Blood and Blood Group Questions in Gujarati

(C) રુધિર ત્રાકકણો,જેને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અસ્થિમજ્જામાં મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે.
એક સ્વસ્થ માનવ પુખ્ત વ્યક્તિમાં રુધિર ત્રાકકણોની સામાન્ય સંખ્યા દર $mm^3$ રુધિરમાં $1,50,000$ થી $3,50,000$ ની વચ્ચે હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$2,00,000 / mm^3$ એ આ શારીરિક મર્યાદામાં આવે છે,તેથી તે સૌથી યોગ્ય જવાબ છે.

(A) અહીં વર્ણવેલ સ્થિતિ $Rh$ અસંગતતા (Erythroblastosis fetalis) સૂચવે છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે $Rh^-$ માતા $Rh^+$ ગર્ભ ધરાવતી હોય. પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન,માતાનું રુધિર ગર્ભના $Rh$ એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જેના પરિણામે એન્ટિ-$Rh$ એન્ટિબોડીઝનું નિર્માણ થાય છે. ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,આ એન્ટિબોડીઝ જરાયુ (placenta) ઓળંગીને ગર્ભના રક્તકણોનો નાશ કરી શકે છે. તેથી,ડોક્ટર એવા યુગલને સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપે છે જેમાં પુરુષ $Rh^+$ અને સ્ત્રી $Rh^-$ હોય.

(D) શ્વેતકણો $(WBCs)$ ને તેમના કોષરસમાં કણિકાઓની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે બે મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. કણિકામય શ્વેતકણો (Granulocytes): આ કોષોના કોષરસમાં કણિકાઓ જોવા મળે છે. તેમાં ન્યુટ્રોફિલ્સ,ઈઓસીનોફિલ્સ અને બેઝોફિલ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. કણિકાવિહિન શ્વેતકણો (Agranulocytes): આ કોષોના કોષરસમાં કણિકાઓનો અભાવ હોય છે. તેમાં લિમ્ફોસાઈટ્સ અને મોનોસાઈટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી મોનોસાઈટ્સ એ કણિકાવિહિન શ્વેતકણો છે.

(B) કલિલય આસૃતિ દબાણ (Colloidal osmotic pressure),જેને ઓન્કોટિક દબાણ પણ કહેવાય છે,તે રુધિર પ્લાઝમામાં રહેલા પ્રોટીન દ્વારા ઉત્પન્ન થતું આસૃતિ દબાણ છે.
પ્લાઝમા પ્રોટીન પૈકી,$Albumin$ સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને તે મુખ્યત્વે કલિલય આસૃતિ દબાણ જાળવવા માટે જવાબદાર છે.
તે રુધિરવાહિનીઓમાંથી આસપાસના પેશીઓમાં પ્રવાહીના વ્યયને અટકાવવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી રુધિરનું કદ અને રુધિરનું દબાણ જળવાઈ રહે છે.
$Globulins$ મુખ્યત્વે રક્ષણાત્મક પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ છે,જ્યારે $Fibrinogen$ અને $Prothrombin$ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.

(C) હિમોકોનિયા,જેને 'બ્લડ ડસ્ટ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે રુધિરરસમાં જોવા મળતા અત્યંત સૂક્ષ્મ,રંગહીન અને વક્રીભૂત કણો છે. તે મુખ્યત્વે હિમોલિસિસની પ્રક્રિયા દરમિયાન અથવા કોષોના વૃદ્ધત્વને કારણે $RBC$ (રક્તકણો) ના વિઘટનથી ઉદ્ભવે છે. તેથી,તેમને વિઘટિત $RBC$ ના સૂક્ષ્મકણો માનવામાં આવે છે.

(A) પુખ્ત સસ્તન રક્તકણો $(RBCs)$ માં કણાભસૂત્ર અને કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.
જારક શ્વસન (ક્રેબ્સ ચક્ર અને ઇલેક્ટ્રોન ટ્રાન્સપોર્ટ ચેઇન) કણાભસૂત્રની અંદર થતું હોવાથી,$RBCs$ જારક શ્વસન કરી શકતા નથી.
તેઓ તેમની ઉર્જાની જરૂરિયાતો માટે $ATP$ ઉત્પન્ન કરવા માટે સંપૂર્ણપણે અજારક ગ્લાયકોલિસિસ પર આધાર રાખે છે.
તેથી,તેઓ જારક પથ દ્વારા ગ્લુકોઝનું $CO_2$ માં ચયાપચય કરવામાં અસમર્થ છે.

(C) હિમોગ્લોબિન $(Hb)$ એ તમામ પૃષ્ઠવંશીઓના રક્તકણો ($RBC$s) માં જોવા મળતું આયર્નયુક્ત ઓક્સિજન-પરિવહન કરતું મેટાલોપ્રોટીન છે.
એક સ્વસ્થ પુખ્ત મનુષ્યમાં,$RBC$s ની અંદર હિમોગ્લોબિનની સાંદ્રતા સામાન્ય રીતે વજનના આધારે $32-36\%$ જેટલી હોય છે.
આ ઉચ્ચ સાંદ્રતા $RBC$s ને ફેફસાંમાંથી પેશીઓ સુધી ઓક્સિજનનું કાર્યક્ષમ રીતે પરિવહન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,$36\%$ એ $RBC$s માં જોવા મળતી સામાન્ય મહત્તમ સાંદ્રતા દર્શાવે છે.

(C) રુધિરરસમાં ફાઈબ્રીનોજન,ગ્લોબ્યુલિન અને આલ્બ્યુમિન જેવા વિવિધ પ્રોટીન આવેલા હોય છે.
ફાઈબ્રીનોજન એ રુધિરરસનું પ્રોટીન છે જે રુધિર ગંઠાવાની પ્રક્રિયા માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
જ્યારે ઈજા થાય છે,ત્યારે થ્રોમ્બીન ઉત્સેચકની મદદથી ફાઈબ્રીનોજન અદ્રાવ્ય ફાઈબ્રીન તંતુઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે રુધિરસ્ત્રાવ અટકાવવા માટે ગંઠાઈ જવામાં મદદ કરે છે.

(D) રુધિર ગંઠાવવાની પ્રક્રિયામાં વિવિધ કારકોની શ્રેણી સંકળાયેલી હોય છે. થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટીન (જેને કારક $III$ અથવા પેશીય કારક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) ઈજાગ્રસ્ત પેશીઓ અને રુધિરકણિકાઓમાંથી મુક્ત થાય છે. તે રુધિર ગંઠાવવાના બાહ્ય માર્ગમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટીન એન્ટીહીપેરીન તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો અર્થ છે કે તે હિપેરીનની એન્ટીકોએગ્યુલન્ટ અસરને તટસ્થ કરે છે,જેનાથી પ્રોથ્રોમ્બિનનું થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતર સરળ બને છે,જે રુધિર ગંઠાવવા માટે અનિવાર્ય છે.

(D) $WBC$ (શ્વેતકણો) અથવા લ્યુકોસાઇટ્સ એ કોષકેન્દ્ર ધરાવતા કોષો છે. તેઓ અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે. તેમની ઊણપથી લ્યુકોપેનિયા થાય છે,કેન્સર નહીં (અતિશય પ્રસારને કારણે લ્યુકેમિયા થાય છે). $WBC$ નો એક લાક્ષણિક ગુણધર્મ 'ડાયાપેડેસિસ' (diapedesis) છે,જે આ કોષોની રુધિરકેશિકાઓમાંથી બહાર નીકળીને પેશીઓમાં જઈને ચેપ સામે લડવાની ક્ષમતા છે.

(A) માનવ રુધિરનું $pH$ મૂલ્ય સહેજ બેઝિક (આલ્કલાઇન) હોય છે,જે સામાન્ય રીતે $7.35$ થી $7.45$ ની વચ્ચે હોય છે. આ મર્યાદિત શ્રેણી શરીરમાં ઉત્સેચકોની યોગ્ય કાર્યક્ષમતા અને વિવિધ શારીરિક પ્રક્રિયાઓ માટે અત્યંત આવશ્યક છે. જો આ શ્રેણીની બહાર $pH$ જાય,તો તે એસિડોસિસ અથવા આલ્કલોસિસ જેવી સ્થિતિઓ તરફ દોરી શકે છે.

(D) $RBC$ (રક્તકણો) એ $WBC$ (શ્વેતકણો) કરતા ઘણી રીતે અલગ પડે છે:
$1$. $RBC$ ની સપાટી પર ચોક્કસ એન્ટીજન (એગ્લુટીનોજન) હોય છે જે રુધિરજૂથ નક્કી કરે છે.
$2$. $RBC$ માં કાર્બોનિક એનહાઈડેઝ ઉત્સેચકનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જે $CO_2$ ને બાયકાર્બોનેટ આયનોમાં રૂપાંતરિત કરીને તેના વહનમાં મદદ કરે છે.
$3$. $RBC$ ડોનનું પટલ સંતુલન (Donnan membrane equilibrium) દર્શાવે છે,જે ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે પટલની એક બાજુ અવિસરણીય આયનો હોય,જે વિસરણીય આયનોના વિતરણને અસર કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) શ્વેતકણો $(WBCs)$ ને તેમના કોષરસમાં કણિકાઓની હાજરી કે ગેરહાજરીના આધારે બે મુખ્ય પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. કણિકામય શ્વેતકણો (Granulocytes): આ કોષોના કોષરસમાં કણિકાઓ જોવા મળે છે,જેમાં ન્યુટ્રોફિલ્સ,ઈઓસીનોફિલ્સ અને બેઝોફિલ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. કણિકાવિહિન શ્વેતકણો (Agranulocytes): આ કોષોના કોષરસમાં કણિકાઓનો અભાવ હોય છે,જેમાં લિમ્ફોસાઈટ્સ અને મોનોસાઈટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,મોનોસાઈટ્સ અને લિમ્ફોસાઈટ્સ એ કણિકાવિહિન શ્વેતકણો છે.

(C) રુધિરના આકારિત ઘટકોમાં $RBC$ (રક્તકણો),$WBC$ (શ્વેતકણો) અને ત્રાકકણિકા (બિંબાણુઓ) નો સમાવેશ થાય છે.
$RBC$ એ આશરે $7-8 \ \mu m$ ના વ્યાસ ધરાવતી દ્વિઅંતર્ગોળ તકતીઓ છે.
$WBC$ એ $RBC$ કરતા મોટા હોય છે,જેનો વ્યાસ $10-20 \ \mu m$ ની વચ્ચે હોય છે.
ત્રાકકણિકા એ મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉદ્ભવતા કોષીય ટુકડાઓ છે અને તે આકારિત ઘટકોમાં સૌથી નાના છે,જેનો વ્યાસ સામાન્ય રીતે $2-4 \ \mu m$ હોય છે.
તેથી,ત્રાકકણિકા એ સૌથી નાના રુધિરકોષો છે.

(A) મનુષ્યના રક્તકણો $(RBC)$ નું સરેરાશ આયુષ્ય આશરે $120$ દિવસનું હોય છે.
શરીરમાં રહેલા કુલ $RBC$ આ સમયગાળા દરમિયાન બદલાતા હોવાથી,દૈનિક વિનાશનો દર કુલ સંખ્યાના $1/120$ ભાગ જેટલો થાય છે.
આ ગણતરી મુજબ તે આશરે $0.83\ \%$ થાય છે,જેને સામાન્ય રીતે દરરોજ $1\ \%$ તરીકે ગણવામાં આવે છે.
તેથી,દરરોજ કુલ $RBC$ ના આશરે $1\ \%$ જેટલા કોષોનો નાશ થાય છે અને અસ્થિમજ્જા દ્વારા નવા કોષો ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) રુધિર ગંઠાવું (Blood coagulation) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં રુધિર પ્રવાહીમાંથી જેલ સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે અને રુધિરની ગંઠ (clot) બનાવે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,ફાઈબ્રિન મેશ બનાવવા માટે રુધિરના ગંઠન કારકો (જેમ કે ફાઈબ્રિનોજન) વપરાઈ જાય છે.
રુધિર ગંઠાઈ ગયા પછી અને ગંઠ સંકોચાઈ ગયા પછી જે પ્રવાહી બાકી રહે છે તેને $Serum$ (સીરમ) કહેવામાં આવે છે.
$Serum$ એ મૂળભૂત રીતે ગંઠન કારકો વગરનું પ્લાઝમા છે.

(A) લ્યુકેમિયા એ રુધિર અથવા અસ્થિમજ્જાનું એક પ્રકારનું કેન્સર છે,જેમાં શ્વેતકણો (WBCs) ની સંખ્યામાં અસામાન્ય વધારો જોવા મળે છે.
એક સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં,શ્વેતકણોની સામાન્ય સંખ્યા પ્રતિ ઘન મિલીમીટર રુધિરમાં $4,000$ થી $11,000$ ની વચ્ચે હોય છે.
લ્યુકેમિયાથી પીડાતા દર્દીઓમાં,અપરિપક્વ અથવા અસામાન્ય શ્વેતકણોના અનિયંત્રિત પ્રસારને કારણે શ્વેતકણોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે,જે ઘણીવાર પ્રતિ ઘન મિલીમીટર રુધિરમાં $1,00,000$ થી વધી જાય છે.

(A) લિંગી ક્રોમેટીન,જેને $Barr$ બોડી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે માદાના દૈહિક કોષોમાં નિષ્ક્રિય $X$ રંગસૂત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
માનવ રુધિરના સ્મીયરમાં,આ માદાના ન્યુટ્રોફિલ્સના કોષકેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા નાના,ઢોલના દંડા (drumstick) જેવા ઉપાંગ તરીકે દેખાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ન્યુટ્રોફિલ્સના ઢોલના દંડા જેવા ઉપાંગો છે.

(A) ઇઓસિનોફિલ્સ એ શ્વેતકણોનો એક પ્રકાર છે જે શરીરની રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયામાં,ખાસ કરીને પરોપજીવી ચેપ અને એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સામે ભાગ લે છે.
એલર્જીક પ્રતિક્રિયા દરમિયાન,ઇઓસિનોફિલ્સ એવા પદાર્થો મુક્ત કરે છે જે હિસ્ટામાઈન જેવા બળતરા પેદા કરતા રસાયણોને તટસ્થ કરવામાં મદદ કરે છે.
જોકે માસ્ટ કોષો અને બેસોફિલ્સ એ હિસ્ટામાઈનના મુખ્ય સ્ત્રોત છે,ઇઓસિનોફિલ્સમાં હિસ્ટામિનેઝ જેવા ઉત્સેચકો હોય છે જે એલર્જીક પ્રતિક્રિયાને નિયંત્રિત કરવા માટે હિસ્ટામાઈનનું વિઘટન કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોના સંદર્ભમાં,ઇઓસિનોફિલ્સ એલર્જીક પ્રતિક્રિયાના નિયમન સાથે સંકળાયેલા છે.

(A) મનુષ્ય અને દેડકાના રક્તકણો $(RBC)$ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત એ છે કે મનુષ્યના $RBC$ પુખ્તાવસ્થાએ કોષકેન્દ્રવિહીન (કોષકેન્દ્રનો અભાવ) હોય છે,જેથી હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળી રહે,જ્યારે દેડકાના $RBC$ કોષકેન્દ્રયુક્ત હોય છે.

(B) પુખ્ત વયના લોકોમાં,અસ્થિમજ્જા એ તમામ રક્તકણો ($RBCs$,$WBCs$ અને ત્રાકકણો) ના ઉત્પાદન માટેનું પ્રાથમિક સ્થાન છે.
જોકે,બરોળ અને થાયમસ એ લસિકા અંગો છે જે અમુક પ્રકારના શ્વેત રક્તકણો $(WBCs)$,ખાસ કરીને લસિકાકોષો (lymphocytes) ના પરિપક્વતા અને ઉત્પાદનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,પુખ્ત વયના લોકોમાં હિમોપોએસીસના સંદર્ભમાં,બરોળ અને થાયમસ મુખ્યત્વે $WBCs$ ના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા છે.

(A) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિની શોધ કાર્લ લેન્ડસ્ટીનર દ્વારા $1900$ માં કરવામાં આવી હતી. તેમણે રક્તકણોની સપાટી પર એન્ટિજેન્સની હાજરી ઓળખી હતી,જેના કારણે માનવ રુધિરનું $A$,$B$,$AB$ અને $O$ જૂથોમાં વર્ગીકરણ શક્ય બન્યું.

(C) $AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ બંને પ્રતિજન (antigens) હોય છે,પરંતુ તેમના રુધિરરસમાં $anti-A$ અને $anti-B$ પ્રતિદ્રવ્યો (antibodies) હોતા નથી.
આ પ્રતિદ્રવ્યોનો અભાવ હોવાને કારણે,તેઓ $A$,$B$ કે $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને રુધિર આપી શકતા નથી,કારણ કે લેનાર વ્યક્તિની રોગપ્રતિકારક શક્તિ $A$ અને $B$ પ્રતિજનને બહારના પદાર્થ તરીકે ઓળખીને પ્રતિક્રિયા આપે છે.
તેથી,$AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓ માત્ર $AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી અન્ય વ્યક્તિઓને જ રુધિર આપી શકે છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) $AB^+$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને સાર્વત્રિક ગ્રાહી કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમની રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ પ્રતિજન (antigens) તેમજ $Rh$ કારક હાજર હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ $A, B$ કે $Rh$ પ્રતિજન સામે કોઈ એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરતા નથી.
તેનાથી વિપરીત,$O^-$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને સાર્વત્રિક દાતા કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમના રક્તકણો પર $A, B$ અને $Rh$ પ્રતિજનનો અભાવ હોય છે,જે અન્ય કોઈપણ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિમાં રુધિર ચઢાવતી વખતે રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા થતી અટકાવે છે.

(C) રુધિરનું ગંઠન થવા માટે ગંઠન કારકો (clotting factors),ખાસ કરીને ફાઈબ્રિનોજનની જરૂર હોય છે,જે સંપૂર્ણ રુધિરમાં હાજર હોય છે.
$A$. ફુપ્ફુસીય શિરામાંથી લીધેલ સંપૂર્ણ રુધિરમાં ફાઈબ્રિનોજન સહિતના તમામ ગંઠન કારકો હોય છે,તેથી તે ગંઠન પામશે.
$B$. રુધિરરસ (પ્લાઝમા) માં ફાઈબ્રિનોજન અને અન્ય ગંઠન કારકો હોય છે,તેથી તે યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં ગંઠન પામી શકે છે.
$C$. રુધિરનું સીરમ એ રુધિર ગંઠાઈ ગયા પછી વધેલું પ્રવાહી છે; તેમાં ફાઈબ્રિનોજન અને અન્ય ગંઠન કારકોનો અભાવ હોય છે કારણ કે તે ગંઠન પ્રક્રિયા દરમિયાન વપરાઈ જાય છે. તેથી,તે વધુ ગંઠન પામી શકતું નથી.
$D$. લસિકા (પયસ્વિનીના નમૂના સહિત) માં કેટલાક ગંઠન કારકો હોય છે,જોકે રુધિર કરતા ઓછી સાંદ્રતામાં હોય છે,અને તે ગંઠન બનાવી શકે છે.

(A) ન્યુટ્રોફિલ્સ એ શ્વેતકણો $(WBCs)$ નો સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતો પ્રકાર છે.
તેઓ ભક્ષક કોષો (phagocytic) તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ શરીરમાં પ્રવેશતા બેક્ટેરિયા અને વાયરસ જેવા હાનિકારક રોગકારકોનો નાશ કરે છે.
આ રક્ષણાત્મક અને બચાવ કાર્યને કારણે,તેમને રુધિરના 'માઈક્રોપોલીસમેન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિમાં,રક્તકણોની સપાટી પર એન્ટિજનની હાજરી કે ગેરહાજરી રુધિરજૂથ નક્કી કરે છે.
$B$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણો પર $B$ એન્ટિજન આવેલા હોય છે.
રુધિર સુસંગતતાના સિદ્ધાંત મુજબ,આવી વ્યક્તિના રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા) માં જે એન્ટિજન ગેરહાજર હોય તેના વિરુદ્ધના એન્ટિબોડી આવેલા હોય છે.
તેથી,$B$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિના રુધિરરસમાં $A$ એન્ટિજન સામે પ્રતિક્રિયા અટકાવવા માટે એન્ટિ-$A$ એન્ટિબોડી હાજર હોય છે.

(D) રુધિર ગંઠાવવાની પ્રક્રિયા (coagulation) એ ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયાઓની એક જટિલ શ્રેણી છે.
$Ca^{2+}$ આયનો રુધિર ગંઠાવવાની પ્રક્રિયાના વિવિધ તબક્કાઓમાં,ખાસ કરીને પ્રોથ્રોમ્બિનનું થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતર કરવામાં સહ-કારક (cofactor) તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન (જેને ટિશ્યુ ફેક્ટર પણ કહેવાય છે) ઈજાગ્રસ્ત પેશીઓમાંથી મુક્ત થાય છે અને રુધિર ગંઠાવવાના બાહ્ય માર્ગ (extrinsic pathway) ની શરૂઆત કરે છે.
તેથી,રુધિર ગંઠાવવા માટે $Ca^{2+}$ અને થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન બંને આવશ્યક છે.

(A) ગ્લોબ્યુલીન એ રુધિર પ્લાઝમામાં જોવા મળતા પ્રોટીનનો એક સમૂહ છે. તે પ્લાઝમા પ્રોટીનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારોમાંના એક છે,અન્ય બે પ્રકારો આલ્બ્યુમિન અને ફાઈબ્રિનોજન છે. ગ્લોબ્યુલીન યકૃતના કાર્ય,રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા અને ચેપ સામે લડવામાં (ખાસ કરીને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન અથવા એન્ટિબોડીઝ તરીકે) મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(B) $WBC$ (શ્વેતકણો) અથવા લ્યુકોસાઇટ્સ તેમના આકાર બદલવાની ક્ષમતા માટે જાણીતા છે,જેને અમીબોઇડ ગતિ કહેવામાં આવે છે. આ લવચીકતા તેમને ચેપના સ્થળે પહોંચવા માટે રુધિરકેશિકાઓની દીવાલમાંથી બહાર નીકળવામાં (ડાયાપેડેસિસ) મદદ કરે છે. તેની સરખામણીમાં,$RBC$ (રક્તકણો) નિશ્ચિત દ્વિઅંતર્ગોળ આકાર ધરાવે છે,અસ્થિ કોષો (ઓસ્ટિઓસાઇટ્સ) મેટ્રિક્સમાં સ્થિર હોય છે,અને માસ્ટ કોષો $WBC$ ની અત્યંત અમીબોઇડ પ્રકૃતિની તુલનામાં પ્રમાણમાં સ્થિર આકાર ધરાવે છે.

(A) રુધિર ત્રાકકણો,જેને $thrombocytes$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અસ્થિમજ્જામાં રહેલા $megakaryocytes$ માંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય એવા રસાયણો મુક્ત કરવાનું છે જે રુધિર ગંઠવાની (clotting) પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે. ત્રાકકણોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો,જેને $thrombocytopenia$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે અતિશય રક્તસ્ત્રાવ અને રુધિર ગંઠવાની ક્રિયામાં ખામી સર્જે છે.

(A) માનવ રુધિરમાં રુધિર કોષોમાં $RBC$ (રક્તકણો),$WBC$ (શ્વેતકણો) અને ત્રાકકણિકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$RBC$ એ રુધિરમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા કોષો છે.
એક તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિમાં દર $mm^3$ રુધિરમાં $5$ થી $5.5$ મિલિયન $RBC$ હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,$WBC$ ની સંખ્યા ઘણી ઓછી હોય છે,જે દર $mm^3$ દીઠ $6,000$ થી $8,000$ હોય છે,અને ત્રાકકણિકાઓની સંખ્યા $150,000$ થી $350,000$ પ્રતિ $mm^3$ હોય છે.
તેથી,$RBC$ સૌથી વધુ સાંદ્રતામાં જોવા મળે છે.

(C) રુધિરકણિકાઓ,જેને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ વિશિષ્ટ કોષીય ટુકડાઓ છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં,આ અસ્થિમજ્જામાં આવેલા મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉદ્ભવતા કોષીય ટુકડાઓ છે. પક્ષીઓ,સરીસૃપ અને ઉભયજીવી જેવા અન્ય પૃષ્ઠવંશીઓમાં,તેના સમકક્ષ કોષો કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે અને તેમને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ કહેવામાં આવે છે. તેથી,'રુધિરકણિકાઓ' (platelets) શબ્દનો ઉપયોગ ખાસ કરીને સસ્તન પ્રાણીઓના રુધિરમાં જોવા મળતા કોષકેન્દ્રવિહીન કોષીય ટુકડાઓ માટે થાય છે.

(A) મનુષ્યના રુધિરમાં વિવિધ પ્રકારના શ્વેતકણો (leukocytes) નું ટકાવારી પ્રમાણ નીચે મુજબ છે:
$1$. ન્યુટ્રોફિલ્સ: $60-65\%$
$2$. લિમ્ફોસાઈટ્સ: $20-25\%$
$3$. મોનોસાઈટ્સ: $6-8\%$
$4$. ઈઓસીનોફિલ્સ: $2-3\%$
$5$. બેઝોફિલ્સ: $0.5-1\%$
બેઝોફિલ્સ એ કુલ શ્વેતકણોમાં સૌથી ઓછી ટકાવારી $(0.5-1\%)$ ધરાવે છે,તેથી તે મનુષ્યના રુધિરમાં સૌથી ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

(D) મનુષ્યના રુધિરમાં,$RBC$ (રક્તકણો) ની સરેરાશ સંખ્યા પ્રતિ $mm^3$ રુધિરમાં આશરે $5,000,000$ થી $5,500,000$ હોય છે.
$WBC$ (શ્વેતકણો) ની સરેરાશ સંખ્યા પ્રતિ $mm^3$ રુધિરમાં આશરે $6,000$ થી $10,000$ હોય છે.
સરેરાશ મૂલ્યોને ધ્યાનમાં લેતા,$WBC$ અને $RBC$ નો ગુણોત્તર આશરે $1 : 500$ થી $1 : 600$ જેટલો થાય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$1 : 500$ એ આ ગુણોત્તરનું સૌથી સચોટ નિરૂપણ છે.

(B) જૈવિક લગ્નોમાં રુધિરજૂથ અંગેની મુખ્ય ચિંતા $Rh$ કારકની અસંગતતા છે.
જો પિતા $Rh$-પોઝિટિવ $(Rh^+)$ હોય અને માતા $Rh$-નેગેટિવ $(Rh^-)$ હોય,તો ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન $Rh$ અસંગતતાનું જોખમ રહેલું છે.
જો ગર્ભ પિતા પાસેથી $Rh^+$ એન્ટિજન વારસામાં મેળવે,તો માતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ $Rh$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરી શકે છે,જે પછીની ગર્ભાવસ્થામાં 'એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફેટાલિસ' (Erythroblastosis Fetalis) જેવી ગંભીર સ્થિતિ પેદા કરી શકે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$A^+$ છોકરો (પિતા) અને $A^-$ છોકરી (માતા) ની જોડીમાં પિતા $Rh^+$ અને માતા $Rh^-$ છે,જે કિસ્સો ટાળવો જોઈએ અથવા તબીબી દેખરેખ હેઠળ રાખવો જોઈએ.

(D) યકૃત એ આલ્બ્યુમીન,પ્રોથ્રોમ્બિન અને ફાઈબ્રીનોજન સહિતના મોટાભાગના રુધિરરસ પ્રોટીન (plasma proteins) ના સંશ્લેષણ માટેનું મુખ્ય અંગ છે.
$1$. આલ્બ્યુમીન રુધિરના આસૃતિ દબાણ (osmotic pressure) ને જાળવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.
$2$. પ્રોથ્રોમ્બિન અને ફાઈબ્રીનોજન એ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ મહત્વના ગંઠન કારકો (clotting factors) છે.
$3$. આ પ્રોટીન યકૃતના કોષો (hepatocytes) દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને રુધિરમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે.

(A) માનવ રુધિર પ્લાઝ્મામાં,આલ્બ્યુમિનનું પ્રમાણ સામાન્ય રીતે ગ્લોબ્યુલીન કરતા વધારે હોય છે.
આલ્બ્યુમિન/ગ્લોબ્યુલીન $(A/G)$ ગુણોત્તરની સામાન્ય શ્રેણી આશરે $1.2 : 1$ થી $2.2 : 1$ જેટલી હોય છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$2 : 1$ એ આ પ્લાઝ્મા પ્રોટીન માટે સામાન્ય શારીરિક ગુણોત્તરનું સૌથી નજીકનું મૂલ્ય છે.

(A) ઈરીથ્રોબ્લાસ્ટોસીસ ફિટાલીસ એ નવજાત શિશુનો રક્તવિલયન રોગ છે જે માતા અને ગર્ભ વચ્ચે $Rh$ અસંગતતાને કારણે થાય છે.
આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે ત્યારે ઉદ્ભવે છે જ્યારે $Rh^-$ માતા $Rh^+$ ગર્ભને ધારણ કરે છે.
પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન,પ્રસૂતિ સમયે માતાનું રક્ત ગર્ભના $Rh$ એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જેના પરિણામે તેના રક્તમાં $Rh$ વિરોધી એન્ટિબોડીઝનું નિર્માણ થાય છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,જો ગર્ભ ફરીથી $Rh^+$ હોય,તો આ માતૃત્વના $Rh$ વિરોધી એન્ટિબોડીઝ જરાયુ (placenta) ઓળંગીને ગર્ભના રક્તકણોનો નાશ કરે છે.
તેથી,આ સ્થિતિ ત્યારે થાય છે જ્યારે પિતા $Rh^+$ હોય અને માતા $Rh^-$ હોય.

(C) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિમાં,રક્તકણોની સપાટી પર એન્ટિજનની હાજરી કે ગેરહાજરી રુધિરજૂથ નક્કી કરે છે.
$AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણો પર $A$ અને $B$ બંને એન્ટિજન હોય છે.
તેમની પાસે બંને એન્ટિજન હોવાથી,તેમના રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા) માં એન્ટી-$A$ કે એન્ટી-$B$ એન્ટીબોડી હોતા નથી,કારણ કે જો આ એન્ટીબોડી હાજર હોય તો તે તેમના પોતાના રક્તકણોનું સમૂહિકરણ (agglutination) કરી નાખે.
તેથી,$AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને 'સર્વગ્રાહી' (universal recipient) માનવામાં આવે છે.

(A) પ્લાઝમામાં ફાઈબ્રિનોજન,ગ્લોબ્યુલિન અને આલ્બ્યુમીન જેવા વિવિધ પ્રોટીન હોય છે.
$1$. ફાઈબ્રિનોજન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.
$2$. ગ્લોબ્યુલિન મુખ્યત્વે રક્ષણાત્મક કાર્યોમાં સામેલ છે.
$3$. આલ્બ્યુમીન આસૃતિ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.
$4$. પ્રોથોમ્બિન પણ એક પ્લાઝમા પ્રોટીન છે જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે.
હિપેરિન એ એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ (રુધિર ગંઠાઈ જતું અટકાવનાર પદાર્થ) છે અને તે પ્લાઝમા પ્રોટીન નથી; તે સામાન્ય રીતે માસ્ટ કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) $Hemocytometer$ (હિમોસાયટોમીટર) એ એક વિશિષ્ટ કાઉન્ટિંગ ચેમ્બર છે જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે રક્તકણોની ગણતરી કરવા માટે થાય છે. તેમાં એક જાડી કાચની સ્લાઈડ હોય છે જેના કેન્દ્રમાં ચોક્કસ માપની ગ્રીડ દોરેલી હોય છે. આ સાધન માઈક્રોસ્કોપની મદદથી પ્રવાહીના ચોક્કસ કદમાં રહેલા કોષોની સચોટ ગણતરી કરવામાં મદદ કરે છે.
$Hemoglobinometer$ (હિમોગ્લોબિનોમીટર) નો ઉપયોગ હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ માપવા માટે થાય છે.
$Electrocardiogram$ $(ECG)$ હૃદયની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિને નોંધે છે.
$Sphygmomanometer$ (સ્ફિગ્મોમેનોમીટર) નો ઉપયોગ બ્લડ પ્રેશર (રુધિરનું દબાણ) માપવા માટે થાય છે.

(C) શ્વેતકણો $(WBCs)$ ને કણિકામય અને કણિકાવિહીન એમ બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$1$. ન્યુટ્રોફિલ્સ,બેઝોફિલ્સ અને ઇઓસિનોફિલ્સ એ કણિકામય શ્વેતકણો છે.
$2$. મોનોસાઈટ્સ અને લિમ્ફોસાઈટ્સ એ કણિકાવિહીન શ્વેતકણો છે.
બધા જ પ્રકારના શ્વેતકણોમાં,મોનોસાઈટ્સ કદમાં સૌથી મોટા હોય છે,જેનો વ્યાસ સામાન્ય રીતે $12-20 \ \mu m$ જેટલો હોય છે.
તેઓ ભક્ષક કોષો છે જે મેક્રોફેજમાં રૂપાંતરિત થઈને રોગકારક જીવાણુઓનો નાશ કરે છે.

(A) સસ્તન પ્રાણીઓના રક્તકણો $(RBCs)$ સામાન્ય રીતે પુખ્ત અવસ્થામાં દ્વિઅંતર્ગોળ,વર્તુળાકાર અને કોષકેન્દ્રવિહીન હોય છે.
આ આકાર કોષની સપાટીનું ક્ષેત્રફળ અને કદનો ગુણોત્તર વધારે છે,જે વાયુઓના વિનિમય ($O_2$ અને $CO_2$ નું વહન) માટે અનુકૂળ રહે છે.
કોષકેન્દ્રનો અભાવ હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા પૂરી પાડે છે,જે ઓક્સિજનનું વહન કરતું રંજકદ્રવ્ય છે.

(A) $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ રક્તકણો $(RBCs)$ ની સપાટી પર બે એન્ટિજન,એટલે કે એન્ટિજન $A$ અને એન્ટિજન $B$ ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિર જૂથ $A$ હોય છે,તેમના $RBCs$ પર એન્ટિજન $A$ હોય છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિર જૂથ $B$ હોય છે,તેમના $RBCs$ પર એન્ટિજન $B$ હોય છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિર જૂથ $AB$ હોય છે,તેમના $RBCs$ પર એન્ટિજન $A$ અને $B$ બંને હોય છે.
જે વ્યક્તિઓનું રુધિર જૂથ $O$ હોય છે,તેમના $RBCs$ પર એન્ટિજન $A$ કે એન્ટિજન $B$ બંનેમાંથી કોઈ પણ હોતા નથી. અહીં '$O$' એ બંને એન્ટિજનની ગેરહાજરી સૂચવે છે,જેને ઘણીવાર 'ઝીરો' અથવા 'નલ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,જે આ વિશિષ્ટ સપાટીના એન્ટિજનનો અભાવ દર્શાવે છે.

(D) માતાનું રૂધિર જૂથ $A$ છે,જેનું જનીન પ્રકાર $I^A I^A$ અથવા $I^A i$ હોઈ શકે. પિતાનું રૂધિર જૂથ $AB$ છે,જેનો જનીન પ્રકાર $I^A I^B$ છે.
શક્ય સંકરણો:
$1$. જો માતા $I^A I^A$ હોય: સંતતિ $I^A I^A$ $(A)$,$I^A I^B$ $(AB)$ હોઈ શકે.
$2$. જો માતા $I^A i$ હોય: સંતતિ $I^A I^A$ $(A)$,$I^A I^B$ $(AB)$,$I^A i$ $(A)$,$I^B i$ $(B)$ હોઈ શકે.
બંને કિસ્સામાં,રૂધિર જૂથ $O$ (જનીન પ્રકાર $ii$) ઉત્પન્ન થઈ શકે નહીં કારણ કે પિતા $i$ જનીન આપી શકતા નથી.

(B) $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિનો જનીનપ્રકાર $I^OI^O$ હોય છે.
બાળક દરેક પિતૃ પાસેથી એક જનીન (એલીલ) મેળવે છે,તેથી બાળકે પિતા પાસેથી એક $I^O$ એલીલ અને માતા પાસેથી એક $I^O$ એલીલ મેળવ્યો હશે.
આથી,પિતા પાસે ઓછામાં ઓછો એક $I^O$ એલીલ હોવો આવશ્યક છે.
જો પિતાનું રુધિરજૂથ $B$ હોય,તો તેમના સંભવિત જનીનપ્રકારો $I^BI^B$ (સમયુગ્મી) અથવા $I^BI^O$ (વિષમયુગ્મી) હોઈ શકે.
જો પિતાનો જનીનપ્રકાર $I^BI^B$ હોય,તો તેઓ માત્ર $I^B$ એલીલ જ વારસામાં આપી શકે,જેના કારણે બાળકમાં $O$ રુધિરજૂથ હોવું અશક્ય બને છે.
તેથી,જો બાળકનું રુધિરજૂથ $O$ હોય,તો પિતાનો જનીનપ્રકાર $I^BI^B$ હોઈ શકે નહીં.

(C) માનવ રુધિરજૂથ પ્રણાલી ($ABO$ રુધિરજૂથ) જનીન '$I$' દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. જનીન '$I$' ના ત્રણ કારકો (alleles) છે: $I^A$,$I^B$ અને $i$.
- '$O$' રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિનું જનીન પ્રકાર (genotype) '$ii$' હોય છે.
- આનો અર્થ એ છે કે બાળકે દરેક માતા-પિતા પાસેથી એક '$i$' કારક વારસામાં મેળવ્યો હોવો જોઈએ.
- જો કોઈ એક પિતૃનું રુધિરજૂથ '$AB$' હોય,તો તેમનો જનીન પ્રકાર $I^A I^B$ હોય છે. તેઓ તેમના સંતાનોને ફક્ત $I^A$ અથવા $I^B$ કારક જ આપી શકે છે.
- તેથી,'$AB$' રુધિરજૂથ ધરાવતા માતા-પિતા '$O$' રુધિરજૂથ ધરાવતું બાળક પેદા કરી શકતા નથી કારણ કે તેમની પાસે '$i$' કારકનો અભાવ હોય છે.

(C) $ABO$ રુધિરજૂથ પદ્ધતિમાં,$O$ પ્રકારનું રુધિર ધરાવતી વ્યક્તિઓને 'સાર્વત્રિક દાતા' (universal donor) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે $O$ પ્રકારના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ બંને પ્રતિજન (antigens) ગેરહાજર હોય છે,જેનો અર્થ છે કે જ્યારે તેને અન્ય કોઈપણ રુધિરજૂથ ($A, B, AB,$ અથવા $O$) ધરાવતા પ્રાપ્તકર્તાના રુધિરમાં દાખલ કરવામાં આવે ત્યારે તે કોઈ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ (agglutination) ઉત્તેજિત કરતા નથી.
દર્દીનું રુધિરજૂથ અજ્ઞાત હોવાથી,રુધિરાધાન પ્રતિક્રિયાને રોકવા માટે $O$ પ્રકારનું રુધિર દાન કરવું એ સૌથી સુરક્ષિત તબીબી પદ્ધતિ છે.

(A) રુધિરજૂથ $O$ ને 'સાર્વત્રિક દાતા' (universal donor) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે જે વ્યક્તિનું રુધિરજૂથ $O$ હોય છે,તેમના રક્તકણો (RBCs) ની સપાટી પર $A$ કે $B$ પ્રતિજન (antigens) હોતા નથી. તેથી,તેમનું રુધિર કોઈપણ અન્ય રુધિરજૂથ ($A, B, AB$ અથવા $O$) ધરાવતી વ્યક્તિને કોઈપણ પ્રતિકૂળ પ્રતિક્રિયા વગર આપી શકાય છે. કટોકટીની સ્થિતિમાં જ્યારે દર્દીનું રુધિરજૂથ અજ્ઞાત હોય,ત્યારે રુધિરજૂથ $O$ ધરાવતી વ્યક્તિ રક્તદાન કરી શકે છે.