Blood and Blood Group Questions in Gujarati

(D) વિકલ્પ $D$ માં વિધાન $a$: પુખ્ત વયના વ્યક્તિઓમાં $RBC$ (રક્તકણો) લાલ અસ્થિમજ્જામાં બને છે.
વિકલ્પ $D$ માં વિધાન $b$: ગ્લોબ્યુલિન એ પ્લાઝ્મા પ્રોટીન છે જે મુખ્યત્વે એન્ટિબોડીઝ (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) તરીકે કાર્ય કરે છે અને શરીરની સંરક્ષણ પ્રણાલીમાં સામેલ હોય છે.
અન્ય વિકલ્પો ખોટા છે કારણ કે:
- પ્લાઝ્મામાં $90-92\%$ પાણી હોય છે,પરંતુ લસિકા રંગહીન પ્રવાહી છે,લીલું નથી.
- પ્રોટીન પ્લાઝ્માના $6-8\%$ ભાગ બનાવે છે,પરંતુ લસિકા લાલ અસ્થિમજ્જામાં બનતી નથી; તે આંતરકોષીય પ્રવાહીમાંથી બને છે.
- રુધિર ગંઠાઈ જવા માટે ફાઈબ્રિનોજન જરૂરી છે,આલ્બ્યુમિન નહીં (જે આસૃતિ દબાણ જાળવી રાખે છે).

(B) રુધિર પ્લાઝ્મામાં ત્રણ મુખ્ય પ્રોટીન હોય છે: આલ્બ્યુમિન,ગ્લોબ્યુલિન અને ફાઈબ્રિનોજન.
$1$. આલ્બ્યુમિન મુખ્યત્વે રુધિરમાં આસૃતિ સંતુલન (osmotic balance) માટે જવાબદાર છે.
$2$. ગ્લોબ્યુલિન મુખ્યત્વે શરીરની સંરક્ષણ પ્રણાલીમાં સામેલ છે,જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે.
$3$. ફાઈબ્રિનોજન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (clotting) માટે જરૂરી છે.
તેથી,'ગ્લોબ્યુલિન = રોગપ્રતિકારક શક્તિ' એ એકમાત્ર સાચું વિધાન છે.

(B) શ્વેતકણો (Leucocytes) હિમોગ્લોબિન $(Hb)$ ના અભાવને કારણે રંગહીન હોય છે.
તેઓ કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે અને રક્તકણોની સરખામણીમાં સંખ્યામાં પ્રમાણમાં ઓછા હોય છે.
શ્વેતકણોની સરેરાશ સંખ્યા $6000-8000 \, mm^{-3}$ રુધિર હોય છે,$5000-8000 \, mm^{-3}$ નહીં.
શ્વેતકણો સામાન્ય રીતે અલ્પજીવી કોષો છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ માં આપેલ વિધાન ખોટું છે.

(B) વિધાન $(A)$ ખોટું છે કારણ કે ગ્લોબ્યુલિન મુખ્યત્વે શરીરની રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયાઓમાં (એન્ટિબોડી તરીકે) સંકળાયેલા છે,જ્યારે આલ્બ્યુમિન આસૃતિ સંતુલન (osmotic balance) જાળવવામાં મદદ કરે છે.
કારણ $(R)$ ખોટું છે કારણ કે રુધિરમાં ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો નિષ્ક્રિય સ્વરૂપે (પ્રો-એન્ઝાઇમ) હોય છે જેથી રુધિરવાહિનીઓમાં બિનજરૂરી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા અટકે.
તેથી,બંને વિધાનો ખોટા છે.

(A) ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઇટ્સ એ $WBC$ છે જે ભક્ષકકોષો તરીકે કાર્ય કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ન્યુટ્રોફિલ્સ સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતા ભક્ષકકોષો છે,જે કુલ $WBC$ ના $60-65\%$ જેટલા હોય છે.
તેઓ શરીરમાં પ્રવેશતા બાહ્ય સજીવોનો નાશ કરનારા પ્રાથમિક કોષો છે.
મોનોસાઇટ્સ પણ ભક્ષકકોષો તરીકે કાર્ય કરે છે,પરંતુ તેમનું પ્રમાણ ઓછું $(6-8\%)$ હોય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોના આધારે,સાચો જવાબ ન્યુટ્રોફિલ્સ દર્શાવતો વિકલ્પ છે.

(D) $AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓની રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ બંને એન્ટિજન હોય છે.
તેમની પાસે બંને એન્ટિજન હોવાથી,તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ $A$ અને $B$ બંનેને 'પોતાના' તરીકે ઓળખે છે.
તેથી,તેઓ તેમના રુધિરરસમાં anti-$A$ કે anti-$B$ એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરતા નથી.
આ તેમને સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર (universal recipient) બનાવે છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ $AB, A, B,$ અને $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓ પાસેથી રુધિર મેળવી શકે છે.
આમ,સાચો જવાબ $AB, A, B, O$ અને nil છે.

(D) થ્રોમ્બોસાઇટ્સ,જેમને રુધિર કણિકાઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અસ્થિમજ્જામાં મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે.
તેઓ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે રુધિરવાહિનીમાં ઈજા થાય છે,ત્યારે થ્રોમ્બોસાઇટ્સ ઈજાના સ્થળે એકઠા થાય છે અને એવા પદાર્થો મુક્ત કરે છે જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાને ઉત્તેજિત કરે છે.
થ્રોમ્બોસાઇટ્સની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો (થ્રોમ્બોસાઇટોપેનિયા) થવાથી શરીરની રુધિર ગંઠાઈ જવાની ક્ષમતા ઘટે છે,જેના પરિણામે શરીરમાંથી વધુ પડતો રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે.

(B) રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો પ્લાઝ્મામાં નિષ્ક્રિય સ્વરૂપે હોય છે જેથી રુધિરવાહિનીઓની અંદર બિનજરૂરી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા અટકાવી શકાય.
જ્યારે રુધિર ગંઠાઈ જાય છે,ત્યારે ગંઠાઈ જવાના કારકો (જેમ કે ફાઈબ્રિનોજન) વપરાઈ જાય છે,અને બાકી રહેલા પ્રવાહીને સીરમ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ નિષ્ક્રિય સ્વરૂપ અને સીરમ છે.

(D) દરેક વિધાનનું વિશ્લેષણ કરીએ:
$(I)$ પુખ્ત વયના લોકોમાં $RBCs$ (રક્તકણો) લાલ અસ્થિમજ્જામાં બને છે,શ્વેત અસ્થિમજ્જામાં નહીં. તેથી,વિધાન $(I)$ ખોટું છે.
$(II)$ હિમોગ્લોબિન નામના આયર્નયુક્ત શ્વસન રંજકદ્રવ્યની હાજરીને કારણે $RBCs$ લાલ રંગના હોય છે. આ વિધાન સાચું છે.
$(III)$ મોટાભાગના સસ્તન પ્રાણીઓમાં,પરિપક્વ $RBCs$ માં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે જેથી હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળી રહે. તેથી,વિધાન $(III)$ ખોટું છે.
$(IV)$ એક સ્વસ્થ વ્યક્તિના દર $100 \, ml$ રુધિરમાં $12-16 \, g$ હિમોગ્લોબિન હોય છે,$1000 \, ml$ માં નહીં. તેથી,વિધાન $(IV)$ ખોટું છે.
આમ,વિધાન $(I), (III)$ અને $(IV)$ ખોટા છે.

(C) $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ બંને પ્રતિજન (antigens)નો અભાવ હોય છે,જે અન્ય રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને રુધિર દાન કરતી વખતે રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયાને અટકાવે છે. તેથી,તેમને 'સાર્વત્રિક દાતા' કહેવામાં આવે છે.
$AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓના રક્તકણો પર $A$ અને $B$ બંને પ્રતિજન હોય છે અને તેમના રુધિરરસ (plasma)માં એન્ટી-$A$ અને એન્ટી-$B$ પ્રતિદ્રવ્યો (antibodies)નો અભાવ હોય છે. આ તેમને કોઈપણ અન્ય રુધિરજૂથમાંથી રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા વગર રુધિર સ્વીકારવાની મંજૂરી આપે છે. તેથી,તેમને 'સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર' કહેવામાં આવે છે.

(A) રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયાઓની એક શૃંખલા સામેલ હોય છે.
રુધિરરસમાં રહેલા નિષ્ક્રિય ફાઈબ્રિનોજનનું $Thrombin$ (થ્રોમ્બિન) ઉત્સેચક દ્વારા સક્રિય ફાઈબ્રિનના તંતુઓમાં રૂપાંતર થાય છે.
$Thrombin$ પોતે રુધિરરસમાં રહેલા નિષ્ક્રિય $Prothrombin$ (પ્રોથ્રોમ્બિન) માંથી $Thrombokinase$ (થ્રોમ્બોકાઈનેઝ) ઉત્સેચક સંકુલની મદદથી બને છે.
તેથી,ફાઈબ્રિનોજનનું ફાઈબ્રિનમાં રૂપાંતર કરવા માટે જવાબદાર ચોક્કસ ઉત્સેચક $Thrombin$ છે.

(B) પૃષ્ઠવંશીઓના રુધિરમાં હિમોગ્લોબિન હોય છે,જે રક્તકણો $(RBCs)$ માં જોવા મળતું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય છે.
હિમોગ્લોબિન એ એક સંયુક્ત પ્રોટીન છે જે ગ્લોબિન નામના પ્રોટીન ભાગ અને હિમ નામના બિન-પ્રોટીન પ્રોસ્થેટિક સમૂહનું બનેલું છે.
હિમ સમૂહના કેન્દ્રમાં આયર્ન $(Fe^{2+})$ આયન હોય છે,જે ઓક્સિજનના અણુઓ સાથે જોડાવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,આયર્ન એ પૃષ્ઠવંશીઓના રુધિરમાં જોવા મળતું આવશ્યક ખનિજ તત્ત્વ છે.

(D) એન્ટિબૉડી એ વિશિષ્ટ પ્રકારના પ્રોટીન છે જે રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા વિદેશી રોગકારકોને ઓળખવા અને તેનો નાશ કરવા માટે ઉત્પન્ન થાય છે.
માનવ શરીરમાં,$B$-લસિકાકણ ($B$-lymphocytes) એ શ્વેતકણોનો એક પ્રકાર છે જે એન્ટિબૉડીના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
જ્યારે આ કોષો એન્ટિજનના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તેઓ પ્લાઝ્મા કોષોમાં વિભેદિત થાય છે,જે રુધિર અને લસિકામાં મોટી માત્રામાં એન્ટિબૉડીનો સ્ત્રાવ કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ (લસિકાકણ) છે.

(A) વિટામિન $K$ યકૃતમાં રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો (clotting factors) ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે,ખાસ કરીને પ્રોથ્રોમ્બીન (કારક $II$),કારક $VII$,કારક $IX$ અને કારક $X$. પ્રોથ્રોમ્બીન એ એક નિષ્ક્રિય પુરોગામી પ્રોટીન છે જે વિટામિન $K$ ની હાજરીમાં યકૃતમાં સંશ્લેષિત થાય છે. એકવાર સંશ્લેષિત થયા પછી,તે રુધિરમાં મુક્ત થાય છે,જ્યાં તે પાછળથી રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે અને થ્રોમ્બીનમાં રૂપાંતરિત થાય છે. તેથી,વિટામિન $K$ ની પ્રાથમિક ભૂમિકા પ્રોથ્રોમ્બીનના સંશ્લેષણમાં છે.

(B) રુધિરનું ગંઠાઈ જવું (coagulation) એ એક પ્રક્રિયા છે જેમાં ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો (clotting factors) ની જરૂર પડે છે,ખાસ કરીને ફાઈબ્રિનોજન,જે સંપૂર્ણ રુધિર અને લસિકામાં હાજર હોય છે.
$A$. રુધિર રસમાં ફાઈબ્રિનોજન હોય છે અને જો ગંઠાઈ જવાના કારકો સક્રિય થાય તો તે જામી શકે છે.
$B$. સીરમ એ રુધિર ગંઠાઈ ગયા પછી બાકી રહેતું પ્રવાહી છે; તેમાં ફાઈબ્રિનોજન અને અન્ય ગંઠાઈ જવાના કારકોનો અભાવ હોય છે,તેથી તે જામી શકતું નથી.
$C$. લસિકા (ઉરસીય નલિકામાંથી) માં ગંઠાઈ જવાના કારકો હોય છે અને તે જામી શકે છે,જોકે તે રુધિર કરતા ધીમી ગતિએ જામી શકે છે.
$D$. સંપૂર્ણ રુધિરમાં ફાઈબ્રિનોજન સહિતના તમામ ગંઠાઈ જવાના કારકો હોય છે અને તે હવા અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત સપાટીના સંપર્કમાં આવતા જામી જાય છે.

(B) બેઝોફિલ્સ એ કણિકામય શ્વેતકણોનો એક પ્રકાર છે જે બળતરા પ્રતિભાવોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તેમના કોષરસમાં કણિકાઓ હોય છે જે રાસાયણિક મધ્યસ્થીઓનો સંગ્રહ કરે છે.
સક્રિય થયા પછી,બેઝોફિલ્સ હિસ્ટેમાઈન (જે વાસોડિલેશન પ્રેરે છે અને રુધિરવાહિનીઓની પારગમ્યતા વધારે છે) અને હિપેરીન (એક ઍન્ટિ-કોએગ્યુલન્ટ જે રુધિર ગંઠાતું અટકાવે છે) મુક્ત કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) શ્વેતકણો $(WBCs)$ અથવા લ્યુકોસાઇટ્સ એ રોગપ્રતિકારક તંત્રના કોષો છે જે શરીરને ચેપી રોગો અને બહારના આક્રમણકારો સામે રક્ષણ આપે છે.
વિવિધ પ્રકારના શ્વેતકણોમાં, તટસ્થકણ (Neutrophils) અને એકકેન્દ્રિકણ (Monocytes) સૌથી વધુ સક્રિય ભક્ષક કોષો છે.
તટસ્થકણ એ સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા શ્વેતકણો $(60-65\%)$ છે અને તે બેક્ટેરિયાનું ભક્ષણ કરીને રક્ષણની પ્રથમ હરોળ તરીકે કાર્ય કરે છે.
એકકેન્દ્રિકણ એ સૌથી મોટા શ્વેતકણો છે અને પેશીઓમાં તે મહાભક્ષક કોષો (macrophages) માં વિભેદિત થાય છે, જે ભક્ષણની પ્રક્રિયામાં અત્યંત કાર્યક્ષમ હોય છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) $O$ રુધિર જૂથ જનીન પ્રકાર $ii$ દ્વારા નક્કી થાય છે.
બાળકમાં $O$ રુધિર જૂથ $(ii)$ હોવા માટે,બંને પિતૃઓએ $i$ જનીન આપવું જરૂરી છે.
$AB$ રુધિર જૂથ ધરાવતા પિતૃઓનો જનીન પ્રકાર $I^A I^B$ હોય છે.
તેમની પાસે $i$ જનીન હોતું નથી,તેથી તેઓ $O$ રુધિર જૂથ $(ii)$ ધરાવતું બાળક પેદા કરી શકતા નથી.
આથી,$AB$ રુધિર જૂથ ધરાવતા પિતૃઓને $O$ રુધિર જૂથ ધરાવતું બાળક હોઈ શકે નહીં.

(C) રક્તકણો (Red Blood Cells) ની પુખ્તતા માટે અસ્થિમજ્જામાં ચોક્કસ કારકોની જરૂર હોય છે.
વિટામિન $- B_{12}$ (સાયનોકોબાલામિન) અને ફોલિક એસિડ એ $DNA$ સંશ્લેષણ અને રક્તકણોની પુખ્તતા માટે આવશ્યક છે.
વિટામિન $- B_{12}$ ની ઉણપને કારણે પર્નિસિયસ એનિમિયા (pernicious anemia) થાય છે,જેમાં રક્તકણો અપરિપક્વ અને કદમાં મોટા (મેગાલોબ્લાસ્ટિક) હોય છે.
તેથી,વિટામિન $- B_{12}$ એ રક્તકણોની પુખ્તતા માટે એક મહત્વપૂર્ણ કારક છે.

(D) શ્વસન વાયુઓનું વહન મુખ્યત્વે $R.B.C.$ અને રુધિરરસ દ્વારા થાય છે.
$1.$ $R.B.C.$ (રક્તકણો) માં હિમોગ્લોબિન હોય છે, જે $O_2$ સાથે જોડાઈને ઓક્સિહિમોગ્લોબિન બનાવે છે અને $CO_2$ ના થોડા ભાગનું કાર્બામિનોહિમોગ્લોબિન તરીકે વહન કરે છે.
$2.$ રુધિરરસ $O_2$ નું દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં (આશરે $3\%$) અને $CO_2$ નું દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં (આશરે $7\%$) તેમજ બાયકાર્બોનેટ સ્વરૂપમાં (આશરે $70\%$) વહન કરે છે.
$3.$ $W.B.C.$ (શ્વેતકણો) મુખ્યત્વે રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ભાગ લે છે અને શ્વસન વાયુઓના વહનમાં કોઈ નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવતા નથી.
તેથી, $R.B.C.$ અને રુધિરરસ બંને $O_2$ અને $CO_2$ ના વહન માટે જવાબદાર છે.

(A) જ્યારે રક્તકણો તેમના જીવનકાળના અંતે (આશરે $120$ દિવસ) પહોંચે છે,ત્યારે તેમનું વિઘટન બરોળ,યકૃત અને અસ્થિમજ્જામાં થાય છે. હીમોગ્લોબિન અણુનું વિઘટન ગ્લોબિન શૃંખલાઓ અને હિમમાં થાય છે. હિમ સમૂહનું વધુ વિઘટન આયર્ન અને બિલીવર્ડીનમાં થાય છે. ત્યારબાદ બિલીવર્ડીન ઝડપથી બિલીરુબીનમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે યકૃત દ્વારા પિત્તરસમાં ઉત્સર્જિત થતું મુખ્ય રંજકદ્રવ્ય છે. તેથી,બિલીરુબીન એ હીમોગ્લોબિનના વિઘટનની અંતિમ મુખ્ય નીપજ છે.

(B) એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફેટાલિસ ત્યારે થાય છે જ્યારે $Rh^{-ve}$ માતા $Rh^{+ve}$ ગર્ભ ધારણ કરે છે.
પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન,પ્રસૂતિ સમયે માતાનું રક્ત ગર્ભના $Rh$ એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જેના કારણે માતાનું શરીર $Rh$ વિરોધી એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,જો ગર્ભ ફરીથી $Rh^{+ve}$ હોય,તો આ માતૃત્વના એન્ટિબોડીઝ જરાયુ (placenta) ઓળંગીને ગર્ભના રક્તકણોનો નાશ કરી શકે છે,જે ગંભીર એનિમિયા અથવા કમળા તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,આ સ્થિતિ $Rh^{+ve}$ પુરુષ અને $Rh^{-ve}$ સ્ત્રી વચ્ચેના લગ્નમાં જોવા મળે છે.

(C) રુધિર જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ એન્ટિજન હોય છે અને તેમના રુધિરરસમાં એન્ટિ-$B$ એન્ટિબોડી હોય છે.
પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા ટાળવા માટે,દાતાના રુધિરમાં $B$ એન્ટિજન હોવા જોઈએ નહીં.
તેથી,$A$ રુધિર જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિ $A$ રુધિર જૂથ (સમાન પ્રકાર) અથવા $O$ રુધિર જૂથ (સાર્વત્રિક દાતા,કારણ કે તેમાં $A$ કે $B$ બંને એન્ટિજનનો અભાવ હોય છે) ધરાવતી વ્યક્તિ પાસેથી રુધિર મેળવી શકે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) રુધિર ગંઠાવાની પ્રક્રિયામાં કૅલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ખૂબ જ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં જરૂરી કારકોને સક્રિય કરવા માટે,ખાસ કરીને પ્રોથ્રોમ્બિનનું થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતર કરવા માટે અનિવાર્ય છે. જ્યારે તાજા એકત્રિત કરેલા રુધિરમાંથી કૅલ્શિયમ દૂર કરવામાં આવે (દા.ત. $EDTA$ કે સોડિયમ સાઇટ્રેટ જેવા ચીલેટિંગ એજન્ટ ઉમેરીને),ત્યારે રુધિર ગંઠાવાની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે,જેનાથી રુધિર ગંઠાતું નથી.

(B) અસ્થિ મજ્જા એ પ્રાથમિક લસિકા અંગ છે જ્યાં રુધિરના તમામ કોષો,જેમાં $RBCs$ (રક્તકણો),$WBCs$ (શ્વેતકણો) અને ત્રાકકણોનો સમાવેશ થાય છે,તેનું નિર્માણ રુધિરકોષોત્પાદન (hematopoiesis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે. તેથી,અસ્થિ મજ્જા $RBCs$ અને $WBCs$ બંનેનું નિર્માણ કરે છે.

(B) એન્ટિજન્સ એ રક્તકણો $(RBCs)$ ની સપાટી પર જોવા મળતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન અથવા કાર્બોદિત પદાર્થો છે.
આ એન્ટિજન્સ વ્યક્તિના રુધિરજૂથ (Blood group) નક્કી કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિમાં, $RBCs$ ની સપાટી પર એન્ટિજન $A$ અથવા $B$ ની હાજરી રુધિરનો પ્રકાર નક્કી કરે છે.
તેથી, એન્ટિજન્સ કોષની સપાટી પર જોવા મળે છે.

(A) રક્તકણોની સરખામણીમાં શ્વેતકણો (leukocytes) નું આયુષ્ય પ્રમાણમાં ટૂંકું હોય છે. જોકે શ્વેતકણોના પ્રકાર મુજબ તેમનું આયુષ્ય અલગ-અલગ હોય છે (દા.ત.,ન્યુટ્રોફિલ્સ થોડા દિવસો જીવે છે,જ્યારે કેટલાક લિમ્ફોસાઇટ્સ વર્ષો સુધી જીવી શકે છે),સામાન્ય રીતે મોટાભાગના પરિભ્રમણ કરતા શ્વેતકણોનું આયુષ્ય $10$ દિવસથી ઓછું માનવામાં આવે છે. તેથી,સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ $A$ છે.

(A) શ્વેત કણો $(WBCs)$ ને તેમના કોષરસમાં કણિકાઓની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે બે મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: કણિકામય (granulocytes) અને કણિકા વિહીન (agranulocytes).
$1$. કણિકામય કોષોના કોષરસમાં કણિકાઓ હોય છે,જેમાં તટસ્થ કણ (neutrophils),અમ્લરાગી કણ (eosinophils) અને અલ્કરાગી કણ (basophils) નો સમાવેશ થાય છે.
$2$. કણિકા વિહીન કોષોના કોષરસમાં સ્પષ્ટ કણિકાઓ હોતી નથી,જેમાં લસિકા કણો (lymphocytes) અને એકકેન્દ્રીય કોષો (monocytes) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,લસિકા કણો એ કણિકા વિહીન કોષો છે.

(B) રુધિરરસમાં સોડિયમ,પોટેશિયમ,કૅલ્શિયમ,મૅગ્નેશિયમ,ક્લોરાઇડ,બાયકાર્બોનેટ અને ફોસ્ફેટ આયનો જેવા વિવિધ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ હોય છે.
આ પૈકી,$Na^+$ (સોડિયમ) એ રુધિરરસમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતો ધન આયન છે,જે શરીરમાં આસૃતિનું દબાણ અને પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) શ્વેતકણો $(WBCs)$,જેમને લ્યુકોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે કોષકેન્દ્ર ધરાવતા કોષો છે.
તેઓ 'ડાયાપેડેસિસ' (diapedesis) નામનો ગુણધર્મ દર્શાવે છે,જે તેમને રુધિરકેશિકાઓની દીવાલમાંથી બહાર નીકળીને ચેપ અથવા ઈજાના સ્થળે પહોંચવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે $WBCs$ માં કોષકેન્દ્ર હોય છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે $WBC$ ની સંખ્યામાં વધારો (લ્યુકોસાઇટોસિસ) સામાન્ય રીતે ચેપ અથવા લ્યુકેમિયા (રુધિરનું કેન્સર) સાથે સંકળાયેલ છે,ઘટાડો નહીં.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે $WBCs$ નું નિર્માણ અસ્થિમજ્જા (bone marrow) માં થાય છે,જોકે કેટલાક લિમ્ફોસાઇટ્સ થાયમસમાં પરિપક્વ થાય છે.

(A) $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિમાં,રુધિર જૂથ '$O$' એ રક્તકણો $(RBCs)$ ની સપાટી પર '$A$' અને '$B$' બંને ઍન્ટિજનની ગેરહાજરી દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
જો કે,રુધિર જૂથ '$O$' ધરાવતી વ્યક્તિઓના પ્લાઝ્મામાં ઍન્ટિ-$A$ (ઍન્ટિબૉડી '$a$') અને ઍન્ટિ-$B$ (ઍન્ટિબૉડી '$b$') બંને ઍન્ટિબૉડી હાજર હોય છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે તેમાં ઍન્ટિજનનો અભાવ હોય છે પરંતુ '$a$' અને '$b$' ઍન્ટિબૉડી હાજર હોય છે.

(C) વિટામિન $- K$ યકૃતમાં રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો જેવા કે પ્રોથ્રોમ્બિન અને કારકો $VII$,$IX$ અને $X$ ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
જ્યારે વિટામિન $- K$ ની ઊણપ હોય છે,ત્યારે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા ખોરવાય છે.
પરિણામે,ઈજાના સ્થાને રુધિર અસરકારક રીતે ગંઠાતું નથી,જેના કારણે સતત અથવા લાંબા સમય સુધી રુધિર વહેતું રહે છે.

(A) રુધિરને રુધિરરસ અને રુધિરકણોમાં અલગ કરવા માટે,રુધિરને પ્રવાહી અવસ્થામાં રાખવું જરૂરી છે (ગંઠાઈ જતું અટકાવવું જોઈએ).
$1$. હીપેરીન અને સોડિયમ ઓક્ઝલેટ એ પ્રતિ-સ્કંદકો (anticoagulants) છે જે કેલ્શિયમ આયનોને દૂર કરીને અથવા ચીલેશન દ્વારા રુધિરને ગંઠાઈ જતું અટકાવે છે,જે રુધિર જામવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.
$2$. જંતુરહિત ટેસ્ટટ્યુબ રુધિર એકત્રિત કરવા માટે પ્રમાણભૂત છે.
$3$. કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ એ કેલ્શિયમ આયનોનો સ્ત્રોત છે. રુધિરમાં કેલ્શિયમ ઉમેરવાથી રુધિર જામવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે,જેના કારણે રુધિર ગંઠાઈ જાય છે અને રુધિરરસ તથા રુધિરકણોને અસરકારક રીતે અલગ કરી શકાતા નથી. તેથી,કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ ધરાવતી ટેસ્ટટ્યુબનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.

(C) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિમાં,રક્તકણોની સપાટી પર રહેલા એન્ટિજન રુધિરજૂથ નક્કી કરે છે.
$1$. રુધિરજૂથ $A$ ધરાવતી વ્યક્તિમાં એન્ટિજન $A$ અને પ્લાઝ્મામાં ઍન્ટિબોડી $b$ હોય છે.
$2$. રુધિરજૂથ $B$ ધરાવતી વ્યક્તિમાં એન્ટિજન $B$ અને પ્લાઝ્મામાં ઍન્ટિબોડી $a$ હોય છે.
$3$. રુધિરજૂથ $AB$ ધરાવતી વ્યક્તિમાં રક્તકણો પર બંને એન્ટિજન $A$ અને $B$ હાજર હોય છે,પરંતુ પ્લાઝ્મામાં કોઈ પણ ઍન્ટિબોડી ($a$ કે $b$) હોતા નથી.
$4$. રુધિરજૂથ $O$ ધરાવતી વ્યક્તિમાં રક્તકણો પર કોઈ એન્ટિજન હોતા નથી,પરંતુ પ્લાઝ્મામાં બંને ઍન્ટિબોડી $a$ અને $b$ હાજર હોય છે.
તેથી,જે રુધિરજૂથમાં બંને એન્ટિજન હાજર હોય અને કોઈ ઍન્ટિબોડી ન હોય તે $AB$ છે.

(D) રુધિર જામવાની પ્રક્રિયા (coagulation) એ જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના વિવિધ કારકો (clotting factors) ભાગ લે છે.
$Thromboplastin$ એ ઈજા પામેલા પેશીઓ અથવા રુધિરકણિકાઓ દ્વારા મુક્ત થતું લિપોપ્રોટીન છે,જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની બાહ્ય પ્રક્રિયા (extrinsic pathway) શરૂ કરે છે.
જ્યારે $Thromboplastin$ ને રુધિરના પ્રવાહમાં દાખલ કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પ્રોથોમ્બીનનું થ્રોમ્બીનમાં રૂપાંતર કરવા માટે ઉદ્દીપક તરીકે કાર્ય કરે છે,જે ત્યારબાદ ફાઇબ્રીનોજેનને ફાઇબ્રીનમાં ફેરવે છે,જેના પરિણામે દાખલ કરેલા સ્થાને રુધિર જામી જાય છે.
$Fibrinogen$ અને $Prothrombin$ એ રુધિરમાં પહેલેથી જ હાજર નિષ્ક્રિય ઘટકો છે,જ્યારે $Heparin$ એ પ્રતિ-સ્કંદક (anticoagulant) છે જે રુધિરને જામતું અટકાવે છે.

(A) મોટા,અવિકસિત,કોષકેન્દ્રી અને હીમોગ્લોબિનની ઉણપ ધરાવતા ઇરીથ્રોસાઇટ્સ (મેગાલોબ્લાસ્ટ્સ) ની હાજરી એ મેગાલોબ્લાસ્ટિક એનીમિયાનું લક્ષણ છે.
આ સ્થિતિ મુખ્યત્વે $Vitamin B_{12}$ (કોબાલમાઇન) અને ફૉલિક ઍસિડ $(Vitamin B_9)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે.
આ વિટામિન્સ $DNA$ સંશ્લેષણ અને અસ્થિમજ્જામાં રક્તકણોના પરિપક્વતા માટે આવશ્યક છે.
તેમની ઉણપને કારણે ઇરીથ્રોસાઇટ્સ પરિપક્વ થઈ શકતા નથી,જેના પરિણામે અપરિપક્વ અને મોટા કોષો રુધિરમાં મુક્ત થાય છે.
તેથી,આહારમાં ફૉલિક ઍસિડ અને કોબાલમાઇનનો ઉમેરો કરવો જરૂરી છે.

(A) રુધિર ગંઠાવવાની પ્રક્રિયામાં ફાઈબ્રિનોજનનું ફાઈબ્રિન તંતુઓમાં રૂપાંતર થાય છે,જેના માટે રુધિર ગંઠાવતા કારકો (clotting factors) જરૂરી છે.
$1$. રુધિર સીરમ એ રુધિર ગંઠાઈ ગયા પછી વધતું પ્રવાહી છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં ફાઈબ્રિનોજન અને અન્ય ગંઠાવતા કારકોનો અભાવ હોય છે,તેથી તે ગંઠાતું નથી.
$2$. લસિકા (ઉરસીય નલિકામાંથી) માં ગંઠાવતા કારકો હોય છે અને તે રુધિર કરતાં ધીમી ગતિએ ગંઠાઈ શકે છે.
$3$. ફુપ્ફુસીય શિરાના સંપૂર્ણ રુધિરમાં તમામ કોષીય ઘટકો અને ગંઠાવતા કારકો હાજર હોય છે,તેથી તે ગંઠાઈ જશે.
$4$. રુધિરરસમાં ફાઈબ્રિનોજન અને અન્ય ગંઠાવતા કારકો હાજર હોય છે,તેથી જો તેને યોગ્ય ઉત્તેજકો મળે તો તે ગંઠાઈ શકે છે.

(B) ઍન્ટિબોડીઝ,જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે રુધિરમાં જોવા મળતા પ્રોટીનનો એક પ્રકાર છે.
તેઓ ગ્લોબ્યુલિન નામના પ્રોટીન વર્ગમાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,તેમને ગામા-ગ્લોબ્યુલિન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
તેથી,ઍન્ટિબોડીઝમાં નોંધપાત્ર ઊણપ રુધિરમાં સીરમ ગ્લોબ્યુલિનના ઘટતા સ્તર દ્વારા પ્રતિબિંબિત થાય છે.
સીરમ આલ્બ્યુમિન મુખ્યત્વે આસૃતિ દબાણ જાળવવામાં સામેલ છે,જ્યારે ફાઇબ્રીનોજેન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.
હીમોસાઈટ્સ એ રુધિર કોષો છે,પ્રોટીન નથી.
આમ,સાચું નિદાન સૂચક સીરમ ગ્લોબ્યુલિન છે.

(C) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિ રક્તકણો $(RBCs)$ ની સપાટી પર બે સપાટીના એન્ટિજનોની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે,જે એન્ટિજન $A$ અને એન્ટિજન $B$ છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિરજૂથ $A$ હોય છે,તેમના રક્તકણો પર એન્ટિજન $A$ હોય છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિરજૂથ $B$ હોય છે,તેમના રક્તકણો પર એન્ટિજન $B$ હોય છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિરજૂથ $AB$ હોય છે,તેમના રક્તકણો પર એન્ટિજન $A$ અને $B$ બંને હોય છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિરજૂથ $O$ હોય છે,તેમના રક્તકણો પર એન્ટિજન $A$ કે એન્ટિજન $B$ બંનેમાંથી કોઈ પણ હોતું નથી.
તેથી,$ABO$ પદ્ધતિમાં '$O$' એ એન્ટિજન $A$ અને $B$ બંનેની ગેરહાજરી સૂચવે છે.

(B) $ABO$ રુધિરજૂથ તંત્રમાં,$O$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને 'સાર્વત્રિક દાતા' (Universal Donor) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમના રક્તકણો પર $A$ કે $B$ પ્રતિજન (antigen) હોતા નથી.
આનો અર્થ એ છે કે $O$ રુધિરજૂથનું રુધિર કોઈપણ રુધિરજૂથ ($A, B, AB,$ અથવા $O$) ધરાવતી વ્યક્તિને કોઈપણ પ્રકારની પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા (immune reaction) વગર સુરક્ષિત રીતે ચડાવી શકાય છે.
દર્દીનું રુધિરજૂથ અજ્ઞાત હોવાથી અને તાત્કાલિક રુધિરની જરૂર હોવાથી,કોઈપણ સંભવિત રુધિર ચડાવવાની પ્રતિક્રિયાને રોકવા માટે $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતા દાતાનું રુધિર વાપરવું સૌથી સુરક્ષિત છે.

(C) પ્લાઝમામાં ફાઇબ્રીનોજન,ગ્લોબ્યુલિન અને આલ્બ્યુમિન સહિતના વિવિધ પ્રોટીન હોય છે.
$1$. ફાઇબ્રીનોજન એ યકૃત દ્વારા સંશ્લેષિત થતું રુધિર ગંઠાવા માટેનું એક પરિબળ છે.
$2$. રુધિર ગંઠાવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન તે અદ્રાવ્ય ફાઇબ્રીન તંતુઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે રુધિર કોષોને પકડી રાખવા માટે જાળી જેવી રચના બનાવે છે.
$3$. ગ્લોબ્યુલિન મુખ્યત્વે રક્ષણાત્મક કાર્યોમાં સંકળાયેલ છે,જ્યારે આલ્બ્યુમિન આસૃતિ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,ફાઇબ્રીનોજન એ સાચો જવાબ છે.

(A) $O$ નેગેટિવ $(O^-)$ રુધિર જૂથને 'સાર્વત્રિક દાતા' (Universal Donor) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે $O^-$ પ્રકારના રુધિરના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ પ્રતિજન (antigens) હોતા નથી અને તેમાં $Rh$ કારકનો પણ અભાવ હોય છે.
તેથી,જ્યારે તેને અન્ય કોઈપણ રુધિર જૂથ ધરાવતા દર્દીને આપવામાં આવે છે,ત્યારે તે કોઈ રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા (agglutination) પેદા કરતું નથી.
કટોકટીની સ્થિતિમાં જ્યારે દર્દીનું રુધિર જૂથ અજ્ઞાત હોય,ત્યારે રુધિર ચઢાવવાની પ્રતિક્રિયાઓને રોકવા માટે $O$ નેગેટિવ રુધિર સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ છે.

(A) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિમાં,$AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓના રક્તકણો $(RBC)$ ની સપાટી પર $A$ અને $B$ બંને ઍન્ટિજન આવેલા હોય છે.
તેમની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ $A$ અને $B$ બંને ઍન્ટિજનને 'પોતાના' તરીકે ઓળખતી હોવાથી,તેમના રુધિરરસમાં એન્ટિ-$A$ કે એન્ટિ-$B$ ઍન્ટિબૉડી હોતી નથી.
પરિણામે,તેઓ દાતાના રક્તકણો સામે કોઈ પણ રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા આપ્યા વિના કોઈપણ અન્ય રુધિરજૂથ ($A, B, AB,$ અથવા $O$) નું રુધિર સ્વીકારી શકે છે.
તેથી,તેમને સર્વગ્રાહી (universal recipient) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) રુધિર એ પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે જે રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા) અને રુધિર કોષો (રક્તકણો,શ્વેતકણો અને ત્રાકકણો) ની બનેલી હોય છે. જ્યારે રુધિર ગંઠાઈ જાય છે,ત્યારે ફાઈબ્રિનની જાળી બનાવવા માટે રુધિર જામી જવા માટેના કારકો (જેમ કે ફાઈબ્રિનોજન) વપરાઈ જાય છે. રુધિર ગંઠાઈ ગયા પછી જે સ્પષ્ટ,આછા પીળા રંગનું પ્રવાહી બાકી રહે છે તેને સીરમ કહેવામાં આવે છે. તેથી,સીરમ એ મૂળભૂત રીતે રુધિર જામી જવાના કારકો વગરનું રુધિરરસ છે.

(B) રુધિર ત્રાકકણિકાઓ (જેને $Thrombocytes$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ અસ્થિમજ્જામાં આવેલા મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે.
તેઓ રુધિર ગંઠાવવાની (clotting) પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ત્રાકકણિકાઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થવો,જેને $Thrombocytopenia$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે રુધિર ગંઠાવવાની પ્રક્રિયામાં ખામી સર્જે છે,જેના કારણે સામાન્ય ઈજા પછી પણ શરીરમાંથી વધુ પ્રમાણમાં રુધિર વહી જાય છે.

(A) પુખ્ત મનુષ્યના $RBC$ (રક્તકણો) પરિપક્વતા દરમિયાન તેમનું કોષકેન્દ્ર અને અન્ય અંગિકાઓ જેવી કે કણાભસૂત્ર અને અંતઃકોષરસજાળ ગુમાવે છે.
અંગિકાઓનો આ અભાવ એક ઉત્ક્રાંતિજન્ય અનુકૂલન છે,જેથી હિમોગ્લોબિન માટે મહત્તમ આંતરિક અવકાશ મળી રહે,જે સમગ્ર શરીરમાં $O_2$ ના કાર્યક્ષમ વહન માટે આવશ્યક છે.
જોકે તેઓ પ્રજનન કરતા નથી (કારણ કે તેઓ અંતિમ રીતે વિભેદિત કોષો છે) અને તેઓ દૈહિક કોષો છે,પરંતુ કોષકેન્દ્રવિહીન હોવાનું મુખ્ય કાર્યાત્મક કારણ $O_2$ વહન કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનું છે.
તેથી,વિધાન $(iv)$ સૌથી યોગ્ય સમજૂતી છે.

(B) એન્ટિબોડીઝ એ વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે રુધિરમાં જોવા મળતા ગ્લોબ્યુલિન પ્રોટીનનો એક પ્રકાર છે.
સીરમ ગ્લોબ્યુલિન્સ એ રુધિર પ્રોટીનનો એક ભાગ છે જેમાં એન્ટિબોડીઝ ($IgG, IgM, IgA, IgD$ અને $IgE$) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,એન્ટિબોડીઝની ઊણપ તપાસવા માટે,વ્યક્તિના રુધિરમાં સીરમ ગ્લોબ્યુલિનના સ્તરનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
સીરમ આલ્બ્યુમિન્સ મુખ્યત્વે આસૃતિ દબાણ જાળવવામાં મદદ કરે છે,ફાઈબ્રિનોજન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે,અને હિમોસાઇટ્સ એ રુધિરકોષો છે.