે કોષોને આસુન રાખીને વનસ્પતિનો આકાર અને બંધારણ જાળવી રાખે છે.
જોકે,બાષ્પોત્સર્જન શ્વસન માટે પાણી પૂરું પાડતું નથી; વાસ્તવમાં,શ્વસન દરમિયાન પાણી ઉપ-પેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ એ ખોટું વિધાન છે.

(C) વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું મુખ્યત્વે રક્ષક કોષોમાં $Potassium$ $(K^+)$ આયનોના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે $K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાં એકઠા થાય છે,ત્યારે આસૃતિ દબાણ વધે છે,જેના કારણે આસૃતિ દ્વારા પાણી કોષોમાં પ્રવેશે છે.
આનાથી રક્ષક કોષોનું આશૂનતા દબાણ વધે છે,જે વાયુરંધ્રના છિદ્રને ખોલે છે.
તેનાથી વિપરીત,$K^+$ આયનો બહાર નીકળવાથી આશૂનતા દબાણ ઘટે છે,જેના પરિણામે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.

(C) વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે રક્ષક કોષોમાં $K^+$ (પોટેશિયમ) આયનોના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે $K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે આસૃતિ દબાણ (osmotic pressure) વધે છે,જેના કારણે પાણી કોષોમાં પ્રવેશે છે,પરિણામે રક્ષક કોષો ફૂલે છે અને વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે $K^+$ આયનો રક્ષક કોષોમાંથી બહાર નીકળે છે,ત્યારે પાણી પણ બહાર નીકળે છે,જેનાથી રક્ષક કોષો ઢીલા (flaccid) બને છે અને વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
તેથી,પોટેશિયમ આ પ્રક્રિયામાં સામેલ આવશ્યક તત્વ છે.

(B) $(i)$ સાથી કોષો એ અન્નવાહક પેશીમાં ચાલની નલિકાના ઘટકો સાથે સંકળાયેલા વિશિષ્ટ મૃદુતકીય કોષો છે. તેઓ શર્કરાના વહન (loading and unloading) દ્વારા ચાલની નલિકાઓમાં દબાણ ઢાળ જાળવી રાખે છે,જે આસૃતિ પોટેન્શિયલનો તફાવત પેદા કરે છે.
$(ii)$ વાયુરંધ્રો એ પર્ણની અધિસ્તર પર આવેલા નાના છિદ્રો છે. તેઓ બાષ્પોત્સર્જન (પાણીની વરાળનું નુકસાન) અને વનસ્પતિ તથા વાતાવરણ વચ્ચે $O_2$ અને $CO_2$ જેવા વાયુઓના વિનિમયની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે.

(B) ફિનાઈલ મરક્યુરિક એસિટેટ $(PMA)$ એ એક જાણીતું બાષ્પોત્સર્જન અવરોધક (anti-transpirant) રસાયણ છે.
તે વનસ્પતિઓમાં પર્ણરંધ્રોને આંશિક રીતે બંધ કરીને કાર્ય કરે છે.
પર્ણરંધ્રોના છિદ્રનું કદ ઘટાડીને,તે પ્રકાશસંશ્લેષણને વધુ અસર કર્યા વિના બાષ્પોત્સર્જનનો દર નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
તેથી,$PMA$ નો ઉપયોગ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતા પાણીના વ્યયમાં ઘટાડો કરે છે.

(D) વાયુરંધ્ર ખુલવા અને બંધ થવાની ક્રિયા મુખ્યત્વે રક્ષકકોષોમાં રહેલા આશૂનતાના દબાણ (Turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે રક્ષકકોષો આસૃતિ (Osmosis) દ્વારા પાણી મેળવે છે,ત્યારે તેઓ આશૂન બને છે અને બહારની તરફ ફૂલે છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
તેનાથી વિપરીત,જ્યારે રક્ષકકોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે,ત્યારે તેઓ શિથિલ બને છે,જેના કારણે વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
આ પ્રક્રિયા પ્રકાશ,$CO_2$ ની સાંદ્રતા અને પોટેશિયમ આયન $(K^+)$ ના પ્રવાહ જેવા પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.

(B) પર્ણરંધ્રોનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષકકોષોના આસૃતિદાબ (turgor pressure) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે રક્ષકકોષો અંત:આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણીનું શોષણ કરે છે,ત્યારે તેઓ સ્ફીત (turgid) બને છે.
આ આસૃતિદાબમાં વધારો થવાને કારણે રક્ષકકોષોની બહારની પાતળી દીવાલ બહારની તરફ ફૂલે છે,જે અંદરની જાડી દીવાલોને એકબીજાથી દૂર ખેંચે છે,જેના પરિણામે પર્ણરંધ્ર ખુલે છે.
તેથી,પર્ણરંધ્રો ખુલવા માટે અંત:આસૃતિ એ મૂળભૂત પ્રક્રિયા છે.

(A) સ્ટાર્ચ-શર્કરા આંતરરૂપાંતરણના સિદ્ધાંત મુજબ,વાયુરંધ્રનું ખૂલવું અને બંધ થવું એ રક્ષકકોષોના અભિસરણ દબાણ (osmotic pressure) પર આધાર રાખે છે.
જ્યારે શર્કરાનું રૂપાંતરણ સ્ટાર્ચમાં થાય છે,ત્યારે રક્ષકકોષોનું અભિસરણ દબાણ ઘટે છે.
આના પરિણામે રક્ષકકોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળે છે (બહિઃઆસૃતિ),જેના કારણે કોષો શિથિલ (flaccid) બને છે.
પરિણામે,વાયુરંધ્ર સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય છે.

(B) સ્ટુઅર્ડ દ્વારા પ્રસ્તાવિત સ્ટાર્ચ-શર્કરા આંતરરૂપાંતરણ સિદ્ધાંત મુજબ,પર્ણરંદ્રનું ખૂલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોમાં શર્કરા અને સ્ટાર્ચની સાંદ્રતા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
દિવસ દરમિયાન,પ્રકાશસંશ્લેષણ ($CO_2$ નો વપરાશ) ને કારણે રક્ષક કોષોનું $pH$ વધે છે.
આ ઊંચું $pH$ ફોસ્ફોરાયલેઝ ઉત્સેચકને સક્રિય કરે છે,જે સ્ટાર્ચને ગ્લુકોઝ$-1-$ફોસ્ફેટ (એક કાર્બનિક એસિડ/શર્કરાનું વ્યુત્પન્ન) માં રૂપાંતરિત કરે છે.
આનાથી રક્ષક કોષોનું આસૃતિ દબાણ વધે છે,જેના કારણે આસપાસના કોષોમાંથી પાણી અંતઃઆસૃતિ દ્વારા અંદર આવે છે.
પરિણામે સર્જાતા આશૂનતા દબાણને કારણે પર્ણરંદ્ર ખૂલે છે.
તેનાથી વિપરીત,રાત્રે $pH$ ઘટે છે અને ગ્લુકોઝ$-1-$ફોસ્ફેટ ફરીથી સ્ટાર્ચમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે પર્ણરંદ્ર બંધ થવા તરફ દોરી જાય છે.

(C) $K^+$ આયન પંપ સિદ્ધાંત (Levitt,$1974$) મુજબ,પર્ણરંધ્રનું ખૂલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોમાં પોટેશિયમ આયનો $(K^+)$ ના પ્રવેશ અને નિકાલ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જ્યારે પર્ણરંધ્ર ખૂલે છે,ત્યારે $K^+$ આયનો આસપાસના સહાયક કોષોમાંથી રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે (Influx).
$K^+$ આયનોના આ પ્રવેશને કારણે રક્ષક કોષોની અંદર દ્રાવ્યની સાંદ્રતા વધે છે,જેના પરિણામે જલક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.
પરિણામે,આસપાસના કોષોમાંથી પાણી આસૃતિ દ્વારા રક્ષક કોષોમાં પ્રવેશે છે,જેનાથી રક્ષક કોષો સ્ફીત બને છે અને પર્ણરંધ્ર ખૂલે છે.

(B) વાયુરંધ્રની હલનચલન મુખ્યત્વે પ્રકાશ,તાપમાન અને પર્ણની અંદર રહેલા $CO_2$ ની સાંદ્રતા જેવા પર્યાવરણીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
પ્રકાશ રક્ષક કોષોમાં પોટેશિયમ આયનો $(K^+)$ ના સંગ્રહને પ્રોત્સાહન આપીને વાયુરંધ્ર ખોલવાનું કાર્ય કરે છે,જેનાથી જલક્ષમતા ઘટે છે અને આસૃતિ દ્વારા પાણી કોષોમાં પ્રવેશે છે.
$CO_2$ ની સાંદ્રતા એક પ્રતિપોષી (feedback) પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે; સામાન્ય રીતે,આંતરિક $CO_2$ નું ઊંચું પ્રમાણ વાયુરંધ્રને બંધ થવા માટે પ્રેરે છે જેથી પાણીનો વ્યય અટકાવી શકાય.
તાપમાન બાષ્પોત્સર્જનના દર અને રક્ષક કોષોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે.
જોકે,$O_2$ ની સાંદ્રતા વાયુરંધ્રના ખુલવા કે બંધ થવા પર કોઈ સીધી નિયંત્રક અસર કરતી નથી.

(C) પાંદડામાંથી પાણીનો વધુ પડતો વ્યય બાષ્પોત્સર્જનને કારણે થાય છે.
પાંદડાની સપાટી પર વેસેલિન લગાવવાથી એક ભૌતિક અવરોધ રચાય છે જે વાયુરંધ્રો (stomata) ને બંધ કરી દે છે.
વાયુરંધ્રો બંધ થવાથી પાણીની વરાળ બહાર નીકળતી અટકે છે,જેનાથી પાણીનો વધુ પડતો વ્યય અને પાંદડા કરમાઈ જવાની પ્રક્રિયા અટકે છે.

(A) પર્ણો અને પ્રકાંડની સપાટી પર મીણ અને ક્યુટિનનું પડ પાણીના વ્યયને રોકવા માટે અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનાથી બાષ્પોત્સર્જનનો દર નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે.
આ રચનાત્મક અનુકૂલન મરુદભિદ (xerophytes) વનસ્પતિઓનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જે પાણીની અછતવાળા વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
આથી,આ પડની હાજરી એ શુષ્ક નિવાસસ્થાનોમાં પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટેનું સીધું ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલન હોવાથી,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(A) પ્રકાશ એ બાષ્પોત્સર્જનના દરને અસર કરતું એક મહત્વનું પર્યાવરણીય પરિબળ છે.
મોટાભાગની વનસ્પતિઓમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે $CO_2$ મેળવવાના હેતુથી પ્રકાશની હાજરીમાં વાયુરંધ્રો ખુલે છે.
જ્યારે વાયુરંધ્રો ખુલે છે,ત્યારે પાણીની વરાળ બહાર નીકળવાનો માર્ગ ખુલે છે,જેનાથી બાષ્પોત્સર્જનનો દર વધે છે.
તેનાથી વિપરીત,અંધકારમાં પાણીના સંરક્ષણ માટે વાયુરંધ્રો બંધ થઈ જાય છે,જે બાષ્પોત્સર્જનને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
આમ,કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(N/A) વાયુરંધ્ર ઉપકરણમાં વાયુરંધ્ર છિદ્ર,રક્ષક કોષો અને તેની આસપાસના સહાયક કોષોનો સમાવેશ થાય છે.
વાયુરંધ્રો એ પર્ણની અધિસ્તરમાં આવેલા નાના છિદ્રો છે જે બાષ્પોત્સર્જન અને વાયુ વિનિમયની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે.
દરેક વાયુરંધ્ર છિદ્ર બે વાલ આકારના રક્ષક કોષો વચ્ચે ઘેરાયેલું હોય છે.
ઘાસમાં,રક્ષક કોષો ડમ્બેલ આકારના હોય છે.
રક્ષક કોષોની અંદરની દીવાલો (છિદ્ર તરફની) જાડી હોય છે,જ્યારે બહારની દીવાલો પાતળી હોય છે.
રક્ષક કોષોમાં હરિતકણ હોય છે અને તે વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાનું નિયમન કરે છે.
રક્ષક કોષો સહાયક કોષો દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે,જે વિશિષ્ટ અધિસ્તરીય કોષો છે જે રક્ષક કોષોને આધાર પૂરો પાડે છે.
આમ,વાયુરંધ્ર છિદ્ર,રક્ષક કોષો અને તેની આસપાસના સહાયક કોષો મળીને વાયુરંધ્ર ઉપકરણ બનાવે છે.

(N/A) વાયુરંધ્રો એ પર્ણના અધિસ્તરમાં જોવા મળતી રચનાઓ છે. તે બાષ્પોત્સર્જન અને વાયુ વિનિમયની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે.
$1$. દ્વિદળી વાયુરંધ્ર: દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં,રક્ષક કોષો વાલ (bean) આકારના અથવા મૂત્રપિંડ આકારના હોય છે. તેમાં હરિતકણ આવેલા હોય છે અને તે વાયુરંધ્રીય છિદ્રના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાનું નિયમન કરે છે.
$2$. એકદળી વાયુરંધ્ર: એકદળી વનસ્પતિઓમાં (જેમ કે ઘાસ),રક્ષક કોષો ડમ્બેલ (dumbbell) આકારના હોય છે. આ રક્ષક કોષોની બહારની દીવાલ પાતળી હોય છે,જ્યારે અંદરની દીવાલ જાડી હોય છે.
બંને પ્રકારના વાયુરંધ્રો સહાયક કોષો અને અધિસ્તરીય કોષો દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે.

(N/A) ઊંચા વૃક્ષોમાં,પર્ણોના વાયુરંધ્રો (stomatal pores) દ્વારા થતા બાષ્પોત્સર્જન અથવા પાણીના વ્યય દ્વારા ઉત્પન્ન થતા બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણની મદદથી પાણી ઉપર ચઢે છે. આને પાણીના વહનનું સંસક્તિ-તણાવ (cohesion-tension) મોડેલ કહેવામાં આવે છે.
દિવસ દરમિયાન,બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા ગુમાવાયેલ પાણી (પર્ણો દ્વારા વાતાવરણમાં) રક્ષક કોષો અને અન્ય અધિસ્તરીય કોષોને શિથિલ બનાવે છે. તેઓ બદલામાં જલવાહક (xylem) માંથી પાણી લે છે. આ પ્રક્રિયા પ્રકાંડ દ્વારા પર્ણોની સપાટીથી મૂળના છેડા સુધી જલવાહક નલિકાઓમાં ઋણ દબાણ અથવા તણાવ પેદા કરે છે.
પરિણામે,જલવાહકમાં રહેલું પાણી પ્રકાંડમાંથી એક સળંગ સ્તંભ તરીકે ખેંચાય છે. પાણીના અણુઓ અને જલવાહક નલિકાઓની કોષદીવાલ વચ્ચેના સંસક્તિ (cohesion) અને આસક્તિ (adhesion) બળો પાણીના સ્તંભને તૂટતા અટકાવે છે.
બાષ્પોત્સર્જનને અસર કરતા પરિબળો:
$1$. બાહ્ય પરિબળો: પવનની ગતિ,પ્રકાશ,ભેજ અને તાપમાન.
$2$. વનસ્પતિજન્ય પરિબળો: કેનોપીનું બંધારણ,વાયુરંધ્રોની સંખ્યા અને વિતરણ,વનસ્પતિની પાણીની સ્થિતિ અને ખુલ્લા વાયુરંધ્રોની સંખ્યા.
વનસ્પતિ માટે ઉપયોગિતા:
$1$. તે જમીનમાંથી વિવિધ વનસ્પતિ ભાગોમાં ખનિજોના શોષણ અને વહનમાં મદદ કરે છે.
$2$. બાષ્પોત્સર્જન વનસ્પતિ પર ઠંડકની અસર કરે છે.
$3$. તે કોષોને સ્ફીત (turgid) રાખીને વનસ્પતિનો આકાર અને બંધારણ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$4$. તે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે પાણી પૂરું પાડે છે.

(A) પર્ણની સપાટી પર આવેલા નાના છિદ્રો,જેને વાયુરંધ્ર (stomata) કહેવાય છે,તે વાયુઓના વિનિમયમાં મદદ કરે છે. દરેક વાયુરંધ્ર વાલ આકારના અથવા ડમ્બેલ આકારના રક્ષક કોષો ધરાવે છે. રક્ષક કોષોની આસપાસના અધિસ્તરીય કોષો રૂપાંતરિત થઈને સહાયક કોષો બનાવે છે. રક્ષક કોષોનું ખુલવું અને બંધ થવું તેમની આસૃતિદાબ (turgidity) માં થતા ફેરફારને કારણે થાય છે.
રક્ષક કોષોની અંદરની દીવાલો જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે,જ્યારે બહારની દીવાલો પાતળી હોય છે. રક્ષક કોષોમાં હાજર અસંખ્ય સૂક્ષ્મ તંતુઓ (microfibrils) રક્ષક કોષોના ખુલવા અને બંધ થવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.
જ્યારે વાયુરંધ્ર ખુલે છે,ત્યારે રક્ષક કોષોની આસૃતિદાબ વધે છે. પરિણામે,બહારની દીવાલો ફૂલે છે અને અંદરની દીવાલો અર્ધચંદ્રાકાર બને છે. વાયુરંધ્રનું ખુલવું એ સૂક્ષ્મ તંતુઓની ત્રિજ્યાવર્તી ગોઠવણી દ્વારા સરળ બને છે.
જ્યારે વાયુરંધ્ર બંધ થાય છે,ત્યારે રક્ષક કોષો તેમની આસૃતિદાબ ગુમાવે છે,બહારની અને અંદરની દીવાલો તેમના મૂળ આકારમાં પાછી આવે છે,અને સૂક્ષ્મ તંતુઓ આયામ રીતે ગોઠવાય છે.

(N/A) બાષ્પોત્સર્જન અને બાષ્પીભવન

લક્ષણ	બાષ્પોત્સર્જન	બાષ્પીભવન
$(1)$ ઘટના	તે માત્ર જીવંત વનસ્પતિઓમાં થાય છે.	તે કોઈપણ મુક્ત સપાટી પરથી થાય છે,જેમાં જીવંત અને નિર્જીવ બંને સપાટીઓનો સમાવેશ થાય છે.
$(2)$ પ્રકૃતિ	તે એક દેહધાર્મિક પ્રક્રિયા છે.	તે એક ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.
$(3)$ સ્થાન	તે મુખ્યત્વે પર્ણોના પર્ણરંધ્રો દ્વારા થાય છે.	તે વાતાવરણના સંપર્કમાં આવતી કોઈપણ મુક્ત સપાટી દ્વારા થાય છે.
$(4)$ નિયંત્રણ	તે પર્યાવરણીય પરિબળો અને વનસ્પતિના દેહધાર્મિક પરિબળો જેવા કે મૂળ-પ્રકાંડનો ગુણોત્તર અને પર્ણરંધ્રોની સંખ્યા દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.	તે સંપૂર્ણપણે તાપમાન અને ભેજ જેવા પર્યાવરણીય પરિબળો દ્વારા સંચાલિત થાય છે.

(N/A) બિંદુક્ષરણ અને બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિમાં પાણી ગુમાવવાની બે અલગ પ્રક્રિયાઓ છે.

બિંદુક્ષરણ (Guttation)	બાષ્પોત્સર્જન (Transpiration)
$(1)$ તે સામાન્ય રીતે રાત્રે અથવા વહેલી સવારે થાય છે.	$(1)$ તે સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન થાય છે.
$(2)$ પાણી પ્રવાહી ટીપાં સ્વરૂપે ગુમાવાય છે.	$(2)$ પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે ગુમાવાય છે.
$(3)$ તે જલરંધ્ર (Hydathodes) દ્વારા થાય છે.	$(3)$ તે મુખ્યત્વે પર્ણરંધ્ર (Stomata) દ્વારા થાય છે.
$(4)$ તે અનિયંત્રિત પ્રક્રિયા છે.	$(4)$ તે રક્ષક કોષો દ્વારા નિયંત્રિત પ્રક્રિયા છે.

(N/A) $\Rightarrow$ ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં,$xylem$ (જલવાહક) દ્વારા પાણીનું ઉપરની તરફ વહન $15 \ m/h$ સુધીના ઊંચા દરે થઈ શકે છે.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિમાં પાણી કાં તો ધકેલાય છે અથવા ખેંચાય છે. મોટાભાગના સંશોધકો સહમત છે કે પાણી મુખ્યત્વે વનસ્પતિમાં ખેંચાય છે અને આ પ્રક્રિયા માટેનું મુખ્ય બળ પર્ણોમાંથી થતું બાષ્પોત્સર્જન છે.
$\Rightarrow$ આને પાણીના વહન માટેનું $cohesion-tension-transpiration$ (સંસક્તિ-તાણ-બાષ્પોત્સર્જન) ખેંચાણ મોડેલ કહેવામાં આવે છે.
$\Rightarrow$ વનસ્પતિમાં પાણી અસ્થાયી છે. પર્ણો સુધી પહોંચતા પાણીના $1\%$ કરતા પણ ઓછો ભાગ પ્રકાશસંશ્લેષણ અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિમાં વપરાય છે. બાકીનું મોટાભાગનું પાણી પર્ણોમાં રહેલા વાયુરંધ્રો દ્વારા ગુમાવાય છે. આ પાણીના વ્યયને બાષ્પોત્સર્જન કહેવાય છે.
$\Rightarrow$ આ ખેંચાણ ત્યારે ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે પર્ણની સપાટી પરથી પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે,જે $xylem$ વાહિનીઓમાં ઋણ દબાણ (તાણ) પેદા કરે છે. પાણીના અણુઓના સંસક્તિ (cohesion) અને આસક્તિ (adhesion) ગુણધર્મોને કારણે પાણીનો સ્તંભ ઉપરની તરફ ખેંચાય છે.

(N/A) $ \Rightarrow $ બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિઓ દ્વારા પાણીનો બાષ્પ સ્વરૂપે થતો વ્યય છે.
$ \Rightarrow $ તે મુખ્યત્વે પર્ણોમાં આવેલા પર્ણરંધ્રો દ્વારા થાય છે.
$ \Rightarrow $ બાષ્પોત્સર્જનમાં પાણીની વરાળના વ્યય ઉપરાંત, પર્ણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડની આપ-લે પણ પર્ણરંધ્રો તરીકે ઓળખાતા છિદ્રો દ્વારા થાય છે.
$ \Rightarrow $ સામાન્ય રીતે પર્ણરંધ્રો દિવસ દરમિયાન ખુલ્લા રહે છે અને રાત્રે બંધ થઈ જાય છે.
$ \Rightarrow $ પર્ણરંધ્રોના ખુલવા કે બંધ થવાનું તાત્કાલિક કારણ રક્ષક કોષોની આસૃતિદાબ (turgidity) માં થતો ફેરફાર છે.
$ \Rightarrow $ પર્ણરંધ્રોનું ખુલવું અને બંધ થવું: દરેક રક્ષક કોષની અંદરની દીવાલ, જે છિદ્ર કે પર્ણરંધ્ર તરફ હોય છે, તે જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.
$ \Rightarrow $ જ્યારે દરેક પર્ણરંધ્રની આસપાસના બે રક્ષક કોષોમાં આસૃતિદાબ વધે છે, ત્યારે પાતળી બહારની દીવાલો બહારની તરફ ફૂલે છે અને અંદરની દીવાલોને અર્ધચંદ્રાકાર આકારમાં ધકેલે છે, જેનાથી પર્ણરંધ્ર ખુલે છે.
$ \Rightarrow $ પર્ણરંધ્રનું ખુલવું એ રક્ષક કોષોની કોષદીવાલમાં રહેલા સૂક્ષ્મતંતુઓ (microfibrils) ના ગોઠવણને કારણે પણ સરળ બને છે.
$ \Rightarrow $ સેલ્યુલોઝના સૂક્ષ્મતંતુઓ આયામ (longitudinally) ને બદલે ત્રિજ્યાવર્તી (radially) રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે, જે પર્ણરંધ્રને ખુલવામાં મદદ કરે છે.
$ \Rightarrow $ જ્યારે પાણીના વ્યયને કારણે રક્ષક કોષો તેમનો આસૃતિદાબ ગુમાવે છે, ત્યારે સ્થિતિસ્થાપક અંદરની દીવાલો તેમનો મૂળ આકાર પાછો મેળવે છે અને પર્ણરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.
$ \Rightarrow $ સામાન્ય રીતે, પૃષ્ઠવક્ષીય (મોટે ભાગે દ્વિદળી) પર્ણની નીચેની સપાટી પર પર્ણરંધ્રોની સંખ્યા વધુ હોય છે, જ્યારે સમદ્વિપાર્શ્વ (મોટે ભાગે એકદળી) પર્ણમાં બંને સપાટીઓ પર તેમની સંખ્યા લગભગ સમાન હોય છે.
$ \Rightarrow $ બાષ્પોત્સર્જન અનેક બાહ્ય પરિબળો દ્વારા અસર પામે છે: $ (1) $ તાપમાન, $ (2) $ પ્રકાશ, $ (3) $ ભેજ, $ (4) $ પવનની ગતિ.
$ \Rightarrow $ બાષ્પોત્સર્જનને અસર કરતા વનસ્પતિજન્ય પરિબળો:
$ \Rightarrow $ પર્ણરંધ્રોની સંખ્યા અને વિતરણ.
$ \Rightarrow $ ખુલ્લા પર્ણરંધ્રોની ટકાવારી.
$ \Rightarrow $ વનસ્પતિની પાણીની સ્થિતિ.
$ \Rightarrow $ કેનોપી (છત્ર) ની રચના.

(N/A) - વાયુરંધ્રના ખુલવા કે બંધ થવાનું તાત્કાલિક કારણ રક્ષક કોષોની આસૃતિદાબ (turgidity) માં થતો ફેરફાર છે.
- દરેક રક્ષક કોષની અંદરની દીવાલ,જે વાયુરંધ્રના છિદ્ર તરફ હોય છે,તે જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.
- જ્યારે દરેક વાયુરંધ્રની આસપાસના બે રક્ષક કોષોમાં આસૃતિદાબ વધે છે,ત્યારે પાતળી બહારની દીવાલો બહારની તરફ ફૂલે છે અને અંદરની દીવાલોને અર્ધચંદ્રાકાર આકારમાં ફેરવે છે,જેનાથી વાયુરંધ્ર ખુલે છે.
- વાયુરંધ્રનું ખુલવું એ રક્ષક કોષોની કોષદીવાલમાં રહેલા સેલ્યુલોઝના સૂક્ષ્મતંતુઓ (microfibrils) ની ગોઠવણી દ્વારા પણ મદદરૂપ થાય છે.
- આ સૂક્ષ્મતંતુઓ આયામ (longitudinally) ને બદલે ત્રિજ્યાવર્તી (radially) રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે,જે વાયુરંધ્રને ખુલવામાં સરળતા બનાવે છે.
- જ્યારે પાણીના વ્યયને કારણે રક્ષક કોષો તેમનો આસૃતિદાબ ગુમાવે છે,ત્યારે સ્થિતિસ્થાપક અંદરની દીવાલો તેમનો મૂળ આકાર પાછો મેળવે છે,જેનાથી વાયુરંધ્ર બંધ થઈ જાય છે.

$ \Rightarrow $ જેમ જેમ વાયુરંધ્રો દ્વારા પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે, તેમ કોષો પર રહેલું પાણીનું પાતળું પડ સળંગ હોવાથી, તે જલવાહકમાંથી પર્ણમાં પાણીને અણુ-દર-અણુ ખેંચવાનું પરિણામ લાવે છે。
$ \Rightarrow $ વાતાવરણમાં પાણીની વરાળનું પ્રમાણ વાયુરંધ્રની નીચેની ગુહા (substomatal cavity) અને આંતરકોષીય અવકાશની તુલનામાં ઓછું હોવાથી, પાણી આસપાસની હવામાં પ્રસરણ પામે છે. આ એક 'બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ' (transpiration pull) ઉત્પન્ન કરે છે。
$ \Rightarrow $ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા ઉત્પન્ન થતું બળ જલવાહક જેવી નળીમાં પાણીના સ્તંભને $130 \ m$ થી વધુ ઊંચાઈ સુધી લઈ જવા માટે પૂરતું દબાણ પેદા કરી શકે છે。

(N/A) રક્ષક કોષોની આસપાસ આવેલા અધિસ્તરીય કોષોને સહાયક કોષો (subsidiary cells) કહેવામાં આવે છે.
રક્ષક કોષો અને અધિસ્તરીય કોષો વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

રક્ષક કોષો	અધિસ્તરીય કોષો
$(1)$ તેઓ વાલ આકારના અથવા મૂત્રપિંડ આકારના (દ્વિદળીમાં) અથવા ડમ્બેલ આકારના (એકદળીમાં) હોય છે.	$(1)$ તેઓ સામાન્ય રીતે બેરલ આકારના અથવા અનિયમિત હોય છે.
$(2)$ તેઓ હરિતકણ ધરાવે છે.	$(2)$ તેઓ સામાન્ય રીતે હરિતકણ ધરાવતા નથી.
$(3)$ તેઓ વાયુરંધ્રના ખુલવા અને બંધ થવાનું નિયમન કરવા માટે વિશિષ્ટ છે.	$(3)$ તેઓ વનસ્પતિની સપાટીને રક્ષણ અને માળખાકીય આધાર આપે છે.
$(4)$ તેમની અંદરની કોષદીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.	$(4)$ તેમની કોષદીવાલ સમાન રીતે પાતળી હોય છે.