The Pituitary Gland Questions in Gujarati

(A) ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ એ એવી સ્થિતિ છે જે વધુ પડતા મંદ પેશાબના ઉત્સર્જન (પોલ્યુરિયા) અને અતિશય તરસ (પોલિડિપ્સિયા) દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.
આ સ્થિતિ એન્ટી-ડાયયુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$,જેને વેસોપ્રેસિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેની ઉણપને કારણે થાય છે.
$ADH$ હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને પિટ્યુટરી ગ્રંથિના પશ્ચ ભાગ (ન્યુરોહાયપોફિસિસ) દ્વારા સંગ્રહિત અને મુક્ત થાય છે.
કારણ કે $ADH$ ની ઉણપ વિધાનમાં વર્ણવેલ લક્ષણો તરફ દોરી જાય છે,તેથી કારણ આ સ્થિતિના શારીરિક આધારને યોગ્ય રીતે સમજાવે છે.

(A) પ્રોલેક્ટિન અગ્ર પિટ્યુટરી અંતઃસ્ત્રાવોમાં અજોડ છે કારણ કે તેનો સ્ત્રાવ મુખ્યત્વે હાયપોથેલેમસના અવરોધક નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે.
આ અવરોધક નિયંત્રણ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર ડોપામાઇન દ્વારા થાય છે,જે પ્રોલેક્ટિન ઇન્હિબિટિંગ હોર્મોન $(PIH)$ તરીકે કાર્ય કરે છે.
ડોપામાઇન હાયપોથેલેમસમાં ટ્યુબરોઇન્ફન્ડિબ્યુલર ચેતાકોષો દ્વારા સંશ્લેષિત અને મુક્ત થાય છે,જે ત્યારબાદ હાયપોફિઝિયલ પોર્ટલ સિસ્ટમ દ્વારા અગ્ર પિટ્યુટરીના લેક્ટોટ્રોપ્સને અવરોધે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(C) ઓક્સિટોસિન બાળકના જન્મ દરમિયાન ગર્ભાશયના સ્નાયુઓના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે અને સ્તન ગ્રંથિઓમાંથી દૂધના ઉત્સર્જનની શરૂઆત કરે છે.
ઓક્સિટોસિનનું સંશ્લેષણ હાયપોથેલેમસમાં થાય છે અને તેને સંગ્રહ અને મુક્તિ માટે પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (ન્યુરોહાયપોફિસિસ) માં મોકલવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે કારણ કે પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ ઓક્સિટોસિનનું સંશ્લેષણ કરતી નથી; તે ફક્ત તેનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે.

(B) ઓક્સિટોસિન એ પિટ્યુટરી ગ્રંથિના ન્યુરોહાઈપોફિસિસ (પશ્ચ પિટ્યુટરી) દ્વારા સ્ત્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે ગર્ભાશયના સરળ સ્નાયુઓ પર કાર્ય કરે છે અને તેમના જોરદાર સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે,જે પ્રસૂતિ (બાળકના જન્મ)ની પ્રક્રિયા અને પ્રસૂતિની પીડા માટે આવશ્યક છે.

(D) ઓક્સિટોસિનને દૂધના ઉત્સર્જન માટેનો અંતઃસ્ત્રાવ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે સ્તન ગ્રંથિઓના સરળ સ્નાયુઓ (માયોએપિથેલિયલ કોષો) ના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે,જેના પરિણામે દૂધનું ઉત્સર્જન થાય છે. બીજી તરફ,પ્રોલેક્ટિન દૂધના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.

(D) વિધાન ખોટું છે કારણ કે દૂધનું સંશ્લેષણ $Prolactin$ (પ્રોલેક્ટીન) અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા ઉત્તેજિત થાય છે,ઓક્સિટોસિન દ્વારા નહીં. ઓક્સિટોસિન દૂધના ઉત્સર્જન (milk ejection) માટે જવાબદાર છે.
કારણ પણ ખોટું છે કારણ કે ઓક્સિટોસિન હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને તે $Neurohypophysis$ (પશ્ચ પિટ્યુટરી) માંથી મુક્ત થાય છે,$Adenohypophysis$ (અગ્ર પિટ્યુટરી) માંથી નહીં.

(A) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ રચનાત્મક રીતે એડેનોહાયપોફિસિસ અને ન્યુરોહાયપોફિસિસમાં વિભાજિત છે.
એડેનોહાયપોફિસિસ બે ભાગો ધરાવે છે: $Pars \text{ } distalis$ અને $Pars \text{ } intermedia$.
પિટ્યુટરી ગ્રંથિના $Pars \text{ } distalis$ પ્રદેશને સામાન્ય રીતે અગ્ર પિટ્યુટરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$, પ્રોલેક્ટિન $(PRL)$, થાયરોઇડ ઉત્તેજક અંતઃસ્ત્રાવ $(TSH)$, એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક અંતઃસ્ત્રાવ $(ACTH)$, લ્યુટિનાઇઝિંગ અંતઃસ્ત્રાવ $(LH)$ અને ફોલિકલ ઉત્તેજક અંતઃસ્ત્રાવ $(FSH)$ જેવા ઘણા મહત્વપૂર્ણ અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) પ્રોલેક્ટિન એ અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય સ્તનગ્રંથિઓના વિકાસ અને વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરવાનું છે અને તેમાં દૂધના ઉત્પાદન અને સ્ત્રાવને પ્રોત્સાહન આપવાનું છે. તેથી,તેને લેક્ટોજેનિક અંતઃસ્ત્રાવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

(A) આપેલ આકૃતિમાં:
$P$ એ હાયપોથેલેમસ દર્શાવે છે,જે ડાયએન્સેફાલનનો પાયાનો ભાગ છે.
$Q$ એ અગ્ર પિટયુટરી (એડેનોહાયપોફિસિસ) દર્શાવે છે,જે પોર્ટલ રુધિરાભિસરણ તંત્ર દ્વારા હાયપોથેલેમસ સાથે જોડાયેલ છે.
$R$ એ પશ્ચ પિટયુટરી (ન્યુરોહાયપોફિસિસ) દર્શાવે છે,જે હાયપોથેલેમસના સીધા ચેતાકીય નિયંત્રણ હેઠળ છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $P$ = હાયપોથેલેમસ,$Q$ = અગ્ર પિટયુટરી,$R$ = પશ્ચ પિટયુટરી છે.

(B) $LH$ એટલે લ્યુટિનાઇઝિંગ હોર્મોન.
તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિના ગોનાડોટ્રોપિક કોષો દ્વારા સંશ્લેષિત અને સ્ત્રાવિત થાય છે.
તેનું મુખ્ય કાર્યસ્થાન જનનપિંડ (નરમાં શુક્રપિંડ અને માદામાં અંડપિંડ) છે.
નરમાં,$LH$ લેડિગના કોષો પર કાર્ય કરીને એન્ડ્રોજનના સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે.
માદામાં,$LH$ સંપૂર્ણ પરિપક્વ પુટિકાઓ (ગ્રાફિયન પુટિકા) ના અંડપાતને પ્રેરે છે અને કોર્પસ લ્યુટિયમની જાળવણી કરે છે.

(C) $1$. ઓક્સિટોસિન આપણા શરીરના સરળ સ્નાયુઓ પર કાર્ય કરે છે અને તેમના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરે છે. સ્ત્રીઓમાં,તે બાળકના જન્મ સમયે ગર્ભાશયના જોરદાર સંકોચનને અને સ્તન ગ્રંથિમાંથી દૂધના ઉત્સર્જનને ઉત્તેજિત કરે છે. પ્રોલેક્ટીન સ્તન ગ્રંથિની વૃદ્ધિનું નિયમન કરે છે.
$2$. $ACTH$ (એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોન) એડ્રિનલ કોર્ટેક્સમાંથી ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ્સ નામના સ્ટીરોઈડ હોર્મોન્સના સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે,મિનરલોકોર્ટિકોઇડ્સને નહીં.
$3$. વેસોપ્રેસિન,જેને એન્ટિડાય્યુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે મુખ્યત્વે કિડની પર કાર્ય કરે છે અને દૂરસ્થ નલિકાઓ દ્વારા પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સના પુનઃશોષણને ઉત્તેજિત કરે છે અને આમ પેશા આમ મૂત્ર દ્વારા પાણીના વ્યયને ઘટાડે છે.
$4$. પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન $(PTH)$ હાડકાં પર કાર્ય કરીને અને હાડકાના પુનઃશોષણ (ઓગળવાની પ્રક્રિયા) ને ઉત્તેજિત કરીને રુધિરમાં $Ca^{2+}$ નું સ્તર વધારે છે.

(B) ગોનાડોટ્રોપિક અંતઃસ્ત્રાવો, જેને ગોનાડોટ્રોપિન્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થતા અંતઃસ્ત્રાવો છે જે પ્રજનન અંગો (શુક્રપિંડ અથવા અંડપિંડ) પર કાર્ય કરીને તેમની વૃદ્ધિ અને કાર્યનું નિયમન કરે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવોમાં $Luteinizing \text{ } Hormone$ $(LH)$ અને $Follicle \text{ } Stimulating \text{ } Hormone$ $(FSH)$ નો સમાવેશ થાય છે.
$LH$ અને $FSH$ નર અને માદા બંનેમાં જાતીય અંતઃસ્ત્રાવોના ઉત્પાદન અને જનનકોષોના પરિપક્વતાને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી, વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(C) વેસોપ્રેસિન,જેને એન્ટિડાયયુરેટિક હોર્મોન $(ADH)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા મુક્ત થાય છે.
તે મુખ્યત્વે મૂત્રપિંડની નલિકાઓ પર કાર્ય કરે છે જેથી પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું રુધિરમાં પુનઃશોષણ થઈ શકે.
પાણીના પુનઃશોષણમાં વધારો કરીને,તે મૂત્રમાં ઉત્સર્જિત પાણીનું પ્રમાણ ઘટાડે છે (મૂત્રને વધુ સાંદ્ર બનાવે છે).
વધુમાં,$ADH$ રુધિરવાહિનીઓનું સંકોચન કરે છે,જેના પરિણામે રુધિરનું દબાણ વધે છે.

(B) પિટ્યુટરી ગ્રંથિ,જેને ઘણીવાર માસ્ટર ગ્રંથિ કહેવામાં આવે છે,તે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં અંતઃસ્ત્રાવો મુક્ત કરે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,અગ્ર પિટ્યુટરી દ્વારા સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવો $Hypophyseal$ $portal$ $vein$ (હાયપોફિઝિયલ પોર્ટલ શિરા) તંત્ર દ્વારા વહન પામે છે.
આ વિશિષ્ટ રુધિરવાહિની તંત્ર હાયપોથેલેમસને અગ્ર પિટ્યુટરી સાથે જોડે છે,જે નિયંત્રક અંતઃસ્ત્રાવોના સીધા વહનની મંજૂરી આપે છે.
તેથી,$Hypophyseal$ $portal$ $vein$ એ મુખ્ય રચના છે જે આ અંતઃસ્ત્રાવોને તેમના વિતરણ માટે સૌથી પહેલા મેળવે છે.

(A) વિધાન $I$ સાચું છે: વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$,જેને સોમેટોટ્રોપિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે. તેનું સ્તર બાળપણ અને કિશોરાવસ્થા દરમિયાન સૌથી વધુ હોય છે,જે શરીરની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે તરુણાવસ્થા દરમિયાન ટોચ પર પહોંચે છે.
વિધાન $II$ સાચું છે: તરુણાવસ્થા પછી પણ,$GH$ સમગ્ર જીવન દરમિયાન સતત સ્ત્રવિત થતું રહે છે,જોકે તે નીચા સ્તરે હોય છે. તે ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ,પ્રોટીન સંશ્લેષણ અને વિવિધ પેશીઓમાં કોષોના સમારકામ અને બદલીમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) $Diabetes \text{ } insipidus$ એ $Antidiuretic \text{ } Hormone$ $(ADH)$, જેને $vasopressin$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેની ઉણપને કારણે થતી સ્થિતિ છે.
$ADH$ પશ્ચ પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે અને મૂત્રપિંડના નલિકાઓ પર કાર્ય કરીને પાણીના પુનઃશોષણને સરળ બનાવે છે.
જ્યારે $ADH$ નું સ્તર ઓછું હોય છે, ત્યારે મૂત્રપિંડ પાણીનું કાર્યક્ષમ રીતે પુનઃશોષણ કરી શકતા નથી, જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં મંદ મૂત્રનો ત્યાગ (polyuria) થાય છે અને સતત અતિશય તરસ લાગે છે (polydipsia).

(B) એક્રોમેગેલી એ પુખ્ત વયના વ્યક્તિઓમાં ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$ ના અતિસ્ત્રાવને કારણે થતી સ્થિતિ છે.
પુખ્ત વયના વ્યક્તિઓમાં,અસ્થિના છેડાઓ (epiphyseal plates) બંધ થઈ ગયા હોય છે,તેથી હાડકાં લંબાઈમાં વધી શકતા નથી.
તેના બદલે,વધારાનો $GH$ ચહેરા,હાથ અને પગના હાડકાંને જાડા અને મોટા બનાવે છે,જે એક્રોમેગેલીના લાક્ષણિક લક્ષણો તરફ દોરી જાય છે.
$ACTH$ એ એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોન છે,$MSH$ એ મેલાનોસાઇટ-સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન છે,અને $TSH$ એ થાયરોઇડ-સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન છે,જેમાંથી કોઈ પણ એક્રોમેગેલી માટે જવાબદાર નથી.

(C) સાચો જવાબ છે.
ન્યુરોહાઈપોફિસિસ (પશ્ચ પિટ્યુટરી) ઓક્સિટોસિન અને વેસોપ્રેસિનનો સંગ્રહ અને મુક્તિ કરે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો હાઈપોથેલેમસમાં સંશ્લેષિત થાય છે અને ચેતાક્ષ દ્વારા ન્યુરોહાઈપોફિસિસમાં વહન પામે છે,જ્યાં તેઓ સંગ્રહિત થાય છે અને ત્યારબાદ રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત થાય છે.

(D) પ્રોલેક્ટિન.
$Prolactin$ એ એવો અંતઃસ્ત્રાવ છે જે નર અને માદા બંનેમાં અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય માદામાં બાળકના જન્મ પછી સ્તન ગ્રંથિઓનો વિકાસ અને દૂધના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરવાનું છે.
જોકે તે નરમાં પણ હાજર હોય છે,પરંતુ નર પ્રજનન તંત્રમાં તેનું કોઈ જાણીતું શારીરિક કાર્ય નથી,તેથી તે ફક્ત માદામાં જ કાર્યરત છે.