Double Circulation and Circulatory pathway Questions in Gujarati

(A) પોર્ટલ સિસ્ટમ એ રુધિરવાહિનીઓની એવી પ્રણાલી છે જેમાં એક કેશિકા જાળમાંથી એકત્રિત થયેલ રુધિર હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા બીજી કેશિકા જાળમાં વહન પામે છે.
બધા જ પૃષ્ઠવંશીઓમાં યકૃત પોર્ટલ સિસ્ટમ (Hepatic portal system) હાજર હોય છે,જે પાચન માર્ગમાંથી રુધિરને યકૃત સુધી પહોંચાડે છે.
મૂત્રપિંડ પોર્ટલ સિસ્ટમ (Renal portal system) માછલીઓ,ઉભયજીવીઓ અને સરીસૃપો જેવા નિમ્ન કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળે છે,પરંતુ તે પક્ષીઓ અને સસ્તનોમાં ગેરહાજર હોય છે.
તેથી,યકૃત પોર્ટલ સિસ્ટમ એ એકમાત્ર એવી પ્રણાલી છે જે તમામ પૃષ્ઠવંશી સમૂહોમાં સામાન્ય છે.

(D) દ્વિ-પરિવહન તંત્રમાં રુધિર શરીરના એક સંપૂર્ણ પરિભ્રમણ દરમિયાન હૃદયમાંથી બે વાર પસાર થાય છે. આ પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓની લાક્ષણિકતા છે,જેમાં હૃદય ચતુષ્ખંડીય (four-chambered) હોય છે,જે ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિરનું સંપૂર્ણ અલગીકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે. તેથી,પક્ષીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ બંનેમાં દ્વિ-પરિવહન તંત્ર જોવા મળે છે.

(C) નિવાહિકા તંત્ર એ રુધિરવાહિનીઓનું એક એવું તંત્ર છે જેમાં એક કેશિકા જાળમાંથી એકત્રિત થયેલું રુધિર હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા બીજી કેશિકા જાળમાં વહન પામે છે.
સસ્તન પ્રાણીઓમાં,$Hepatic$ નિવાહિકા તંત્ર (પાચન માર્ગને યકૃત સાથે જોડે છે) અને $Hypophysial$ નિવાહિકા તંત્ર (હાયપોથેલેમસને અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ સાથે જોડે છે) હાજર હોય છે.
જોકે,$Renal$ નિવાહિકા તંત્ર,જે પાછળના અંગોમાંથી રુધિરને મૂત્રપિંડ સુધી લઈ જાય છે,તે સસ્તન પ્રાણીઓમાં ગેરહાજર હોય છે. તે સામાન્ય રીતે ઉભયજીવી અને સરીસૃપ જેવા નિમ્ન કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળે છે.

(C) $Hepatic portal vein$ (યકૃત નિવાહિકા શિરા) પાચન માર્ગમાંથી રુધિરને યકૃત સુધી લઈ જાય છે.
આ રુધિરમાં ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડ જેવા શોષાયેલા પોષક તત્વો ભરપૂર માત્રામાં હોય છે, જેનું સંચાલન, સંગ્રહ અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં વિતરણ કરવા માટે તેને સીધું યકૃતમાં મોકલવામાં આવે છે。

(C) ફુપ્ફુસીય શિરા ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં લાવે છે.
ફુપ્ફુસીય પરિવહન દરમિયાન,રુધિર ફેફસાંમાં આવેલા વાયુકોષ્ઠોમાંથી પસાર થાય છે જ્યાં વાયુઓનું વિનિમય થાય છે.
પરિણામે,રુધિર ઓક્સિજનયુક્ત બને છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં શરીરના અન્ય ભાગોમાંથી પાછા આવતા ઓક્સિજનવિહીન રુધિરની તુલનામાં $O_2$ નું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
તેથી,ફુપ્ફુસીય શિરા દ્વારા પાછા આવતા રુધિરમાં પ્રતિ $ml$ રુધિર દીઠ ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

(C) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,રુધિર બેવડા પરિવહન (double circulation) પદ્ધતિને અનુસરે છે. શરીરનું ઓક્સિજનવિહીન રુધિર જમણા કર્ણકમાં પ્રવેશે છે,ત્યારબાદ જમણા ક્ષેપકમાં જાય છે અને ત્યાંથી ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે ફુપ્ફુસીય ધમની દ્વારા ફેફસાંમાં પંપ કરવામાં આવે છે. ફેફસાંમાં રુધિર ઓક્સિજનયુક્ત થયા પછી,તે ફુપ્ફુસીય શિરાઓ દ્વારા હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં પાછું ફરે છે. તેથી,હૃદયની ડાબી બાજુએ પહોંચવા માટે,રુધિરે ફેફસાંમાંથી પસાર થવું આવશ્યક છે.

(A) $Coronary$ (કોરોનરી) પરિભ્રમણ એ રુધિરાભિસરણ તંત્રનો તે ભાગ છે જે હૃદયના સ્નાયુઓને (માયોકાર્ડિયમ) ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડે છે.
$A$. $Coronary$ પરિભ્રમણ: હૃદયના પેશીઓને રુધિર પૂરું પાડે છે.
$B$. $Portal$ પરિભ્રમણ: બે કેશિકા જાળ વચ્ચેના રુધિર પ્રવાહને દર્શાવે છે (દા.ત.,યકૃત નિવાહિકા તંત્ર).
$C$. $Pulmonary$ પરિભ્રમણ: હૃદય અને ફેફસાં વચ્ચે ઓક્સિજન મેળવવા માટે થતા રુધિર પ્રવાહને દર્શાવે છે.
$D$. $Systemic$ પરિભ્રમણ: હૃદય અને શરીરના બાકીના અંગો વચ્ચે થતા રુધિર પ્રવાહને દર્શાવે છે.

(D) સસ્તન પ્રાણીઓના રુધિરાભિસરણ તંત્રને બેવડું રુધિરાભિસરણ તંત્ર કહેવામાં આવે છે કારણ કે શરીરના એક સંપૂર્ણ ચક્ર માટે રુધિર હૃદયમાંથી બે વાર પસાર થાય છે.
આમાં બે અલગ પરિપથોનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ફુપ્ફુસીય પરિભ્રમણ: ઓક્સિજનવિહીન રુધિર જમણા ક્ષેપકમાંથી ફેફસાંમાં ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે પંપ થાય છે અને ડાબા કર્ણકમાં પાછું આવે છે.
$2$. દૈહિક પરિભ્રમણ: ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર ડાબા ક્ષેપકમાંથી શરીરના તમામ પેશીઓમાં પંપ થાય છે અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિર તરીકે જમણા કર્ણકમાં પાછું આવે છે.
રુધિર હૃદયમાંથી બે વાર વહેતું હોવાથી,તેને બેવડું રુધિરાભિસરણ કહેવામાં આવે છે.

(C) સસ્તન પ્રાણીઓમાં, શરીરના પરિવહનના દરેક સંપૂર્ણ ચક્ર દરમિયાન રુધિર હૃદયમાંથી બે વાર પસાર થાય છે।
આ પ્રક્રિયામાં બે અલગ-અલગ પરિપથનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ફુપ્સસીય પરિવહન (Pulmonary circulation): રુધિર ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે હૃદયમાંથી ફેફસાં સુધી જાય છે અને પાછું હૃદયમાં આવે છે।
$2$. દૈહિક પરિવહન (Systemic circulation): ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર હૃદયમાંથી શરીરના બાકીના પેશીઓ સુધી પંપ કરવામાં આવે છે અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિર પાછું હૃદયમાં આવે છે।
તેથી, સાચું વર્ણન એ છે કે બે તંત્રો હોય છે: એક હૃદયથી ફેફસાં સુધી અને પાછું હૃદય સુધી, અને બીજું શરીરના બાકીના ભાગો સુધી અને ત્યાંથી પાછું હૃદય સુધી।

(B) યકૃત નિવાહિકા શિરા $(Hepatic portal vein)$ એક વિશિષ્ટ શિરાતંત્ર છે જે પાચનમાર્ગમાંથી રુધિરને યકૃત સુધી લઈ જાય છે.
સામાન્ય શિરાઓથી વિપરીત જે રુધિરને સીધું હૃદય તરફ લઈ જાય છે, યકૃત નિવાહિકા શિરા યકૃતમાં પ્રવેશીને કેશિકાઓના જાળામાં વિભાજિત થાય છે, જેને યકૃત સાઇનુસોઇડ્સ $(hepatic sinusoids)$ કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા દ્વારા યકૃત રુધિર સામાન્ય પરિભ્રમણમાં પ્રવેશતા પહેલા પાચનમાર્ગમાંથી શોષાયેલા પોષકતત્વોનું સંચાલન અને ઝેરી પદાર્થોનું શુદ્ધિકરણ કરી શકે છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) વિલિયમ હાર્વે એક અંગ્રેજ ચિકિત્સક હતા જેમણે હૃદય દ્વારા શરીરમાં રુધિરના પમ્પિંગ અને રુધિરાભિસરણ તંત્રનું વર્ણન કરીને તબીબી વિજ્ઞાનમાં અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું હતું.
તેમણે તેમના સંશોધનો $1628$ માં 'Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus' નામના પુસ્તકમાં પ્રકાશિત કર્યા હતા.
તેથી, તેઓ રુધિરાભિસરણની શોધ માટે જાણીતા છે.

(D) પોર્ટલ સિસ્ટમ એ એક એવી પરિવહન પદ્ધતિ છે જેમાં એક અંગમાંથી એકત્રિત થયેલ રુધિર હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા અન્ય અંગમાં લઈ જવામાં આવે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,એક શિરા અંગની અંદર કેશિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને ત્યારબાદ આ કેશિકાઓના જોડાણથી એક નવી શિરા બને છે જે રુધિરને બીજા અંગમાં લઈ જાય છે.
આનું ઉદાહરણ યકૃત નિવાહિકા તંત્ર (hepatic portal system) છે,જેમાં પાચન માર્ગમાંથી રુધિરને દૈહિક પરિભ્રમણમાં પ્રવેશતા પહેલા યકૃતમાં લઈ જવામાં આવે છે.

(A) યકૃત નિવાહિકા તંત્ર એ પાચનમાર્ગ અને યકૃત વચ્ચે જોવા મળતું એક વિશિષ્ટ રુધિરવાહિની જોડાણ છે. તે પાચનતંત્ર (જઠર,આંતરડાં,સ્વાદુપિંડ અને બરોળ) માં રહેલી રુધિરકેશિકાઓથી શરૂ થાય છે અને યકૃતમાં રહેલી રુધિરકેશિકાઓમાં પૂર્ણ થાય છે. આ તંત્ર પાચન અંગોમાંથી પોષકતત્વોથી ભરપૂર,ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને યકૃતમાં લાવે છે,જેથી તે દૈહિક પરિભ્રમણમાં પ્રવેશતા પહેલાં તેનું સંસાધન અને વિષહરણ (detoxification) થઈ શકે.

(A) રુધિરાભિસરણ જે કેશિકાઓમાં શરૂ થાય છે અને કેશિકાઓમાં સમાપ્ત થાય છે, તેને $Portal \text{ circulation}$ (પોર્ટલ પરિભ્રમણ) કહેવામાં આવે છે. આ તંત્રમાં, એક અંગમાંથી એકત્રિત થયેલું રુધિર હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા શિરા દ્વારા બીજા અંગમાં વહન પામે છે. મનુષ્યમાં તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ $Hepatic \text{ portal system}$ (યકૃત નિવાહિકા તંત્ર) છે.

(C) નિવાહિકા તંત્ર એ એક એવી પરિવહન વ્યવસ્થા છે જેમાં એક કેશિકા જાળમાંથી એકત્રિત થયેલ રુધિર હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા શિરા દ્વારા બીજા કેશિકા જાળમાં લઈ જવામાં આવે છે.
યકૃતના કિસ્સામાં,જે શિરા પાચન માર્ગમાંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે અને તેને સિસ્ટમિક પરિભ્રમણમાં પ્રવેશતા પહેલા પ્રક્રિયા માટે યકૃતમાં લઈ જાય છે,તેને $Hepatic \ portal \ vein$ (યકૃત નિવાહિકા શિરા) કહેવામાં આવે છે.
આ તંત્ર આંતરડામાંથી શોષાયેલા પોષક તત્વો અને ઝેરી પદાર્થોને ફિલ્ટર કરવા માટે આવશ્યક છે.

(B) યકૃત નિવાહિકા શિરા ($Hepatic$ $portal$ $vein$) એ પાચન માર્ગ અને યકૃત વચ્ચેનું એક વિશિષ્ટ રુધિરવાહિની જોડાણ છે.
તે પાચિત ખોરાકમાંથી શોષાયેલા પોષક તત્વો,જેમ કે ગ્લુકોઝ અને એમિનો એસિડથી સમૃદ્ધ રુધિરને સીધું આંતરડામાંથી યકૃતમાં લઈ જાય છે,જેથી રુધિર સામાન્ય પરિભ્રમણમાં પ્રવેશે તે પહેલાં યકૃતમાં તેનું પ્રોસેસિંગ,સંગ્રહ અથવા વિતરણ થઈ શકે.

(C) હિપેટિક પોર્ટલ સિસ્ટમની શરીરરચનાના આધારે:
$1$. $D$ એ હિપેટિક પોર્ટલ વેઇન (યકૃત નિવાહિકા શિરા) દર્શાવે છે,જે પાચનતંત્ર (આંતરડા) માંથી પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ રુધિરને યકૃત સુધી લઈ જાય છે.
$2$. $E$ એ હિપેટિક ધમની દર્શાવે છે,જે યકૃતને ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડે છે.
$3$. $F$ એ હિપેટિક વેઇન (યકૃત શિરા) દર્શાવે છે,જે પ્રક્રિયા થયેલ રુધિરને યકૃતમાંથી દૂર કરીને ઇન્ફિરિયર વેના કાવા (અધઃ મહાશિરા) તરફ લઈ જાય છે.
તેથી,$D$ એ હિપેટિક પોર્ટલ વેઇન છે અને $F$ એ હિપેટિક વેઇન છે.

(D) વિલિયમ હાર્વે એક અંગ્રેજ ચિકિત્સક હતા જેમણે જીવવિજ્ઞાન અને તબીબી ક્ષેત્રે અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું હતું。
તેઓ મુખ્યત્વે દૈહિક રુધિર પરિવહન અને હૃદય દ્વારા શરીરમાં રુધિર પંપ થવાની પ્રક્રિયાના વિગતવાર વર્ણન માટે જાણીતા છે。
તેમનું કાર્ય,જે $1628$ માં $Exercitatio$ $Anatomica$ $de$ $Motu$ $Cordis$ $et$ $Sanguinis$ $in$ $Animalibus$ શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત થયું હતું,તેણે મનુષ્યો અને અન્ય પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં રુધિરાભિસરણ તંત્રનો પ્રથમ સચોટ અહેવાલ પૂરો પાડ્યો હતો。

(A) $Hepatic \text{ } portal \text{ } vein$ (યકૃત નિવાહિકા શિરા) પાચન માર્ગ (જઠર, આંતરડા, સ્વાદુપિંડ અને બરોળ) માંથી રુધિરને યકૃત સુધી પહોંચાડે છે।
આ રુધિરમાં પાચિત ખોરાકમાંથી શોષાયેલા પોષકતત્વો પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે।
તેથી, સંપૂર્ણ પાચિત ખોરાક પ્રક્રિયા, વિષહરણ અને સંગ્રહ માટે મુખ્યત્વે $Hepatic \text{ } portal \text{ } vein$ દ્વારા યકૃતમાં પહોંચે છે।

(A) નિવાહિકા તંત્ર એ રુધિરાભિસરણ તંત્રનો એક ભાગ છે જેમાં રુધિરવાહિનીઓ હૃદયમાં ગયા વગર કેશિકાઓમાં શરૂ થાય છે અને કેશિકાઓમાં જ અંત પામે છે.
સામાન્ય રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,રુધિર હૃદયમાંથી પેશીઓ તરફ અને ત્યાંથી પાછું હૃદયમાં વહે છે.
પરંતુ,નિવાહિકા તંત્રમાં,એક કેશિકા જાળમાંથી એકત્રિત થયેલું રુધિર નિવાહિકા શિરા દ્વારા બીજી કેશિકા જાળમાં વહન પામે છે અને ત્યારબાદ હૃદયમાં પાછું ફરે છે.
આનું ઉદાહરણ યકૃત નિવાહિકા તંત્ર છે,જે પાચન માર્ગમાંથી રુધિરને યકૃત સુધી લઈ જાય છે.

(B) ફેફસા તરફ વહન પામતું રુધિર અશુદ્ધ (ઓક્સિજનવિહીન) હોય છે,જે હૃદયના જમણા ક્ષેપકમાંથી ફુપ્ફુસીય ધમની દ્વારા ફેફસાં સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
આ રુધિરમાં $CO_2$ નું પ્રમાણ વધુ અને $O_2$ નું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
તેનાથી વિપરીત,ફેફસાંથી દૂર જતું રુધિર શુદ્ધ (ઓક્સિજનયુક્ત) હોય છે,જે ફુપ્ફુસીય શિરા દ્વારા ફેફસાંમાંથી હૃદયના ડાબા કર્ણકમાં લાવવામાં આવે છે.
આ રુધિરમાં $O_2$ નું પ્રમાણ વધુ અને $CO_2$ નું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
તેથી,ફેફસાં તરફ વહન પામતા રુધિરમાં ફેફસાંથી દૂર જતા રુધિરની સરખામણીએ $CO_2$ નું પ્રમાણ વધારે હોય છે.

(C) મનુષ્યમાં પરિવહનતંત્ર $Double$ (બેવડું) અને $Closed$ (બંધ) પ્રકારનું હોય છે.
$1$. $Double$ પરિવહન: રુધિર એક સંપૂર્ણ ચક્ર દરમિયાન હૃદયમાંથી બે વાર પસાર થાય છે (ફુપ્ફુસીય પરિવહન અને દૈહિક પરિવહન).
$2$. $Closed$ પરિવહન: રુધિર સંપૂર્ણપણે રુધિરવાહિનીઓના બંધ નેટવર્ક (ધમનીઓ,શિરાઓ અને કેશિકાઓ) માં વહે છે અને પેશીઓના સીધા સંપર્કમાં આવતું નથી.

(A) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્ર બેવડું પરિવહન દર્શાવે છે।
$1$. ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર $Left \text{ } Atrium$ (ડાબું કર્ણક) માં પ્રવેશે છે અને ત્યારબાદ $Left \text{ } Ventricle$ (ડાબું ક્ષેપક) માં જાય છે।
$2$. $Left \text{ } Ventricle$ આ ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને મહાધમની દ્વારા સમગ્ર $Body$ (શરીર) માં પંપ કરે છે।
$3$. શરીરમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિર $Right \text{ } Atrium$ (જમણું કર્ણક) માં પાછું ફરે છે અને ત્યારબાદ $Right \text{ } Ventricle$ (જમણું ક્ષેપક) માં પ્રવેશે છે।
$4$. તેથી, સાચો માર્ગ છે: $Left \text{ } Atrium \rightarrow Left \text{ } Ventricle \rightarrow Body \rightarrow Right \text{ } Atrium \rightarrow Right \text{ } Ventricle$.

(A) નિવાહિકા તંત્ર (Portal system) એ એક એવું પરિવહન તંત્ર છે જેમાં રુધિરવાહિનીઓ કેશિકાઓમાં ઉદ્ભવે છે અને કેશિકાઓમાં જ અંત પામે છે,જે સીધું હૃદયમાં પાછું ફરતું નથી. તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ યકૃત નિવાહિકા તંત્ર છે,જેમાં પાચનમાર્ગમાંથી આવતું રુધિર દૈહિક પરિવહનમાં પ્રવેશતા પહેલા યકૃતમાં જાય છે.

(D) દૈહિક રુધિરાભિસરણનો માર્ગ ડાબા કર્ણકથી શરૂ થાય છે,જ્યાં ફુપ્ફુસીય શિરાઓમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પ્રવેશે છે.
ડાબા કર્ણકમાંથી રુધિર ડાબા ક્ષેપકમાં વહે છે.
ડાબું ક્ષેપક ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને મહાધમનીમાં પંપ કરે છે.
મહાધમની ધમનીઓમાં વિભાજિત થાય છે,જે શરીરની પેશીઓને ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડે છે.
વાયુઓના વિનિમય પછી,ઓક્સિજનવિહીન રુધિર શિરાઓ દ્વારા એકત્રિત થાય છે અને જમણા કર્ણકમાં પાછું ફરે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ છે: ડાબું કર્ણક $\rightarrow$ ડાબું ક્ષેપક $\rightarrow$ મહાધમની $\rightarrow$ ધમનીઓ $\rightarrow$ પેશીઓ $\rightarrow$ શિરાઓ $\rightarrow$ જમણું કર્ણક.

(D) માનવ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિર એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને હૃદયની જમણી બાજુ દ્વારા તેને ઓક્સિજનયુક્ત કરવા માટે ફેફસાંમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે. ફેફસાંમાં વાયુઓના વિનિમય પછી,ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર ફુપ્ફુસીય શિરાઓ દ્વારા હૃદયની ડાબી બાજુએ પાછું ફરે છે. તેથી,હૃદયની ડાબી બાજુએ પહોંચવા માટે રુધિરે ફેફસાંમાંથી પસાર થવું પડે છે.

(A) એકમાર્ગી પરિવહનમાં,શરીરના એક સંપૂર્ણ ચક્ર દરમિયાન રુધિર હૃદયમાંથી માત્ર એક જ વાર પસાર થાય છે.
આ પ્રકારનું પરિવહન માછલીઓમાં જોવા મળે છે,જ્યાં હૃદય ઓક્સિજનવિહીન રુધિરને ઓક્સિજનયુક્ત કરવા માટે ઝાલરો (gills) તરફ પંપ કરે છે,અને ત્યાંથી તે સીધું શરીરના બાકીના ભાગોમાં જાય છે.
તેની સામે,ઉભયજીવીઓ,સરિસૃપો અને મનુષ્યોમાં બેવડું પરિવહન (double circulation) જોવા મળે છે,જેમાં રુધિર દરેક ચક્ર દરમિયાન હૃદયમાંથી બે વાર પસાર થાય છે.

(C) વિહગ $(Aves)$ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં $4$ ખંડોવાળું હૃદય હોય છે.
આ સજીવોમાં,રુધિર એક સંપૂર્ણ ચક્ર દરમિયાન હૃદયમાંથી બે વાર પસાર થાય છે,જેને દ્વિમાર્ગીય રુધિરાભિસરણ (Double circulation) કહેવામાં આવે છે.
વધુમાં,રુધિર સમગ્ર અભિસરણ દરમિયાન રુધિરવાહિનીઓ (ધમની,શિરા અને રુધિરકેશિકાઓ) માં જ રહે છે,જેને બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,વિહગ અને સસ્તન પ્રાણીઓ દ્વિમાર્ગીય અને બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્ર ધરાવે છે.

(B) યકૃત નિવાહિકા તંત્ર એ પાચનમાર્ગ અને યકૃત વચ્ચેનું એક વિશિષ્ટ રુધિરવાહિની જોડાણ છે.
પાચનમાર્ગમાંથી શોષાયેલા પોષકતત્વો જેમ કે ગ્લુકોઝ (શર્કરા) થી સમૃદ્ધ અશુદ્ધ રુધિર,દૈહિક પરિવહન તંત્રમાં પહોંચતા પહેલા યકૃત નિવાહિકા શિરા દ્વારા યકૃતમાં વહન પામે છે.
આ પ્રક્રિયા દ્વારા યકૃત પોષકતત્વોનું સંચય,નિયમન અને ચયાપચય કરી શકે છે,જે શરીરના અન્ય ભાગોમાં પહોંચાડવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ યકૃત નિવાહિકા શિરા છે.

(B) પોર્ટલ સિસ્ટમ એ રુધિરાભિસરણ તંત્રનો એવો ભાગ છે જેમાં એક અંગમાંથી નીકળતી શિરા સીધી હૃદયમાં જવાને બદલે અન્ય કોઈ અંગમાં પ્રવેશે છે અને ત્યાં કેશિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે.
મનુષ્યોમાં,હેપેટિક પોર્ટલ સિસ્ટમ તેનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે,જ્યાં પાચન અંગોમાંથી નીકળતી શિરાઓ હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા યકૃતમાં પ્રવેશ કરે છે.

(C) નિવાહીકા તંત્ર એ રુધિરવાહિનીઓનું એવું તંત્ર છે જેમાં એક અંગની કેશિકાઓમાંથી એકત્રિત થયેલું રુધિર શિરા દ્વારા બીજા અંગની કેશિકાઓમાં જાય છે અને ત્યારબાદ હૃદયમાં પાછું ફરે છે.
સસ્તન પ્રાણીઓમાં,જેમાં સસલાનો પણ સમાવેશ થાય છે,યકૃત નિવાહીકા તંત્ર તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
યકૃત નિવાહીકા શિરા પાચનમાર્ગ (આંતરડાની કેશિકાઓ) માંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે અને તેને યકૃતમાં લઈ જાય છે,જ્યાં તે ફરીથી કેશિકાઓના બીજા જાળામાં (યકૃત સાઇન્યુસોઇડ્સ) વિભાજિત થાય છે.
આમ,તે આંતરડામાં કેશિકાઓ તરીકે શરૂ થાય છે અને યકૃતમાં કેશિકાઓ તરીકે અંત પામે છે.

(B) સસલું એ સસ્તન પ્રાણી છે અને તમામ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ,જેમાં સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે,તેમાં બંધ પ્રકારનું રુધિરાભિસરણ તંત્ર હોય છે. બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં રુધિર રુધિરવાહિનીઓ (ધમનીઓ,શિરાઓ અને રુધિરકેશિકાઓ) ની અંદર વહે છે અને હૃદય દ્વારા સમગ્ર શરીરમાં પંપ કરવામાં આવે છે. આનાથી ખુલ્લા રુધિરાભિસરણ તંત્રની તુલનામાં પોષક તત્વો,વાયુઓ અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું વહન વધુ કાર્યક્ષમ રીતે થાય છે.

(A) એકમાર્ગીય પરિવહનમાં,રુધિર શરીરના દરેક ચક્ર દરમિયાન હૃદયમાંથી માત્ર એક જ વાર પસાર થાય છે.
આ પ્રકારનું પરિવહન માછલીઓમાં જોવા મળે છે,જ્યાં હૃદય ઓક્સિજનયુક્ત થવા માટે અશુદ્ધ રુધિરને ઝાલરો (gills) તરફ પંપ કરે છે અને ત્યાંથી તે સીધું શરીરના બાકીના ભાગોમાં જાય છે.
તેની સરખામણીમાં,ઉભયજીવી,સરિસૃપ અને મનુષ્યોમાં બેવડું પરિવહન (double circulation) જોવા મળે છે,જેમાં રુધિર એક સંપૂર્ણ ચક્રમાં બે વાર હૃદયમાંથી પસાર થાય છે.

(B) અપૂર્ણ દ્વિમાર્ગીય રુધિરાભિસરણ એ રુધિરાભિસરણ તંત્રનો એક પ્રકાર છે જેમાં હૃદયના એકમાત્ર ક્ષેપકમાં ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિર મિશ્રિત થાય છે. આ ઉભયજીવીઓ અને મોટાભાગના સરીસૃપો (મગર સિવાય) ની લાક્ષણિકતા છે. આ તંત્રમાં,હૃદય ત્રણ ખંડો ધરાવે છે: બે કર્ણક અને એક ક્ષેપક. ડાબું કર્ણક ફેફસાં/ત્વચામાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર મેળવે છે,જ્યારે જમણું કર્ણક શરીરના અંગોમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિર મેળવે છે. બંને પ્રકારનું રુધિર શરીર અને શ્વસન અંગો તરફ પંપ થાય તે પહેલાં એકમાત્ર ક્ષેપકમાં મિશ્રિત થાય છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$1$. મત્સ્ય $(A)$: $2$-દ્વિખંડીય હૃદય $(V)$ ધરાવે છે અને એકમાર્ગીય વહન $(IV)$ દર્શાવે છે, જેમાં રુધિર એક સંપૂર્ણ ચક્ર દરમિયાન હૃદયમાંથી માત્ર એક જ વાર પસાર થાય છે.
$2$. ઉભયજીવી $(B)$: $3$-ત્રિખંડીય હૃદય $(I)$ ધરાવે છે અને અપૂર્ણ દ્વિમાર્ગીય વહન $(II)$ દર્શાવે છે, જેમાં ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિર એક જ ક્ષેપકમાં મિશ્ર થાય છે.
$3$. વિહગ $(C)$: ચતુષ્ખંડીય હૃદય $(III)$ ધરાવે છે અને દ્વિમાર્ગીય વહન $(VI)$ દર્શાવે છે, જેમાં ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિર સંપૂર્ણપણે અલગ રહે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $A \rightarrow (V), (IV); B \rightarrow (I), (II); C \rightarrow (III), (VI)$ છે.

(D) સાચું વિધાન એ છે કે ધમની હંમેશા હૃદયથી દૂર રુધિરનું વહન કરે છે.
$1$. વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે ફુપ્ફુસીય ધમની અશુદ્ધ રુધિર અને ફુપ્ફુસીય શિરા શુદ્ધ રુધિરનું વહન કરે છે.
$2$. વિકલ્પ $B$ ખોટો છે કારણ કે શિરાઓનું રુધિર (મહાશિરા દ્વારા) જમણા કર્ણકમાં પાછું ફરે છે,ડાબા કર્ણકમાં નહીં.
$3$. વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે શિરાઓમાં રુધિરના પ્રતિપ્રવાહને રોકવા માટે વાલ્વ હોય છે,જ્યારે ધમનીઓમાં સામાન્ય રીતે વાલ્વ હોતા નથી (માત્ર મહાધમની અને ફુપ્ફુસીય ધમનીના મૂળ સિવાય).
$4$. વિકલ્પ $D$ સાચો છે કારણ કે ધમનીઓ એવી વાહિનીઓ છે જે હૃદયમાંથી રુધિરને શરીરના વિવિધ અંગો તરફ લઈ જાય છે.

(D) દૈહિક રુધિરાભિસરણ (Systemic circulation) માં ડાબા ક્ષેપકમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર શરીરની પેશીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે અને પેશીઓમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિર જમણા કર્ણકમાં પાછું આવે છે.
$1$. ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર ડાબા કર્ણકમાંથી ડાબા ક્ષેપકમાં જાય છે.
$2$. ડાબા ક્ષેપકમાંથી તે મહાધમનીમાં પંપ થાય છે.
$3$. મહાધમની ધમનીઓમાં વિભાજિત થાય છે જે શરીરની પેશીઓને ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડે છે.
$4$. પેશીઓમાંથી ઓક્સિજનવિહીન રુધિર શિરાઓ દ્વારા એકત્રિત થઈને જમણા કર્ણકમાં પાછું આવે છે.
તેથી,સાચો માર્ગ છે: ડાબું કર્ણક $\rightarrow$ ડાબું ક્ષેપક $\rightarrow$ મહાધમની $\rightarrow$ ધમનીઓ $\rightarrow$ પેશીઓ $\rightarrow$ શિરાઓ $\rightarrow$ જમણું કર્ણક.

(A) યકૃત નિવાહિકા તંત્ર એ પાચન માર્ગ અને યકૃત વચ્ચેનું એક વિશિષ્ટ રુધિરાભિસરણ જોડાણ છે.
તે પાચન માર્ગ (જઠર,આંતરડા,બરોળ અને સ્વાદુપિંડ) માંથી પોષકતત્વોથી ભરપૂર રુધિરને યકૃત સુધી પહોંચાડે છે,જેથી સામાન્ય રુધિરાભિસરણમાં પ્રવેશતા પહેલા તેનું શુદ્ધિકરણ અને ચયાપચય થઈ શકે.
આથી,તેની શરૂઆત પાચન તંત્રથી થાય છે અને તે યકૃતમાં પૂર્ણ થાય છે.

(D) નિવાહિકા તંત્ર એટલે એવી વ્યવસ્થા જેમાં એક શિરા એક અંગમાં કેશિકાઓ તરીકે શરૂ થાય છે અને હૃદયમાં રુધિર પાછું ફરે તે પહેલાં બીજા અંગમાં કેશિકાઓ તરીકે અંત પામે છે.
માનવ શરીરમાં તેનું સૌથી મુખ્ય ઉદાહરણ યકૃત નિવાહિકા તંત્ર (hepatic portal system) છે,જેમાં પાચનમાર્ગમાંથી આવતું રુધિર સીધું હૃદયમાં જવાને બદલે યકૃત નિવાહિકા શિરા દ્વારા પહેલા યકૃતમાં જાય છે અને ત્યારબાદ દૈહિક પરિવહન તંત્રમાં પ્રવેશે છે.

(C) પોર્ટલ તંત્ર એટલે રુધિરવાહિનીઓનું એવું તંત્ર જેમાં એક કેશિકા જાળમાંથી એકત્રિત થયેલ રુધિર હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલા બીજી કેશિકા જાળમાં વહન પામે છે.
સસલા જેવા સસ્તન પ્રાણીઓમાં,યકૃત પોર્ટલ તંત્ર પાચન માર્ગ (આંતરડાની કેશિકાઓ) માંથી રુધિર એકત્રિત કરે છે અને તેને યકૃત પોર્ટલ શિરા દ્વારા યકૃત (યકૃતની કેશિકાઓ) સુધી પહોંચાડે છે.
તેથી,યકૃત પોર્ટલ શિરા પાચન અંગોની કેશિકાઓમાંથી શરૂ થાય છે અને યકૃતની કેશિકાઓમાં અંત પામે છે.

(C) વિહગ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં $4$ ખંડોવાળું હૃદય ($2$ કર્ણકો અને $2$ ક્ષેપકો) હોય છે.
આ રચના ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજનવિહીન રુધિરના મિશ્રણને અટકાવે છે,જે દ્વિમાર્ગીય રુધિરાભિસરણ તંત્રની લાક્ષણિકતા છે.
વધુમાં,રુધિર રુધિરવાહિનીઓની શ્રેણી (ધમનીઓ,શિરાઓ અને રુધિરકેશિકાઓ) દ્વારા વહે છે,જે બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્ર દર્શાવે છે.
તેથી,વિહગ અને સસ્તન પ્રાણીઓમાં દ્વિમાર્ગીય અને બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્ર જોવા મળે છે.

(B) નિવાહિકા પરિવહન (Portal circulation) એ એક એવી રુધિરાભિસરણ પદ્ધતિ છે જેમાં એક કેશિકા જાળમાંથી રુધિર એકત્રિત થઈને શિરા દ્વારા બીજી કેશિકા જાળમાં વહન પામે છે અને ત્યારબાદ હૃદયમાં પાછું ફરે છે.
આ તંત્રમાં રુધિર સીધું હૃદયમાં જવાને બદલે બે કેશિકા સમૂહોમાંથી પસાર થાય છે.
માનવ શરીરમાં યકૃત નિવાહિકા તંત્ર (Hepatic portal system) તેનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે,જેમાં પાચનતંત્રમાંથી આવતું રુધિર સીધું હૃદયમાં જવાને બદલે યકૃતમાં જાય છે.

(B) નિવાહિકાતંત્ર એ એક એવી પરિવહન વ્યવસ્થા છે જેમાં એક અંગના રૂધિરકેશિકા જાળામાંથી એકત્રિત થયેલું રૂધિર,હૃદયમાં પાછા ફરતા પહેલાં નિવાહિકા શિરા દ્વારા બીજા અંગના રૂધિરકેશિકા જાળામાં વહન પામે છે. મનુષ્યમાં યકૃત-નિવાહિકાતંત્ર (hepatic portal system) તેનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે,જેમાં પાચનમાર્ગ (આંતરડા) માંથી રૂધિર યકૃત-નિવાહિકા શિરા દ્વારા યકૃતમાં લઈ જવામાં આવે છે,જ્યાં તે બીજા રૂધિરકેશિકા જાળામાં વિભાજીત થાય છે અને ત્યારબાદ યકૃત શિરાઓ દ્વારા $IVC$ (અધઃ મહાશિરા) માં ઠલવાય છે.

(B) ખુલ્લા પ્રકારના રુધિરાભિસરણતંત્રમાં,રુધિર હૃદયમાંથી પંપ થઈને એવી રુધિરવાહિનીઓમાં જાય છે જે શરીરની ગુહાઓ અથવા અવકાશમાં ખુલે છે,જેને કોટર (sinuses) કહેવામાં આવે છે.
આ અવકાશને રુધિર કોટર અથવા રુધિરગુહા (haemocoel) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ તંત્રમાં,પેશીઓ અને અંગો રુધિરમાં ડૂબેલા રહે છે,જે બંધ પ્રકારના રુધિરાભિસરણતંત્રની જેમ રુધિરવાહિનીઓમાં સીમિત હોતું નથી.

(C) ખુલ્લા પરિવહન તંત્રમાં,હૃદય દ્વારા રૂધિરને રુધિરવાહિનીઓ દ્વારા શરીરના પોલાણો કે અવકાશમાં પમ્પ કરવામાં આવે છે,જેને સાઇનસ (sinuses) કહેવાય છે. પેશીઓ અને અંગો આ પ્રવાહીમાં ડૂબેલા રહે છે,જેને હિમોલિમ્ફ (hemolymph) કહેવામાં આવે છે. આ સંધિપાદ (arthropods) અને મૃદુકાય (molluscs) (સિફાલોપોડ્સ સિવાય) પ્રાણીઓની લાક્ષણિકતા છે. તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે શરીરના પોલાણો રૂધિરથી ભરેલા હોય છે.

(C) પૃષ્ઠવંશીઓમાં, દૈહિક કમાન એ મુખ્ય રુધિરવાહિની છે જે હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત રુધિરને શરીરના વિવિધ ભાગોમાં પહોંચાડે છે।
$\text{સસ્તન}$ વર્ગના પ્રાણીઓમાં, માત્ર ડાબી દૈહિક કમાન જળવાઈ રહે છે, જ્યારે જમણી દૈહિક કમાન ગેરહાજર હોય છે।
$\text{પક્ષીઓ}$માં, માત્ર જમણી દૈહિક કમાન જળવાઈ રહે છે, જ્યારે ડાબી દૈહિક કમાન ગેરહાજર હોય છે।
$\text{સરિસૃપ}$ વર્ગના પ્રાણીઓમાં ડાબી અને જમણી બંને દૈહિક કમાન હાજર હોય છે।
તેથી, $\text{સસ્તન}$ પ્રાણીઓમાં જમણી દૈહિક કમાન ગેરહાજર હોય છે।

(B) આપેલ આકૃતિ બંધ પ્રકારનું રુધિરાભિસરણ તંત્ર દર્શાવે છે. બંધ રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં,રુધિર હૃદય દ્વારા પંપ કરવામાં આવે છે અને પેશીઓ સુધી પહોંચવા માટે રુધિરવાહિનીઓની શ્રેણી (ધમનીઓ,શિરાઓ અને કેશિકાઓ) દ્વારા વહે છે. આકૃતિમાં હૃદયને રુધિરવાહિનીઓમાં રુધિર પંપ કરતું દર્શાવવામાં આવ્યું છે જે શરીરના વિવિધ ભાગોમાં પરિભ્રમણ પામીને પાછું હૃદયમાં આવે છે,જે બંધ પ્રકારના તંત્રની લાક્ષણિકતા છે.

(D) ખુલ્લા પરિવહનતંત્રમાં રુધિર હૃદયમાંથી બહાર પંપ થઈને રુધિરકોટરો (spaces) માં જાય છે જે પેશીઓને નવડાવે છે.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. રુધિરકોટરો (હિમોસીલ) ની હાજરી.
$2$. રુધિરનું દબાણ ઓછું અને અનિયમિત હોય છે.
$3$. રુધિરનો જથ્થો વધુ હોય છે પરંતુ વહનનો વેગ ઓછો હોય છે.
શીર્ષપાદી મૃદુકાય (જેમ કે ઓક્ટોપસ અને સ્ક્વિડ) માં બંધ પરિવહનતંત્ર જોવા મળે છે,ખુલ્લું નહીં. તેથી,વિધાન $D$ અસંગત છે.

(D) બંધ પરિવહનતંત્રની મુખ્ય લાક્ષણિકતા એ છે કે રુધિર વાહિનીઓની શ્રેણી (ધમની,શિરા અને રુધિરકેશિકાઓ) દ્વારા વહે છે.
આ તંત્રમાં,ખુલ્લા પરિવહનતંત્રની સરખામણીએ રુધિરનું દબાણ સામાન્ય રીતે ઊંચું અને વધુ નિયંત્રિત હોય છે.
રુધિરનો જથ્થો મર્યાદિત હોય છે કારણ કે તે વાહિનીઓની અંદર જ સીમિત રહે છે.
વિકલ્પ $D$ જણાવે છે કે હૃદય વાલ્વયુક્ત છિદ્રો (ostia) ધરાવે છે; આ ખુલ્લા પરિવહનતંત્રની લાક્ષણિકતા છે (દા.ત.,કીટકો જેવા સંધિપાદ પ્રાણીઓમાં),જ્યાં રુધિર દેહકોષ્ઠમાં વહે છે અને આ છિદ્રો દ્વારા હૃદયમાં પ્રવેશે છે. તેથી,આ વિધાન બંધ પરિવહનતંત્ર માટે અસંગત છે.

(D) : યકૃતમાં રુધિર બે સ્ત્રોતોમાંથી પ્રવેશે છે. યકૃત ધમની ઓક્સિજનયુક્ત રુધિર પૂરું પાડે છે,જ્યારે યકૃતનિવાહિની શિરા ઓક્સિજનવિહીન રુધિર લાવે છે. યકૃત ધમનીમાં રુધિર મહાધમનીમાંથી આવે છે. યકૃતનિવાહિની શિરામાં રુધિર સીધું પાચનમાર્ગમાંથી,જેમાં આંતરડા અને જઠરનો સમાવેશ થાય છે,ત્યાંથી આવે છે અને તેમાં નવા શોષાયેલા પોષકતત્વો હોય છે.