The Pituitary Gland Questions in Gujarati

(C) $Oxytocin$ અંતઃસ્ત્રાવને પ્રસૂતી અંતઃસ્ત્રાવ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે માતાના ગર્ભાશયના સ્નાયુઓ પર કાર્ય કરે છે અને ગર્ભાશયના મજબૂત સંકોચન પ્રેરે છે,જે પ્રસૂતી દરમિયાન ગર્ભને ગર્ભાશયમાંથી બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
રિલેક્સિન પણ ગર્ભાવસ્થાના અંતિમ તબક્કામાં સ્ત્રવિત થાય છે જે પેલ્વિક અસ્થિબંધનને શિથિલ કરે છે અને જન્મ નહેરને પહોળી કરે છે,પરંતુ $Oxytocin$ ને મુખ્યત્વે પ્રસૂતીની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે 'પ્રસૂતી અંતઃસ્ત્રાવ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.
ન્યુરોહાઈપોફિસિસ (પશ્ચ પિટ્યુટરી) પોતે અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ કરતું નથી; તે બે અંતઃસ્ત્રાવોનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે: ઓક્સિટોસિન અને વાસોપ્રેસિન (જેને એન્ટિ-ડાય્યુરેટિક હોર્મોન અથવા $ADH$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે).
આ અંતઃસ્ત્રાવો હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને એક્સોનલ ટ્રાન્સપોર્ટ દ્વારા ન્યુરોહાઈપોફિસિસમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.
પ્રોલેક્ટિન,થાયરોઇડ-સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(TSH)$,ફોલિકલ-સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(FSH)$ અને લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન $(LH)$ એડેનોહાઈપોફિસિસ (અગ્ર પિટ્યુટરી) દ્વારા સંશ્લેષિત અને સ્ત્રાવિત થાય છે.

(B) ઓક્સિટોસિન અને એન્ટી-ડાયયુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$ હાયપોથેલેમસના ચેતાસ્ત્રાવી કોષો દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે.
આ હોર્મોન્સ અક્ષતંતુઓ દ્વારા પશ્ચ પિટ્યુટરી (ન્યુરોહાયપોફિસિસ) માં વહન પામે છે.
પશ્ચ પિટ્યુટરીમાંથી,તેઓ સંગ્રહિત થાય છે અને જરૂરિયાત મુજબ રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત થાય છે.

(D) પોર્ટલ તંત્ર એટલે એવું તંત્ર જેમાં શિરા સીધી હૃદયમાં પાછી જવાને બદલે કેશિકાઓમાંથી શરૂ થાય છે અને કેશિકાઓના બીજા સમૂહમાં સમાપ્ત થાય છે.
$Hypophysial$ પોર્ટલ તંત્રમાં,હાયપોથેલેમસની કેશિકાઓમાંથી રુધિર $Hypophysial$ પોર્ટલ શિરા દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
આ શિરા ત્યારબાદ પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અગ્ર ખંડમાં જાય છે,જ્યાં તે કેશિકાઓના બીજા સમૂહમાં વિભાજિત થાય છે.
તેથી,તે પોર્ટલ તંત્રનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(C) $ADH$ (એન્ટિડાયયુરેટિક હોર્મોન),જેને વાસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પશ્ચ ખંડ (ન્યુરોહાઈપોફિસિસ) માં વહન પામે છે.
તે પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પશ્ચ ખંડમાં સંગ્રહિત થાય છે અને ત્યાંથી રુધિરમાં મુક્ત થાય છે.
તેથી,પિટ્યુટરી ગ્રંથિનો પશ્ચ ખંડ એ $ADH$ ના સ્ત્રાવનું સ્થાન છે.

(A) $ADH$ એટલે કે એન્ટિ-ડાયયુરેટિક હોર્મોન,જે પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તેને વેસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે રક્તવાહિનીઓના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે (વેસોકોન્સ્ટ્રિક્શન),જે બ્લડ પ્રેશર વધારવામાં મદદ કરે છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય નેફ્રોન્સના દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$ અને સંગ્રહ નલિકાઓમાંથી પાણીના પુનઃશોષણને સરળ બનાવવાનું છે,જેનાથી પેશાબનું પ્રમાણ ઘટે છે.

(B) વેસોપ્રેસિન એ પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા મુક્ત થતું હોર્મોન છે. તેને $ADH$ (એન્ટિડાયયુરેટિક હોર્મોન) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે નેફ્રોન્સના દૂરસ્થ ગૂંચળાદાર નલિકા $(DCT)$ અને સંગ્રહ નલિકાઓમાંથી પાણીના પુનઃશોષણમાં મદદ કરે છે,જેનાથી ઉત્પન્ન થતા મૂત્રનું પ્રમાણ ઘટે છે.

(C) સાચું છે: ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ એ $ADH$ ની ઉણપને કારણે વધુ માત્રામાં મંદ પેશાબનો ત્યાગ અને અતિશય તરસ (polydipsia) દ્વારા લાક્ષણિક સ્થિતિ છે.
$R$ ખોટું છે: $ADH$ (જેને વાસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) હાયપોથેલેમસના ન્યુરોસેક્રેટરી કોષો દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને તે ફક્ત પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પશ્ચ ખંડ દ્વારા સંગ્રહિત અને મુક્ત થાય છે. તે પશ્ચ પિટ્યુટરી દ્વારા સંશ્લેષિત થતું નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) ઓક્સિટોસિન એ પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પશ્ચ ખંડ દ્વારા સ્ત્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે ગર્ભાશયના સરળ સ્નાયુઓના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે,જે બાળકના જન્મ સમયે પ્રસૂતિની પીડા પ્રેરે છે.
વધુમાં,ઓક્સિટોસિન સ્તન ગ્રંથિઓના સ્નાયુઓના સંકોચનને પણ પ્રેરે છે અને સ્તન ગ્રંથિમાંથી બાળકના મુખ સુધી દૂધના વહનમાં મદદ કરે છે.

(A) ન્યુરોહાઈપોફિસિસ,અથવા પિટ્યુટરી ગ્રંથિનો પશ્ચ ખંડ,બે અંતઃસ્ત્રાવોનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે,એટલે કે ઓક્સિટોસિન અને વાસોપ્રેસિન (જેને એન્ટિ-ડાય્યુરેટિક હોર્મોન અથવા $ADH$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે).
આ અંતઃસ્ત્રાવો વાસ્તવમાં હાઈપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને અક્ષતંતુ પરિવહન દ્વારા ન્યુરોહાઈપોફિસિસ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
ઓક્સિટોસિન શરીરના સરળ સ્નાયુઓ પર કાર્ય કરે છે અને તેમના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે. સ્ત્રીઓમાં,તે બાળકના જન્મ સમયે ગર્ભાશયના જોરદાર સંકોચનને અને સ્તનગ્રંથિમાંથી દૂધના ઉત્સર્જનને ઉત્તેજિત કરે છે.
વાસોપ્રેસિન મુખ્યત્વે કિડની પર કાર્ય કરે છે અને દૂરસ્થ નલિકાઓ દ્વારા પાણી અને ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સના પુનઃશોષણને ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી પેશાબ દ્વારા પાણીનો વ્યય (ડાય્યુરેસીસ) ઘટે છે.

(D) ઓક્સિટોસિન એ હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત અને પશ્ચ પિટ્યુટરી (ન્યુરોહાયપોફિસિસ) દ્વારા સંગ્રહિત અને મુક્ત થતું અંતઃસ્ત્રાવ છે.
પુખ્ત સ્ત્રીઓમાં,તેના મુખ્ય કાર્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. તે ગર્ભાશયના સરળ સ્નાયુઓ પર કાર્ય કરે છે અને બાળકના જન્મ (પ્રસૂતિ) દરમિયાન તેમના જોરદાર સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે.
$2$. તે બાળકના જન્મ પછી 'દૂધ-ઉત્સર્જન પ્રતિક્ષિપ્ત' (milk-ejection reflex) ને ઉત્તેજિત કરવા માટે સ્તન ગ્રંથીઓ પર કાર્ય કરે છે.
તેથી,વિકલ્પ $D$ એ સાચું વિધાન છે.

(D) મોટાભાગના ટ્રોફિક (Trophe = પોષણ) અંતઃસ્ત્રાવો પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અગ્ર ખંડ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
ગોનાડોટ્રોફિન્સ અથવા ગોનાડોટ્રોફિક અંતઃસ્ત્રાવો તે છે જે જનનપિંડો (શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ) ને ઉત્તેજિત કરે છે,દા.ત.,$FSH$ અને $LH$.
ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(FSH)$ માદામાં અંડપુટિકાઓની વૃદ્ધિ અને ઇસ્ટ્રોજનના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે,અને નરમાં શુક્રકોષજનન (શુક્રકોષોનું નિર્માણ) ને ઉત્તેજિત કરે છે.
લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન $(LH)$ માદામાં અંડપિંડના કોર્પસ લ્યુટિયમને પ્રોજેસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે. નરમાં,તે શુક્રપિંડના લેડિગના કોષો (આંતરાલીય કોષો) ને એન્ડ્રોજન્સનો સ્ત્રાવ કરવા માટે સક્રિય કરે છે.

(B) ગ્રોથ હોર્મોન (વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ),જેને સોમેટોટ્રોપિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે,જેને એડેનોહાઈપોફાઈસિસ પણ કહેવામાં આવે છે.
પુખ્ત વયના લોકોમાં,આ અંતઃસ્ત્રાવના અતિસ્ત્રાવ (વધારે પડતા ઉત્પાદન) ને કારણે એક્રોમેગેલી નામની સ્થિતિ સર્જાય છે.
આ સ્થિતિમાં જડબાં લાંબા થવા અને ચહેરા,હાથ અને પગના હાડકાંમાં નોંધપાત્ર વિકૃતિઓ જોવા મળે છે.

(C) પિટ્યુટરી ગ્રંથિને માનવ શરીરની સૌથી નાની અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ માનવામાં આવે છે.
તે ખોપરીના સ્ફેનોઇડ અસ્થિમાં આવેલા $sella \text{ } turcica$ નામના અસ્થિમય ખાડામાં સ્થિત છે.
તેને ઘણીવાર માસ્ટર એન્ડોક્રાઇન ગ્રંથિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે અન્ય ઘણી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓની પ્રવૃત્તિનું નિયમન કરે છે.

(A) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે: $Adenohypophysis$ (અગ્ર પિટ્યુટરી) અને $Neurohypophysis$ (પશ્ચ પિટ્યુટરી).
$1$. $Adenohypophysis$: તે પ્રોલેક્ટીન $(PRL)$, ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$, થાયરોઈડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(TSH)$, એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોન $(ACTH)$, લ્યુટીનાઈઝિંગ હોર્મોન $(LH)$ અને ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(FSH)$ સહિતના ઘણા હોર્મોન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે. પ્રોલેક્ટીન ખાસ કરીને સ્તન ગ્રંથિઓની વૃદ્ધિ અને તેમાં દૂધના નિર્માણનું નિયમન કરવા માટે જવાબદાર છે.
$2$. $Neurohypophysis$: તે ઓક્સિટોસિન અને વાસોપ્રેસિન $(ADH)$ નામના બે હોર્મોન્સનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે, જે હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે.
$3$. $Adrenal \text{ } cortex$: તે ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ્સ (જેમ કે કોર્ટિસોલ) અને મિનરલોકોર્ટિકોઇડ્સ (જેમ કે એલ્ડોસ્ટેરોન) નો સ્ત્રાવ કરે છે.
$4$. $Adrenal \text{ } medulla$: તે એડ્રેનાલિન (એપિનેફ્રાઇન) અને નોરએડ્રેનાલિન (નોરએપિનેફ્રાઇન) જેવા કેટેકોલામાઇન્સનો સ્ત્રાવ કરે છે.
તેથી, પ્રોલેક્ટીન $Adenohypophysis$ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.

(D) $FSH$ (ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અગ્ર ભાગમાંથી સ્ત્રવિત થાય છે.
તે નર અને માદા બંનેમાં સ્ત્રવિત થાય છે.
નરમાં,$FSH$ શુક્રકોષજનન અને શુક્રઉત્પાદક નલિકાઓના વિકાસને ઉત્તેજિત કરે છે.
જ્યારે માદામાં,તે અંડાશયમાં અંડપુટિકાઓના નિર્માણ અને વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે.

(A) બાળપણમાં ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$ ની ઉણપને કારણે વામનતા (Dwarfism) થાય છે.
તેમાં શરીર નાનું પરંતુ પ્રમાણસર હોય છે અને જાતીય પરિપક્વતાનો અભાવ જોવા મળે છે.
પુખ્ત વયના લોકોમાં ગ્રોથ હોર્મોનના અતિસ્ત્રાવને કારણે એક્રોમેગેલી થાય છે.
ક્રેટિનિઝમ અને મિક્સોડિમા થાઇરોઇડ ગ્રંથિના અલ્પસ્ત્રાવને કારણે થાય છે.

(D) એન્ટી-ડાયયુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$,જેને વાસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેની ઉણપને કારણે ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ થાય છે.
આ સ્થિતિમાં,કિડની પાણીનું પુનઃશોષણ કરવામાં અસમર્થ હોય છે,જેના પરિણામે વારંવાર અને વધુ પડતો પેશાબ થાય છે.
આના કારણે શરીરમાંથી પાણીનો વધુ પડતો વ્યય થાય છે,જેનાથી વ્યક્તિને ખૂબ તરસ લાગે છે અને નિર્જલીકરણ (dehydration) થાય છે.

(C) $TSH$ નો અર્થ થાયરોઇડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (Thyroid Stimulating Hormone) છે.
તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું હોર્મોન છે જે થાયરોઇડ ગ્રંથિને થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.

(B) $GnRH$ (ગોનાડોટ્રોપિન રિલીઝિંગ હોર્મોન) હાયપોથેલેમસ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ પર કાર્ય કરીને ગોનાડોટ્રોપિન ($LH$ અને $FSH$) ના સંશ્લેષણ અને મુક્તિને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી,$A$ એ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ છે અને $B$ એ ગોનાડોટ્રોપિન છે.

(B) $1$. દૂધના ઉત્સર્જન (ejection) ની શરૂઆત કરતો અંતઃસ્ત્રાવ ઓક્સિટોસિન $(OT)$ છે. તે સ્તન ગ્રંથિઓની આસપાસના માયોએપિથેલિયલ કોષોનું સંકોચન કરે છે,જેનાથી દૂધનું ઉત્સર્જન થાય છે.
$2$. દૂધના ઉત્પાદન (lactation) ને ઉત્તેજિત કરતો અંતઃસ્ત્રાવ પ્રોલેક્ટિન $(PRL)$ છે. તે સ્તન ગ્રંથિઓ પર કાર્ય કરીને દૂધનું સંશ્લેષણ કરે છે.
$3$. અંડાશયના પુટિકાઓની વૃદ્ધિ અને પરિપક્વતાને ઉત્તેજિત કરતો અંતઃસ્ત્રાવ ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(FSH)$ છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $OT, PRL, \text{ અને } FSH$ છે.

(B) હાયપોથેલેમસ અને પિટ્યુટરી ગ્રંથિની શરીરરચનાના આધારે:
$A$ એ હાયપોથેલેમસના પ્રદેશને દર્શાવે છે.
$B$ એ હાયપોથેલેમિક ન્યુરોન્સ (ચેતાકોષો) ને દર્શાવે છે.
$C$ એ આ ચેતાકોષોના ચેતાક્ષ (Axon) ને દર્શાવે છે જે પશ્ચ પિટ્યુટરીમાં જાય છે.
$D$ એ પશ્ચ પિટ્યુટરી (ન્યુરોહાયપોફિસિસ) ને દર્શાવે છે.
આથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે,જે આપેલ આકૃતિના ભાગોને શ્રેષ્ઠ રીતે રજૂ કરે છે.

(B) $1$. ઓક્સિટોસિન અને વાસોપ્રેસિન જેવા અંતઃસ્ત્રાવો હાયપોથેલેમસમાં સંશ્લેષિત થાય છે અને ચેતાક્ષો દ્વારા વહન પામીને પશ્ચ પિટ્યુટરીમાં રહેલા ચેતાંતોમાં મુક્ત થાય છે.
$2$. અગ્ર પિટ્યુટરીનું નિયમન હાયપોથેલેમિક અંતઃસ્ત્રાવો (રિલીઝિંગ અને ઇન્હિબિટરી અંતઃસ્ત્રાવો) દ્વારા થાય છે, જે હાયપોફિઝિયલ પોર્ટલ રુધિરાભિસરણ તંત્ર દ્વારા અગ્ર પિટ્યુટરી સુધી પહોંચે છે.
$3$. તેથી, $A$ એ ચેતાંત (Nerve Ending) છે, $B$ એ અગ્ર (Anterior) છે, અને $C$ એ હાયપોફિઝિયલ નિવાહિકા (Hypophyseal Portal) છે.
$4$. સાચી જોડી $A-\text{ચેતાંત (Nerve Ending)}, B-\text{અગ્ર (Anterior)}, C-\text{હાયપોફિઝિયલ નિવાહિકા (Hypophyseal Portal)}$ છે.

(D) હાયપોથેલેમિક ચેતાકોષો અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે જે એક્સોન્સ $(A)$ દ્વારા મુસાફરી કરે છે અને તેમના ચેતા અંતિમ છેડાઓ $(B)$ માંથી મુક્ત થાય છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો પોર્ટલ રુધિરાભિસરણ તંત્ર $(D)$ દ્વારા પિટ્યુટરી ગ્રંથિ $(C)$ સુધી પહોંચે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો અગ્ર પિટ્યુટરી $(E)$ ના કાર્યોનું નિયમન કરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $A$-એક્સોન્સ,$B$-ચેતા અંતિમ છેડાઓ,$C$-પિટ્યુટરી ગ્રંથિ,$D$-પોર્ટલ રુધિરાભિસરણ તંત્ર,$E$-અગ્ર પિટ્યુટરી છે.
વિકલ્પ $D$ અગ્ર પિટ્યુટરીના નિયમનના સંદર્ભમાં $A$ (એક્સોન્સ),$B$ (ચેતા અંતિમ છેડાઓ) અને $C$ (પિટ્યુટરી ગ્રંથિ) ઘટકોને યોગ્ય રીતે ઓળખે છે.

(A) અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાં બે મુખ્ય પ્રકારના ક્રોમોફિલ કોષો હોય છે,જેમને એસિડોફિલ્સ અને બેસોફિલ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કોષો અભિરંજક ગ્રહણ કરવાની તેમની ક્ષમતા દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે અને વિવિધ અંતઃસ્ત્રાવોના સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.

(C) ઇન્સ્યુલિન એ પેપ્ટાઇડ અંતઃસ્ત્રાવ છે જે બે પોલીપેપ્ટાઇડ શૃંખલાઓ,શૃંખલા $A$ અને શૃંખલા $B$ ની બનેલી હોય છે,જે ડાયસલ્ફાઇડ બંધો દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે. આ ડાયસલ્ફાઇડ બંધો સિસ્ટીન એમિનો એસિડના સલ્ફર પરમાણુઓ વચ્ચે રચાય છે. તેથી,સક્રિય ઇન્સ્યુલિન અણુના બંધારણ અને નિર્માણ માટે સલ્ફર એક આવશ્યક ખનિજ તત્વ છે.

(B) સોમેટોટ્રોપિક અંતઃસ્ત્રાવ,જેને વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે શરીરની સામાન્ય વૃદ્ધિ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉત્તેજક તરીકે કાર્ય કરે છે.
તે કોષોમાં $DNA$,$RNA$ અને પ્રોટીનના જૈવસંશ્લેષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
પરિણામે,તે કોષીય વૃદ્ધિ અને પ્રસાર તેમજ હાડકાં,સ્નાયુઓ અને સંયોજક પેશીઓની વૃદ્ધિ અને સમારકામને ઉત્તેજિત કરે છે.

(D) $Oxytocin$ આપણા શરીરના સ્મૂધ મસલ્સ (લીલા સ્નાયુઓ) પર કાર્ય કરે છે અને તેમના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે.
સ્ત્રીઓમાં,તે બાળકના જન્મ (પ્રસૂતિ) સમયે ગર્ભાશયના જોરદાર સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે.
તે સ્તન ગ્રંથિઓમાંથી દૂધના સ્ત્રાવને પણ ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો $Oxytocin$ ના સાચા કાર્યો છે.

(A) પશ્ચ પિટ્યુટરી,જેને $Neurohypophysis$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પોતે અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ કરતું નથી. તેના બદલે,તે હાઈપોથેલેમસ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને ઓક્સિટોસિન અને વાસોપ્રેસિન $(ADH)$,માટે સંગ્રહ અને મુક્તિ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવો હાઈપોથેલેમિક ચેતાકોષોના અક્ષતંતુઓ દ્વારા સંગ્રહ માટે $Neurohypophysis$ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ રુધિરમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે.

(C) પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ બે અંતઃસ્ત્રાવોનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે: વેસોપ્રેસિન (જેને $ADH$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) અને ઓક્સિટોસિન,જે હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે.
વેસોપ્રેસિન (અથવા $ADH$) મુખ્યત્વે મૂત્રપિંડ પર કાર્ય કરે છે અને દૂરસ્થ નલિકાઓ અને સંગ્રહિત નલિકાઓ દ્વારા પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સના પુનઃશોષણને ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી મૂત્ર દ્વારા પાણીનો વ્યય ઘટે છે.
ઓક્સિટોસિન આપણા શરીરના સરળ સ્નાયુઓ પર કાર્ય કરે છે અને તેમના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે. સ્ત્રીઓમાં,તે બાળકના જન્મ સમયે ગર્ભાશયના જોરદાર સંકોચનને અને સ્તન ગ્રંથિમાંથી દૂધના ઉત્સર્જનને ઉત્તેજિત કરે છે. દૂધનું ઉત્પાદન પ્રોલેક્ટિન દ્વારા ઉત્તેજિત થાય છે,જે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.

(C) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એ મગજના પાયાના ભાગે આવેલી વટાણાના દાણા જેવડી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે.
તે સ્ફેનોઇડ અસ્થિના ખાડામાં આવેલી હોય છે જેને $A$-સેલા ટર્સિકા કહેવામાં આવે છે.
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એક વૃંત (ઇન્ફન્ડીબ્યુલમ) દ્વારા $B$-હાયપોથેલેમસ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$-સેલા ટર્સિકા અને $B$-હાયપોથેલેમસ છે.

(B) પિટ્યુટરી ગ્રંથિને સામાન્ય રીતે 'માસ્ટર એન્ડોક્રાઇન ગ્લેન્ડ' (માસ્ટર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તે અન્ય ઘણી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓની પ્રવૃત્તિઓનું નિયમન કરે છે.
તેને શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ 'હાઈપોફિસિસ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
માનવ શરીરમાં 'સૌથી નાની અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ' પીનિયલ ગ્રંથિ છે,પિટ્યુટરી ગ્રંથિ નથી.
તેથી,વિધાન $II$ અને $III$ સાચા છે.

(A) વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$,જેને સોમેટોટ્રોપિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અગ્ર ભાગ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તે કોષ વિભાજન (સમભાજન) ને ઉત્તેજિત કરીને,પ્રોટીન સંશ્લેષણમાં વધારો કરીને અને સ્નાયુઓ તથા હાડકાંની વૃદ્ધિને સરળ બનાવીને શરીરની એકંદર વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.

(B) પિટ્યુટરી ગ્રંથિનો અગ્ર ખંડ થાયરોઇડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(TSH)$નો સ્ત્રાવ કરે છે,જે થાયરોઇડ ગ્રંથિની રચના અને કાર્યનું નિયમન કરે છે.
તે એડ્રેનો કોર્ટિકો ટ્રોપિક હોર્મોન $(ACTH)$ પણ મુક્ત કરે છે,જે એડ્રિનલ કોર્ટેક્સની રચના અને કાર્યનું નિયમન કરે છે.
વધુમાં,તે $FSH$ અને $LH$ જેવા ગોનાડોટ્રોપિનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે જનનપિંડની રચના અને કાર્યને નિયંત્રિત કરે છે.
જોકે,એડ્રિનલ મેડ્યુલા મુખ્યત્વે પિટ્યુટરી હોર્મોન્સને બદલે અનુકંપી ચેતાતંત્ર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,જો પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દૂર કરવામાં આવે,તો આપેલા વિકલ્પોમાંથી એડ્રિનલ મેડ્યુલા સૌથી ઓછી અસર પામશે.

(D) એડેનોહાઈપોફિસિસ (પિટ્યુટરી ગ્રંથિનો અગ્ર ભાગ) માંથી ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$ અથવા સોમેટોટ્રોફિન હોર્મોન $(STH)$ ના અતિસ્ત્રાવને કારણે બાળકોમાં કાયાકાયતા (Gigantism) અને પુખ્તાવસ્થામાં એક્રોમેગેલી (Acromegaly) થાય છે.
કાયાકાયતામાં હાડકાંની અતિશય વૃદ્ધિ (લંબાઈમાં વધારો) અને આંતરિક અંગોનું કદ વધવું જેવી અસરો જોવા મળે છે.
એક્રોમેગેલીમાં હાડકાંની અસામાન્ય જાડાઈ (પેરિઓસ્ટીયમના અસ્થિભવનને કારણે) જોવા મળે છે,ખાસ કરીને ચહેરા પર અને હાથ તથા પગના છેડાના ભાગોમાં.
આ બંને સ્થિતિઓ પિટ્યુટરી હોર્મોન્સના વધુ પડતા ઉત્પાદનને કારણે થતી હોવાથી,તેને હાઈપરપિટ્યુટારિઝમની વિકૃતિઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) પિટ્યુટરી ગ્રંથિના અગ્ર ખંડ (એડેનોહાઈપોફિસિસ) દ્વારા નીચેના અંતઃસ્ત્રાવો મુક્ત થાય છે:
$(i) GH$ (ગ્રોથ હોર્મોન - વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ)
$(ii) PRL$ (પ્રોલેક્ટિન)
$(iii) TSH$ (થાયરોઈડ સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન)
$(iv) ACTH$ (એડ્રીનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોન)
$(v) LH$ (લ્યુટિનાઈઝિંગ હોર્મોન)
$(vi) FSH$ (ફોલિકલ સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન)
ઓક્સિટોસિન હાઈપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પશ્ચ ખંડ (ન્યુરોહાઈપોફિસિસ) દ્વારા મુક્ત થાય છે. તેથી, અગ્ર ખંડ દ્વારા મુક્ત થતા અંતઃસ્ત્રાવો $I, II, III, IV$ અને $V$ છે.

(C) મગજમાં પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (જેને હાયપોફિસિસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) અને પિનિયલ ગ્રંથિ આવેલી હોય છે.
- પિટ્યુટરી ગ્રંથિ 'સેલા ટર્સિકા' નામના અસ્થિમય ખાડામાં આવેલી હોય છે અને તે હાયપોથેલેમસ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
- પિનિયલ ગ્રંથિ અગ્ર મગજની પૃષ્ઠ બાજુએ આવેલી હોય છે.
- પેરાથાઇરોઇડ અને થાઇરોઇડ ગ્રંથિઓ શ્વાસનળી (ટ્રેકિયા) ના સ્થાને આવેલી હોય છે.
- થાઇમસ ગ્રંથિ હૃદય અને મહાધમનીની પૃષ્ઠ બાજુએ આવેલી હોય છે.

(B) $GnRH$ (ગોનાડોટ્રોપિન-રિલીઝિંગ હોર્મોન) હાયપોથેલેમસ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ પર કાર્ય કરે છે અને ગોનાડોટ્રોપિનના સંશ્લેષણ અને મુક્તિને ઉત્તેજિત કરે છે,જેમાં $LH$ (લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન) અને $FSH$ (ફોલિકલ-સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) નો સમાવેશ થાય છે.

(C) પિટ્યુટરી ગ્રંથિને એડેનોહાઇપોફિસિસ અને ન્યુરોહાઇપોફિસિસમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
$Pars$ $nervosa$ (જેને પશ્ચ પિટ્યુટરી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) હાયપોથેલેમસના સીધા ચેતા નિયંત્રણ હેઠળ છે.
હાયપોથેલેમસમાં આવેલા ન્યુરોસેક્રેટરી કોષો (કોષકેન્દ્રો) ઓક્સિટોસિન અને $ADH$ (વેસોપ્રેસિન) જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ કરે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો અક્ષતંતુઓ (axons) દ્વારા વહન પામે છે અને $pars$ $nervosa$ માં સંગ્રહિત થઈને મુક્ત થાય છે.
તેથી,$pars$ $nervosa$ સીધું ન્યુરોસેક્રેટરી કોષો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જ્યારે $pars$ $distalis$ અને $pars$ $intermedia$ પોર્ટલ રુધિરાભિસરણ તંત્ર દ્વારા હાયપોથેલેમિક મુક્ત કરનારા અને અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

(B) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ શરીરરચનાની દ્રષ્ટિએ બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે: એડેનોહાઈપોફિસિસ અને ન્યુરોહાઈપોફિસિસ.
$NCERT$ ના વર્ગીકરણ મુજબ,એડેનોહાઈપોફિસિસ બે પ્રદેશોનું બનેલું છે: પાર્સ ડિસ્ટાલિસ અને પાર્સ ઇન્ટરમીડિયા.
ન્યુરોહાઈપોફિસિસ માત્ર એક જ પ્રદેશનું બનેલું છે,જે પાર્સ નર્વોસા છે.
તેથી,એડેનોહાઈપોફિસિસ એ પાર્સ ડિસ્ટાલિસ અને પાર્સ ઇન્ટરમીડિયાનું બનેલું છે.

(C) દેડકામાં, પિટ્યુટરી ગ્રંથિ $pars \text{ } distalis$, $pars \text{ } intermedia$ અને $pars \text{ } nervosa$ માં વિભાજિત હોય છે।
$pars \text{ } distalis$ ગ્રોથ હોર્મોન, પ્રોલેક્ટીન, થાઇરોઇડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન, એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોન, લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન અને ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે।
મેલાનોસાઇટ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(MSH)$ ખાસ કરીને દેડકાની પિટ્યુટરી ગ્રંથિના $pars \text{ } intermedia$ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે।
તેથી, $MSH$ એ $pars \text{ } distalis$ દ્વારા મુક્ત થતું નથી।

(D) દેડકામાં,પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એડેનોહાયપોફિસિસ અને ન્યુરોહાયપોફિસિસમાં વિભાજિત હોય છે.
એડેનોહાયપોફિસિસ વધુમાં પાર્સ ડિસ્ટાલિસ અને પાર્સ ઇન્ટરમીડિયામાં વિભાજિત થાય છે.
$MSH$ (મેલાનોસાઇટ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) ખાસ કરીને પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પાર્સ ઇન્ટરમીડિયા દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે,જે ત્વચાના રંજકદ્રવ્યના નિયમનમાં મદદ કરે છે.

(C) ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$,જેને સોમેટોટ્રોપિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયમન કરે છે.
તે કોષોમાં એમિનો એસિડના ગ્રહણ અને પ્રોટીન સંશ્લેષણને વધારીને પ્રોટીન એનાબોલિઝમને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તે આંતરડામાંથી $Ca^{2+}$ (કેલ્શિયમ) ના શોષણમાં વધારો કરે છે.
તે પેશીઓ દ્વારા ગ્લુકોઝના ગ્રહણ અને ઉપયોગને ઘટાડીને રુધિર ગ્લુકોઝનું સંરક્ષણ કરે છે,જેનાથી $ATP$ ઉત્પાદન માટે રુધિર ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ ધીમો પડે છે.

(C) વામનતા (Dwarfism) એ શરીરની વૃદ્ધિ અકાળે અટકી જવાને કારણે અને હાડપિંજરના ઓછા વિકાસને કારણે થતી સ્થિતિ છે,જે સામાન્ય રીતે તરુણાવસ્થા પહેલા જોવા મળે છે.
તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ ($GH$ અથવા સોમેટોટ્રોપિન) નો ઓછો સ્ત્રાવ,જે હાડકાંની લંબાઈ વધારવામાં અવરોધરૂપ બને છે.
$(b)$ સોમેટોસ્ટેટિન (ગ્રોથ હોર્મોન ઇન્હિબિટિંગ હોર્મોન) નો વધુ પડતો સ્ત્રાવ,જે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવના મુક્ત થવાને અવરોધે છે.
તેથી,$(ii)$ અને $(iii)$ બંને સાચા છે.

(A) જાયન્ટિઝમ: તરુણાવસ્થા પહેલા $Growth\; hormone$ $(GH)$ ના વધુ પડતા સ્ત્રાવને કારણે જાયન્ટિઝમ થાય છે.
જાયન્ટિઝમ એ બાળપણ દરમિયાન લાંબા હાડકાંના અસામાન્ય લંબાણને કારણે ઊંચાઈમાં થતી અસાધારણ વૃદ્ધિ છે.
$Somatostatin$ એ $Growth\; hormone$ ના સ્ત્રાવને અવરોધે છે.

(A) પ્રોલેક્ટિન સ્તનના વિકાસ અને સ્તન ગ્રંથિઓમાં દૂધના સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.
પુરુષોમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણો મુખ્યત્વે $LH$ (લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જે ટેસ્ટોસ્ટેરોનના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે.
મેલાટોનિનનો સ્ત્રાવ પિનિયલ ગ્રંથિ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જ્યારે $MSH$ (મેલાનોસાઇટ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) ત્વચાના રંગદ્રવ્યને નિયંત્રિત કરે છે.
એસ્ટ્રોજનનો સ્ત્રાવ મુખ્યત્વે સ્ત્રીઓમાં $FSH$ (ફોલિકલ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) દ્વારા ઉત્તેજિત થાય છે.

(B) ન્યુરોહાઈપોફિસિસ (પશ્ચ પિટ્યુટરી) અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ કરતું નથી. તે માત્ર ઓક્સિટોસિન અને વાસોપ્રેસિનનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે,જે હાઈપોથેલેમસના ન્યુરોસેક્રેટરી કોષો દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને એક્સોનલ ટ્રાન્સપોર્ટ દ્વારા ન્યુરોહાઈપોફિસિસ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ ખોટો છે.

(A) અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ઘણા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે।
$\text{થાયરોટ્રોફિન}$ $(TSH)$ થાયરોઇડ ગ્રંથિને ઉત્તેજિત કરે છે।
$\text{ગોનાડોટ્રોફિન}$ ($LH$ અને $FSH$) પ્રજનન ગ્રંથિઓ (શુક્રપિંડ અથવા અંડપિંડ) ને ઉત્તેજિત કરે છે।
$\text{એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોફિન}$ $(ACTH)$ એડ્રિનલ બાહ્યકને ઉત્તેજિત કરે છે।
$\text{સોમેટોટ્રોફિન}$, જેને ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે અન્ય કોઈ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિને ઉત્તેજિત કરવાને બદલે વૃદ્ધિ, પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને ચયાપચયને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શરીરના વિવિધ પેશીઓ પર સીધી અસર કરે છે।

(C) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોન $(ACTH)$ નો સ્ત્રાવ કરે છે.
$ACTH$ એડ્રિનલ ગ્રંથિના એડ્રિનલ કોર્ટેક્સને ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ્સ અને સેક્સ કોર્ટિકોઇડ્સનું સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ કરવા માટે ઉત્તેજિત કરવા માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે પિટ્યુટરી ગ્રંથિને સર્જિકલ રીતે દૂર કરવામાં આવે છે,ત્યારે $ACTH$ નું ઉત્પાદન બંધ થઈ જાય છે.
$ACTH$ ઉત્તેજનાના અભાવને કારણે,એડ્રિનલ કોર્ટેક્સ એટ્રોફી (સંકોચન અને કાર્ય ગુમાવવું) અનુભવે છે.
પરિણામે,રક્તમાં ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ્સ અને સેક્સ કોર્ટિકોઇડ્સનું સ્તર ઘટી જાય છે.

(C) $ADH$ (એન્ટિ-ડાયયુરેટિક હોર્મોન),જેને વાસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા મુક્ત થાય છે.
તે ધમનિકાઓનું સંકોચન કરીને ધમનીય રુધિર દબાણમાં વધારો કરે છે,જેનાથી પરિઘવર્તી અવરોધ વધે છે.