Blood and Blood Group Questions in Gujarati

(A) રુધિરરસમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના પ્રોટીન હોય છે: $1.$ ફાઈબ્રિનોજન,$2.$ ગ્લોબ્યુલિન અને $3.$ આલ્બ્યુમિન.
$1.$ ફાઈબ્રિનોજન મુખ્યત્વે રુધિર જામી જવાની (ક્લોટિંગ) પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
$2.$ ગ્લોબ્યુલિન મુખ્યત્વે શરીરની રક્ષણાત્મક ક્રિયાવિધિમાં સંકળાયેલા છે (કારણ કે તે એન્ટિબોડીઝ/ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન બનાવે છે).
$3.$ આલ્બ્યુમિન શરીરના પ્રવાહીનું આસૃતિ સમતુલા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(A) ઍન્ટિબૉડી એ ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન તરીકે ઓળખાતા પ્રોટીન છે,જે ગ્લોબ્યુલિન નામના પ્રોટીનના વર્ગમાં આવે છે.
માનવ શરીરમાં,ઍન્ટિબૉડી રુધિરના સીરમ ભાગમાં જોવા મળે છે.
તેથી,ઍન્ટિબૉડીની ખામી સામાન્ય રીતે સીરમ ગ્લોબ્યુલિનના સ્તરમાં ઘટાડા દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
સીરમ આલ્બ્યુમિન એ વહન કરતું પ્રોટીન છે,પ્લાઝ્મા ફાઇબ્રીનોજન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે,અને હિમોસાઇટ્સ એ રુધિર કોષો છે,જેમાંથી કોઈ પણ ઍન્ટિબૉડી નથી.

(A) રુધિરરસના પ્રોટીન માનવ શરીરમાં ચોક્કસ કાર્યો કરે છે:
$1$. ફાઈબ્રિનોજન: આ પ્રોટીન રુધિર ગંઠાવવાની પ્રક્રિયા (clotting) માટે જરૂરી છે। તેથી, $(a)$ એ $(ii)$ સાથે જોડાય છે।
$2$. ગ્લોબ્યુલિન: આ મુખ્યત્વે શરીરના રક્ષણાત્મક તંત્ર (દા.ત. એન્ટિબોડીઝ) માં સામેલ છે। તેથી, $(b)$ એ $(iii)$ સાથે જોડાય છે।
$3$. આલ્બ્યુમિન: આ પ્રોટીન રુધિરના આસૃતિ સંતુલન (osmotic balance) ને જાળવવામાં મદદ કરે છે। તેથી, $(c)$ એ $(i)$ સાથે જોડાય છે।
આમ, સાચી જોડ $a-ii, b-iii, c-i$ છે।

(D) રુધિરમાં $heparin$ નામનું પ્રતિસ્કંદક (anticoagulant) હોય છે,જે $prothrombin$ ના સક્રિયકરણને અટકાવે છે.
$Prothrombin$ એ એક નિષ્ક્રિય પ્લાઝ્મા પ્રોટીન છે જે રુધિર જામવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન જરૂરી છે.
$Heparin$ એ માસ્ટ-કોષોની કણિકાઓમાંથી મુક્ત થતું કુદરતી પ્રતિસ્કંદક છે,જે રુધિરવાહિનીઓની અંદર રુધિરને જામતું અટકાવે છે.

(B) $O, Rh^-$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને 'સાર્વત્રિક દાતા' (universal donor) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે તેમના રક્તકણો પર $A$ અને $B$ પ્રતિજન (antigen) હોતા નથી,અને તેમાં $Rh$ પ્રતિજનનો પણ અભાવ હોય છે.
પરિણામે,જ્યારે આ રુધિર અન્ય કોઈપણ રુધિરજૂથ ધરાવતા દર્દીને આપવામાં આવે છે,ત્યારે તે કોઈ રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા (agglutination) પેદા કરતું નથી.
તેથી,કટોકટીની સ્થિતિમાં જ્યારે દર્દીનું રુધિરજૂથ અજ્ઞાત હોય,ત્યારે $O, Rh^-$ રુધિર ચઢાવવા માટે સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ છે.
આમ,વિકલ્પ $B$ સાચો છે.

(D) માનવ રુધિરમાં,ત્રાકકણોની સંખ્યા પ્રતિ ઘન મીમી આશરે $1.5$ થી $3.5$ લાખ હોય છે,જ્યારે $WBC$ ની સંખ્યા પ્રતિ ઘન મીમી આશરે $6000$ થી $8000$ હોય છે. તેથી,રુધિરમાં $WBC$ કરતા ત્રાકકણોની સંખ્યા ઘણી વધારે હોય છે.
શિરાઓ અને ધમનીઓ બંને રુધિરવાહિનીઓના પ્રકાર છે. ધમનીઓ હૃદયથી રુધિરને દૂર લઈ જાય છે,જ્યારે શિરાઓ રુધિરને હૃદય તરફ પાછું લાવે છે. કોઈપણ સમયે,શિરાતંત્રમાં રુધિરનું પ્રમાણ ધમનીતંત્ર કરતા સામાન્ય રીતે વધારે હોય છે.
રુધિર બે મુખ્ય ભાગોનું બનેલું છે: રુધિરરસ (Plasma),જે કુલ રુધિરના કદના લગભગ $55-60\%$ ભાગ બનાવે છે,અને રુધિર કોષો (formed elements),જે કુલ રુધિરના કદના લગભગ $40-45\%$ ભાગ બનાવે છે.
$WBC$ મુખ્યત્વે લાલ અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે,જોકે કેટલાક પ્રકારો લસિકા ગાંઠો,બરોળ અને થાઇમસમાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

(A) $WBCs$ (શ્વેતકણો) એ ભ્રમણ કરતા કોષો છે જે રુધિરકેશિકાઓની દીવાલમાંથી બહાર નીકળીને પેશીઓમાં જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. રુધિરવાહિનીઓમાંથી બહાર નીકળવાની આ પ્રક્રિયાને ડાયાપેડિસિસ કહેવામાં આવે છે. ઘાના સ્થાને $WBCs$ નું એકત્રીકરણ આ પ્રક્રિયા દ્વારા જ થાય છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(D) વિધાન $(A)$ ખોટું છે કારણ કે સામાન્ય શારીરિક પરિસ્થિતિઓમાં અક્ષત રુધિરવાહિનીઓમાં રુધિર જામતું નથી.
કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે રુધિરવાહિનીઓનું અંતઃસ્તર હેપરિનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે એક કુદરતી પ્રતિસ્કંદક (anticoagulant) છે અને તે રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં રુધિરને જામતું અટકાવે છે.
તેથી,વિધાન ખોટું છે અને કારણ સાચું હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $(D)$ છે.

(A) $Prothrombinase$ એ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન બનતો એક જટિલ ઉત્સેચક છે જે $prothrombin$ ને $thrombin$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
તે એન્ટીહેપેરિન તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તે $heparin$ ની પ્રતિ-સ્કંદન (anticoagulant) અસરને તટસ્થ કરે છે.
$Heparin$ એ યકૃત અને માસ્ટ કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતું કુદરતી પ્રતિ-સ્કંદક છે જે અખંડ રુધિરવાહિનીઓમાં રુધિરને ગંઠાઈ જતું અટકાવે છે.
આમ,$Prothrombinase$ ઉત્સેચક $heparin$ ને તટસ્થ કરીને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાને આગળ વધવા દે છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(B) માનવ શરીરમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર ક્લિનિકલ રીતે માપવામાં આવે છે અને સામાન્ય રીતે $mg/dL$ (મિલીગ્રામ પ્રતિ ડેસીલીટર) એકમમાં દર્શાવવામાં આવે છે. આ એકમ રક્ત પ્લાઝ્માના ચોક્કસ કદમાં હાજર ગ્લુકોઝની સાંદ્રતા દર્શાવે છે.

(D) $RBC$ ઉત્પાદન (એરિથ્રોપોઈસીસ) નું નિયમન એરિથ્રોપોએટિન $(EPO)$ અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
એરિથ્રોપોએટિન એ ગ્લાયકોપ્રોટીન છે જે મુખ્યત્વે કિડની દ્વારા રક્તમાં ઓક્સિજનના ઓછા સ્તરના પ્રતિભાવમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
તે લાલ અસ્થિમજ્જાને સ્ટેમ સેલના સમભાજનનો દર વધારવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે અને $RBC$ ના પરિપક્વતાને વેગ આપે છે,જેનાથી રક્તની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા વધે છે.
ફોલિકલ-સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(FSH)$ એ અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત ગોનાડોટ્રોપિક અંતઃસ્ત્રાવ છે,જે જનનકોષોના નિર્માણ (gametogenesis) અને પ્રજનન કાર્યોનું નિયમન કરે છે,$RBC$ ઉત્પાદનનું નહીં.
તેથી,વિધાન ખોટું છે અને કારણ સાચું છે.

(A) $O$ રુધિર જૂથ (જનીન પ્રકાર $ii$) ધરાવતું બાળક મેળવવા માટે,બંને માતા-પિતાએ $i$ જનીન આપવું આવશ્યક છે. તેથી,બંને માતા-પિતા વિષમયુગ્મી (heterozygous) હોવા જોઈએ.
$AB$ રુધિર જૂથ (જનીન પ્રકાર $I^A I^B$) ધરાવતું બાળક મેળવવા માટે,એક માતા-પિતાએ $I^A$ અને બીજાએ $I^B$ જનીન આપવું જોઈએ.
$B$ રુધિર જૂથ (જનીન પ્રકાર $I^B i$ અથવા $I^B I^B$) ધરાવતું બાળક મેળવવા માટે,માતા-પિતા પાસે $I^B$ જનીન હોવું જોઈએ.
આ જરૂરિયાતોને જોડતા,માતા-પિતાના જનીન પ્રકારો $I^A i$ અને $I^B i$ હોવા જોઈએ.
- માતા-પિતા $1$ $(I^A i)$ જન્યુઓ $I^A$ અને $i$ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
- માતા-પિતા $2$ $(I^B i)$ જન્યુઓ $I^B$ અને $i$ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
- સંભવિત સંતતિના જનીન પ્રકારો: $I^A I^B$ ($AB$ પ્રકાર),$I^A i$ ($A$ પ્રકાર),$I^B i$ ($B$ પ્રકાર),અને $ii$ ($O$ પ્રકાર).
આમ,માતા-પિતાના જનીન પ્રકારો $I^A i$ અને $I^B i$ છે.

(B) રુધિરના કોષીય ઘટકોને સામૂહિક રીતે રુધિરકણો (formed elements) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. રક્તકણો $(RBCs)$: આ સસ્તન પ્રાણીઓમાં અંતર્ગોળ,કોષકેન્દ્રવિહીન કોષો છે જે $O_2$ અને $CO_2$ જેવા શ્વસન વાયુઓનું વહન કરે છે.
$2$. શ્વેતકણો $(WBCs)$: આ કોષકેન્દ્રયુક્ત કોષો છે જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં સામેલ છે. તેમને કણિકામય (ન્યુટ્રોફિલ્સ,ઇઓસિનોફિલ્સ અને બેસોફિલ્સ) અને કણિકાવિહીન (લિમ્ફોસાઇટ્સ અને મોનોસાઇટ્સ) એમ બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$3$. ત્રાકકણો (પ્લેટલેટ્સ): આ અસ્થિમજ્જાના મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષના ટુકડા છે અને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (blood coagulation) માટે આવશ્યક છે.
આ રુધિરકણો કુલ રુધિરના આશરે $45 \%$ જેટલો ભાગ બનાવે છે,જ્યારે બાકીનો $55 \%$ ભાગ પ્રવાહી આધારક છે જેને પ્લાઝ્મા કહેવાય છે.

(N/A) રુધિરમાં રહેલા રુધિરકણો (formed elements) નીચે મુજબ છે:
$(1)$ રક્તકણો (Erythrocytes - $RBCs$):
તેમાં હિમોગ્લોબિન નામનું લાલ રંજકદ્રવ્ય હોય છે,જે ફેફસાંમાંથી પેશીઓ સુધી ઓક્સિજનના વહન માટે જવાબદાર છે.
$(2)$ શ્વેતકણો (Leukocytes - $WBCs$):
આ રંગહીન કોષો છે જેમાં હિમોગ્લોબિનનો અભાવ હોય છે. તેઓ મુખ્યત્વે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાથે સંકળાયેલા છે. ઉદાહરણ તરીકે,ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઇટ્સ ભક્ષક કોષો (phagocytic) તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યારે લિમ્ફોસાઇટ્સ ચોક્કસ રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવો માટે જવાબદાર છે.
$(3)$ ત્રાકકણો (Platelets - Thrombocytes):
આ મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય ઈજાના સ્થાને રુધિર ગંઠાઈ જવાની (clotting) પ્રક્રિયામાં મદદ કરતા પદાર્થો મુક્ત કરવાનું છે.

(N/A) પ્લાઝ્મા એ રુધિરનું આધારક (matrix) બનાવતું આછા પીળા રંગનું,ચીકણું પ્રવાહી છે. તે રુધિરના કદના લગભગ $55\%$ ભાગ બનાવે છે.
પ્લાઝ્મા પ્રોટીન પ્લાઝ્માના લગભગ $6-8\%$ ભાગમાં હોય છે. મુખ્ય પ્લાઝ્મા પ્રોટીન ફાઈબ્રિનોજેન્સ,ગ્લોબ્યુલિન્સ અને આલ્બ્યુમિન્સ છે.
$1$. ફાઈબ્રિનોજેન્સ રુધિરના ગંઠાઈ જવાની (clotting) પ્રક્રિયા માટે જરૂરી છે.
$2$. ગ્લોબ્યુલિન્સ મુખ્યત્વે શરીરની રક્ષણાત્મક પ્રણાલીમાં (દા.ત.,એન્ટિબોડીઝ) સામેલ છે.
$3$. આલ્બ્યુમિન્સ આસૃતિ સંતુલન (osmotic balance) જાળવવામાં મદદ કરે છે,જે રુધિરવાહિનીઓમાં પ્રવાહીનું કદ જાળવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.

(N/A) સંયોજક પેશીઓ કોષો દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે જે આંતરકોષીય આધારક (extracellular matrix) માં વિખરાયેલા હોય છે. તેઓ વિવિધ શારીરિક તંત્રોને જોડવાનું કાર્ય કરે છે. રુધિરને નીચેના કારણોસર સંયોજક પેશીના પ્રકાર તરીકે ગણવામાં આવે છે:
$1$. અન્ય સંયોજક પેશીઓની જેમ,રુધિર પણ ઉદ્ભવમાં મધ્ય ગર્ભસ્તરીય (mesodermal) છે.
$2$. તે શરીરના વિવિધ તંત્રોને જોડે છે,ઓક્સિજન,પોષક તત્વો અને અંતઃસ્ત્રાવોનું શરીરના તમામ ભાગોમાં વહન કરે છે,અને ચયાપચયની નકામી પેદાશોને દૂર કરે છે.
$3$. રુધિરમાં પ્લાઝ્મા નામનું આંતરકોષીય આધારક હોય છે,જેમાં રક્તકણો $(RBCs)$,શ્વેતકણો $(WBCs)$ અને ત્રાકકણો (platelets) તરતા હોય છે.

(N/A)

લસિકા (Lymph)	રુધિર (Blood)
$(1)$ તે રંગહીન પ્રવાહી છે જેમાં $RBCs$ હોતા નથી.	$(1)$ તે લાલ રંગનું પ્રવાહી છે જેમાં $RBCs$ હોય છે.
$(2)$ તેમાં પ્લાઝ્મા અને ઓછી સંખ્યામાં $WBCs$ અને ત્રાકકણો (platelets) હોય છે.	$(2)$ તેમાં પ્લાઝ્મા,$RBCs$,$WBCs$ અને ત્રાકકણો હોય છે.
$(3)$ તે શરીરના રક્ષણમાં મદદ કરે છે અને રોગપ્રતિકારક તંત્રનો એક ભાગ છે.	$(3)$ તે ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડના પરિભ્રમણ સાથે સંકળાયેલું છે.
$(4)$ તેના પ્લાઝ્મામાં પ્રોટીનનો અભાવ હોય છે.	$(4)$ તેના પ્લાઝ્મામાં પ્રોટીન,કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ હોય છે.
$(5)$ તે લસિકા વાહિનીઓ દ્વારા પેશીના કોષોમાંથી રુધિરમાં પોષક તત્વોનું વહન કરે છે.	$(5)$ તે એક અંગમાંથી બીજા અંગમાં પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
$(6)$ લસિકાનો પ્રવાહ ધીમો હોય છે.	$(6)$ રુધિરવાહિનીઓમાં રુધિરનો પ્રવાહ ઝડપી હોય છે.

(N/A) રુધિર એક વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી છે જે પ્રવાહી આધારક,રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા) અને રુધિરકણોની બનેલી છે.
$1$. રુધિરરસ (પ્લાઝ્મા): તે આછા પીળા રંગનું,ચીકણું પ્રવાહી છે જે રુધિરના લગભગ $55 \%$ ભાગનું નિર્માણ કરે છે. તેમાં પાણી $(90-92 \%)$,પ્રોટીન (ફાઈબ્રિનોજન,ગ્લોબ્યુલિન અને આલ્બ્યુમિન),ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને લિપિડ્સ હોય છે.
$2$. રુધિરકણો: આ રુધિરના લગભગ $45 \%$ ભાગનું નિર્માણ કરે છે અને તેમાં નીચે મુજબના ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે:
- રક્તકણો $(RBCs)$: આ રુધિરમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા કોષો છે,જેમાં હિમોગ્લોબિન નામનું લાલ રંજકદ્રવ્ય હોય છે,જે $O_2$ નું વહન કરે છે.
- શ્વેતકણો $(WBCs)$: આ રંગહીન કોષો છે જેમાં હિમોગ્લોબિનનો અભાવ હોય છે અને તે કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે. તેઓ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે જવાબદાર છે.
- ત્રાકકણો (પ્લેટલેટ્સ): આ મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે. તેઓ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) પ્લાઝ્મા એ આછા પીળા રંગનું,ચીકણું પ્રવાહી છે જે રુધિરના લગભગ $55 \%$ ભાગનું નિર્માણ કરે છે.
- તેમાં રહેલા વિવિધ ઘટકો અને તેમના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
- પાણી: પ્લાઝ્માનો $90-92 \%$ ભાગ પાણી છે,જે દ્રાવક તરીકે કાર્ય કરે છે.
- ક્ષારો: $Na^{+}$,$Ca^{++}$,$Mg^{++}$,$K^{+}$,$Cl^{-}$ અને $HCO_{3}^{-}$ (બાયકાર્બોનેટ) હાજર હોય છે. તેમના મુખ્ય કાર્યોમાં આસૃતિ સંતુલન (osmotic balance),$pH$ જાળવણી અને કોષરસ પટલની પ્રવેશશીલતાનું નિયમન સામેલ છે.
- પ્લાઝ્મા પ્રોટીન: $6-8 \%$
- આલ્બ્યુમિન: આસૃતિ નિયમન અને $pH$ જાળવણીમાં મદદ કરે છે.
- ગ્લોબ્યુલિન: રક્ષણાત્મક તંત્ર અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ભૂમિકા ભજવે છે.
- ફાઈબ્રિનોજન: રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (coagulation) માટે જરૂરી છે.
- પોષક તત્વો: ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને લિપિડ્સ પણ પ્લાઝ્મામાં હાજર હોય છે કારણ કે તે શરીરમાં સતત વહન પામતા હોય છે.
- રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના કારકો (clotting factors) પણ પ્લાઝ્મામાં નિષ્ક્રિય સ્વરૂપે હાજર હોય છે.
- ગંઠાઈ જવાના કારકો વગરના પ્લાઝ્માને સીરમ (serum) કહેવામાં આવે છે.

(N/A) રક્તકણો (Erythrocytes),શ્વેતકણો (Leucocytes) અને ત્રાકકણો (Platelets) ને સામૂહિક રીતે રુધિરના કોષીય ઘટકો (Formed elements) કહેવામાં આવે છે.
આ ઘટકો રુધિરના લગભગ $45 \%$ ભાગ બનાવે છે.
$(a)$ રક્તકણો $(RBC)$ રુધિરમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા કોષો છે.
એક સ્વસ્થ પુખ્ત પુરુષમાં સરેરાશ $5$ થી $5.5$ મિલિયન $RBC$ પ્રતિ $mm^3$ રુધિરમાં હોય છે.
મોટાભાગના સસ્તન પ્રાણીઓમાં $RBC$ કોષકેન્દ્રવિહીન અને અંતર્ગોળ આકારના હોય છે.
તેમાં હિમોગ્લોબિન નામનું લાલ રંગનું,આયર્નયુક્ત જટિલ પ્રોટીન હોય છે.
એક સ્વસ્થ વ્યક્તિના દર $100 \ ml$ રુધિરમાં $12-16 \ gm$ હિમોગ્લોબિન હોય છે.
કાર્ય: આ અણુઓ $O_2$ અને $CO_2$ જેવા શ્વસન વાયુઓના વહનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$RBC$ લાલ અસ્થિમજ્જામાં બને છે,તેમનું સરેરાશ આયુષ્ય $120$ દિવસનું હોય છે અને તેઓ બરોળમાં નાશ પામે છે.
$(b)$ શ્વેતકણો (Leucocytes) હિમોગ્લોબિનના અભાવે રંગહીન હોય છે. તેમની સંખ્યા પ્રમાણમાં ઓછી,સરેરાશ $6000-8000 \ mm^{-3}$ હોય છે. તેઓ કોષકેન્દ્રયુક્ત અને અલ્પજીવી હોય છે. કોષરસમાં કણિકાઓની હાજરીના આધારે,તેમને બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે: $1$. કણિકામય (Granulocytes) અને $2$. કણિકાવિહીન (Agranulocytes).
(કોષ્ટક ઉપર મુજબ રહેશે)
$(c)$ ત્રાકકણો (Platelets): તેમને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ પણ કહેવામાં આવે છે. તે અસ્થિમજ્જામાં મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષના ટુકડા છે. રુધિરમાં $150,000-350,000$ ત્રાકકણો પ્રતિ $mm^3$ હોય છે. તેઓ રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ પદાર્થો મુક્ત કરે છે. તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થવાથી રુધિર ગંઠાઈ જવાની વિકૃતિઓ થઈ શકે છે.

(A) મનુષ્યોમાં $30$ થી વધુ જાણીતા $RBC$ એન્ટિજન જોવા મળે છે,જે કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિના રુધિર કોષોને વિવિધ રુધિરજૂથોમાં વર્ગીકૃત કરે છે.
તેમાં બે મુખ્ય પ્રકારના રુધિરજૂથો $ABO$ અને $Rh$ છે.
$ABO$ જૂથ પદ્ધતિ $RBC$ ની સપાટી પર રહેલા બે એન્ટિજન (રસાયણો જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરી શકે છે) ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે,જે $A$ અને $B$ છે.
તે જ રીતે,વિવિધ વ્યક્તિઓના પ્લાઝ્મામાં બે કુદરતી એન્ટિબોડીઝ હોય છે. આ એન્ટિજનની વિરુદ્ધ હોય છે અને તેને એન્ટિ-$A$ અને એન્ટિ-$B$ કહેવામાં આવે છે.
આ એન્ટિજન અને એન્ટિબોડીઝની હાજરીના આધારે,મનુષ્યોમાં ચાર રુધિરજૂથો $A, B, AB$ અને $O$ જોવા મળે છે.
દાતાની સુસંગતતા $RBC$ પરના એન્ટિજન અને પ્લાઝ્મામાં રહેલા એન્ટિબોડીઝ પર આધારિત છે,જે નીચેના કોષ્ટકમાં દર્શાવેલ છે:

રુધિરજૂથ	$RBC$ પર એન્ટિજન	પ્લાઝ્મામાં એન્ટિબોડીઝ	દાતાનું જૂથ
$A$	$A$	એન્ટિ-$B$	$A, O$
$B$	$B$	એન્ટિ-$A$	$B, O$
$AB$	$A, B$	નિલ	$AB, A, B, O$
$O$	નિલ	એન્ટિ-$A, B$	$O$

રુધિર ચઢાવતી વખતે,કોઈપણ રુધિરનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી; દાતાના રુધિરને પ્રાપ્તકર્તાના રુધિર સાથે કાળજીપૂર્વક મેળવવું પડે છે.
$O$ જૂથનું રુધિર કોઈપણ અન્ય રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિને આપી શકાય છે,તેથી $O$ જૂથની વ્યક્તિઓને સાર્વત્રિક દાતા (universal donors) કહેવામાં આવે છે.
$AB$ જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓ $AB$ તેમજ અન્ય રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓ પાસેથી રુધિર સ્વીકારી શકે છે. તેથી,આવી વ્યક્તિઓને સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર (universal recipients) કહેવામાં આવે છે.

(A) $Rh$ એન્ટિજન સૌપ્રથમ $Rhesus$ વાંદરાઓમાં જોવા મળ્યો હતો,તેથી તેને $Rh$ કારક નામ આપવામાં આવ્યું છે.
- આ એન્ટિજન મોટાભાગના મનુષ્યોના $RBCs$ ની સપાટી પર પણ જોવા મળે છે. જે વ્યક્તિઓમાં આ એન્ટિજન હોય છે તેમને $Rh$ પોઝિટિવ $(Rh^+)$ કહેવામાં આવે છે,જ્યારે જેમનામાં તેનો અભાવ હોય છે તેમને $Rh$ નેગેટિવ $(Rh^-)$ કહેવામાં આવે છે.
- માનવ વસ્તીના આશરે $85\%$ લોકો $Rh$ પોઝિટિવ અને $15\%$ લોકો $Rh$ નેગેટિવ હોય છે.
- જો કોઈ $Rh^-$ વ્યક્તિને $Rh^+$ રુધિર આપવામાં આવે,તો તે $Rh$ એન્ટિજન સામે વિશિષ્ટ એન્ટિબોડીઝ બનાવે છે. તેથી,રુધિર ચઢાવતા પહેલા $Rh$ સુસંગતતા તપાસવી આવશ્યક છે.
- $Rh$ અસંગતતાનો એક ખાસ કિસ્સો સગર્ભા માતાના $Rh^-$ રુધિર અને ગર્ભના $Rh^+$ રુધિર વચ્ચે જોવા મળે છે.
- પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન,ગર્ભના $Rh$ એન્ટિજન માતાના $Rh^-$ રુધિરના સંપર્કમાં આવતા નથી કારણ કે બંને રુધિર જરાયુ (placenta) દ્વારા અલગ રહે છે.
- જો કે,પ્રસૂતિ દરમિયાન,માતા ગર્ભના $Rh^+$ રુધિરના સંપર્કમાં આવી શકે છે,જેના કારણે તે $Rh$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે.
- ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,$Rh^-$ માતાના આ $Rh$ એન્ટિબોડીઝ જરાયુને ઓળંગીને $Rh^+$ ગર્ભના રુધિરમાં પ્રવેશી શકે છે અને ગર્ભના $RBCs$ નો નાશ કરે છે. આ ગર્ભ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
- આ સ્થિતિ બાળકમાં ગંભીર એનિમિયા અને કમળો પેદા કરે છે,જેને એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ (erythroblastosis foetalis) કહેવામાં આવે છે.
- પ્રથમ બાળકના જન્મ પછી તરત જ માતાને એન્ટિ-$Rh$ એન્ટિબોડીઝ આપીને આ સ્થિતિને ટાળી શકાય છે.

(N/A) રુધિર જામવાની પ્રક્રિયા એ ઈજાના પ્રતિભાવમાં થતી એક રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા છે,જે શરીરના વધુ પડતા રુધિરના વ્યયને અટકાવે છે.
ગંઠાઈ ગયેલું રુધિર મુખ્યત્વે $Fibrins$ નામના તંતુઓના જાળાનું બનેલું હોય છે,જેમાં રુધિરના મૃત અને ક્ષતિગ્રસ્ત કોષો ફસાઈ જાય છે.
$Fibrins$ નું નિર્માણ રુધિરરસમાં રહેલા નિષ્ક્રિય $Fibrinogens$ ના $Thrombin$ ઉત્સેચક દ્વારા રૂપાંતરણથી થાય છે.
$Thrombins$ નું નિર્માણ રુધિરરસમાં રહેલા નિષ્ક્રિય $Prothrombin$ માંથી $Thrombokinase$ નામના ઉત્સેચક સંકુલની મદદથી થાય છે.
પ્રક્રિયાનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$Prothrombin \xrightarrow{Thrombokinase} Thrombin$
$Fibrinogen \xrightarrow{Thrombin} Fibrin$
આ પ્રક્રિયામાં રુધિરરસમાં નિષ્ક્રિય અવસ્થામાં રહેલા વિવિધ ગંઠન કારકો (clotting factors) ની શ્રેણીબદ્ધ ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયાઓ સામેલ છે.
કોઈપણ ઈજા કે આઘાત રુધિરના ત્રાકકણો (platelets) ને ઉત્તેજિત કરે છે,જે અમુક કારકો મુક્ત કરે છે અને રુધિર જામવાની પ્રક્રિયાને સક્રિય કરે છે.
$Calcium$ આયનો $(Ca^{2+})$ રુધિર જામવાની પ્રક્રિયામાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A)

$RBCs$ (રક્તકણો)	$WBCs$ (શ્વેતકણો)
$(1)$ તેમાં $Hb$ (હિમોગ્લોબિન) શ્વસન રંજકદ્રવ્યની હાજરીને કારણે તે લાલ રંગના હોય છે.	$(1)$ તે રંગહીન હોય છે કારણ કે તેમાં કોઈ શ્વસન રંજકદ્રવ્ય હોતું નથી.
$(2)$ પુખ્ત અવસ્થામાં તેમાં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે.	$(2)$ તેમાં કોષકેન્દ્ર હાજર હોય છે.
$(3)$ તે શ્વસન વાયુઓના વહનમાં ભાગ લે છે.	$(3)$ તે શરીરને રોગપ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે.
$(4)$ તેમની સંખ્યા આશરે $5.0-5.5$ મિલિયન/$mm^3$ રુધિર હોય છે.	$(4)$ તેમની સંખ્યા આશરે $6000-8000$ કોષો/$mm^3$ રુધિર હોય છે.

(A) પ્રાણીઓના વિવિધ સમૂહોએ આ વહન માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે.
$(i)$ સરળ સજીવો જેવા કે વાદળી (Sponges) અને કોષ્ઠાંત્રી (Coelenterates) તેમના કોષો દ્વારા પદાર્થોની આપ-લે કરવા માટે આસપાસના પાણીને તેમના દેહગુહામાં પરિભ્રમણ કરાવે છે.
$(ii)$ વધુ જટિલ સજીવો પદાર્થોના વહન માટે વિશિષ્ટ દેહજળનો ઉપયોગ કરે છે.
$(iii)$ મનુષ્યો સહિતના ઉચ્ચ કક્ષાના સજીવોમાં રુધિર અને લસિકા એ વહન માટેના મુખ્ય માધ્યમો છે.

(N/A) $(1)$ $Rh$ કારક એટલે 'Rhesus' (રીસસ) કારક,જે રક્તકણોની સપાટી પર જોવા મળતું એક પ્રતિજન (antigen) છે.
$(2)$ $AHG$ એટલે 'Anti-Hemophilic Globulin' (એન્ટી-હિમોફિલિક ગ્લોબ્યુલિન),જેને ફેક્ટર $VIII$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.

(B) ના,માનવ રુધિરમાં ન્યુક્લિએઝ અને પ્રોટીએઝ ઉત્સેચકો હોતા નથી.
મનુષ્યોમાં,રુધિર સીરમમાં વિવિધ પ્રકારના પ્રોટીએઝ અવરોધકો (protease inhibitors) હોય છે,જે રુધિરના પ્રોટીનને પ્રોટીએઝની ક્રિયા દ્વારા તૂટી જવાથી બચાવે છે.
ન્યુક્લિએઝ ઉત્સેચક,જે ન્યુક્લિક એસિડના જળવિભાજનને ઉદ્દીપ્ત કરે છે,તે રુધિરમાં ગેરહાજર હોય છે.

(N/A)

બેસોફિલ્સ	ઇઓસિનોફિલ્સ
$(1)$ તેઓ ખંડિત કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે (ઘણીવાર $S$-આકારનું).	$(1)$ તેઓ દ્વિ-ખંડીય કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે.
$(2)$ તેઓ બેઝિક અભિરંજકો (જેમ કે મિથાઈલીન બ્લુ) દ્વારા અભિરંજિત થાય છે.	$(2)$ તેઓ એસિડિક અભિરંજકો (જેમ કે ઇઓસિન) દ્વારા અભિરંજિત થાય છે.
$(3)$ તેમનું પ્રમાણ $0.5-1.0 \%$ હોય છે.	$(3)$ તેમનું પ્રમાણ $2-3 \%$ હોય છે.
$(4)$ તેઓ હિસ્ટામાઈન,સેરોટોનિન અને હેપરિનનો સ્ત્રાવ કરે છે.	$(4)$ તેઓ ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે અને એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સાથે સંકળાયેલા છે.

(N/A) પ્લાઝ્મા: તે રુધિરકોષોને દૂર કર્યા પછી બાકી રહેતું રુધિરનું આછા પીળા રંગનું,ચીકણું પ્રવાહી આધારક છે. તેમાં રુધિર ગંઠાઈ જવા માટેના તમામ કારકો (clotting factors) તેમના નિષ્ક્રિય સ્વરૂપમાં હાજર હોય છે.
સીરમ: રુધિર ગંઠાઈ ગયા પછી જે પ્રવાહી બાકી રહે છે તેને સીરમ કહે છે. જ્યારે રુધિર ગંઠાય છે,ત્યારે ફાઈબ્રિનોજન જેવા ગંઠાઈ જવાના કારકો ફાઈબ્રિનની જાળી બનાવવા માટે વપરાઈ જાય છે,જેમાં રુધિરકોષો ફસાઈ જાય છે. આ ગંઠાઈ ગયેલા ભાગમાંથી અલગ પડતા સ્પષ્ટ,પીળાશ પડતા પ્રવાહીને સીરમ કહેવામાં આવે છે. આમ,સીરમ એટલે ગંઠાઈ જવાના કારકો વગરનું પ્લાઝ્મા.

(N/A) થ્રોમ્બોસાઇટ્સ,જેને રુધિરકણિકાઓ (platelets) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અસ્થિમજ્જામાં મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે.
જ્યારે રુધિરવાહિનીમાં ઈજા થાય છે,ત્યારે રુધિરકણિકાઓ ઈજાના સ્થાને ચોંટી જાય છે અને થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન જેવા ઘટકો મુક્ત કરે છે.
આ પ્રક્રિયા રુધિર ગંઠાઈ જવાની ક્રિયા (coagulation cascade) શરૂ કરે છે,જેના પરિણામે નિષ્ક્રિય ફાઈબ્રિનોજનનું સક્રિય,તંતુમય ફાઈબ્રિનમાં રૂપાંતર થાય છે.
આ ફાઈબ્રિન તંતુઓ એક જાળી બનાવે છે જે રુધિર કોષોને ફસાવે છે,જેનાથી ગંઠાઈ ગયેલું રુધિર (clot) બને છે જે વધુ રુધિર વહી જતું અટકાવે છે.
તેથી,રુધિરના ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે થ્રોમ્બોસાઇટ્સ આવશ્યક છે.

(B) $RBCs$ બનવાની પ્રક્રિયાને એરિથ્રોપોએસીસ (erythropoiesis) કહેવામાં આવે છે.
પુખ્ત વયના મનુષ્યોમાં,$RBCs$ ના નિર્માણ માટેનું મુખ્ય સ્થાન લાલ અસ્થિમજ્જા (red bone marrow) છે,જે ઉરોસ્થિ (sternum),પાંસળીઓ અને કરોડરજ્જુ જેવા ચપટા હાડકાઓમાં જોવા મળે છે.

(N/A) $1$. $Rh$-અસંગતતા ત્યારે થાય છે જ્યારે $Rh$-નેગેટિવ માતા $Rh$-પોઝિટિવ ગર્ભ ધરાવતી હોય.
$2$. પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન,પ્રસૂતિ સમયે માતાનું રુધિર ગર્ભના $Rh$ એન્ટિજેન્સના સંપર્કમાં આવે છે,જેના પરિણામે માતાના રુધિરમાં $Rh$-વિરોધી એન્ટિબોડીઝનું નિર્માણ થાય છે.
$3$. ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,આ $Rh$-વિરોધી એન્ટિબોડીઝ જરાયુ (placenta) ઓળંગીને ગર્ભના $Rh$-પોઝિટિવ રક્તકણોનો નાશ કરી શકે છે,જેનાથી ગંભીર એનિમિયા અને કમળો થાય છે,જેને એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફેટાલિસ કહેવામાં આવે છે.
$4$. પ્રથમ પ્રસૂતિ પછી તરત જ માતાને $Rh$-વિરોધી એન્ટિબોડીઝ (RhoGAM) આપીને આને અટકાવી શકાય છે.

(N/A) $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ રક્તકણોની સપાટી પર બે પ્રતિજન (antigens),$A$ અને $B$ ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે. વ્યક્તિના રુધિરરસમાં બે કુદરતી પ્રતિદ્રવ્યો (antibodies),$anti-A$ અને $anti-B$ હોય છે.
| રુધિર જૂથ | રક્તકણો પર પ્રતિજન | રુધિરરસમાં પ્રતિદ્રવ્યો | દાતા જૂથ |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| $A$ | $A$ | $anti-B$ | $A, O$ |
| $B$ | $B$ | $anti-A$ | $B, O$ |
| $AB$ | $A, B$ | $nil$ | $A, B, AB, O$ |
| $O$ | $nil$ | $anti-A, anti-B$ | $O$ |
$1$. $AB$ જૂથને સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર (universal recipient) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે તમામ જૂથો પાસેથી રુધિર મેળવી શકે છે.
$2$. $O$ જૂથને સાર્વત્રિક દાતા (universal donor) કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે તમામ જૂથોને રુધિર આપી શકે છે.

(A) $(1)$ માનવ રક્તકણો $(RBCs)$ પુખ્ત અવસ્થામાં કોષકેન્દ્ર ધરાવતા નથી,તેથી તેમને કોષકેન્દ્રવિહીન કહેવામાં આવે છે. તેની સામે,શ્વેતકણો $(WBCs)$ કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે,તેથી તેઓ કોષકેન્દ્રયુક્ત હોય છે.
$(2)$ જે વ્યક્તિઓનું રુધિરજૂથ $'O'$ હોય છે,તેમના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ પ્રતિજન (antigens) હોતા નથી,તેથી તેઓ સર્વદાતા છે. જે વ્યક્તિઓનું રુધિરજૂથ $'AB'$ હોય છે,તેમના રુધિરરસમાં $A$ અને $B$ પ્રતિદ્રવ્યો (antibodies) હોતા નથી,તેથી તેઓ સર્વગ્રાહી છે.

(N/A) પ્લાઝ્મામાં વિવિધ અકાર્બનિક ક્ષારો જોવા મળે છે,જેમાં મુખ્યત્વે $Na^{+}$,$Ca^{2+}$,$Mg^{2+}$,$HCO_{3}^{-}$ અને $Cl^{-}$ નો સમાવેશ થાય છે.
$1$. $Na^{+}$ અને $Cl^{-}$: આ આયનો રુધિરનું આસૃતિ દબાણ જાળવી રાખવા અને શરીરમાં પાણીનું સંતુલન જાળવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
$2$. $Ca^{2+}$: આ આયન રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (blood coagulation) અને સ્નાયુઓના સંકોચનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$3$. $HCO_{3}^{-}$: આ આયન બફર તરીકે કાર્ય કરે છે,જે રુધિરની $pH$ ને મર્યાદિત મર્યાદામાં (આશરે $7.4$) જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(B) પ્લાઝ્મા એ આછા પીળા રંગનું, ચીકણું પ્રવાહી છે જે રુધિરના લગભગ $55 \%$ ભાગનું નિર્માણ કરે છે.
તેમાં પાણી $(90-92 \%)$ અને પ્રોટીન $(6-8 \%)$ હોય છે.
પ્લાઝ્મામાં રહેલા મુખ્ય પ્રોટીન ફાઈબ્રિનોજન, ગ્લોબ્યુલિન અને આલ્બ્યુમિન છે.

(N/A) પ્લાઝ્મા પ્રોટીન ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
$1$. $Albumin$ (આલ્બ્યુમિન): તે મુખ્યત્વે રુધિરના આસૃતિદાબ (osmotic pressure) ને જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે,જે પાણીના સંતુલન અને $pH$ જાળવણીમાં મદદ કરે છે.
$2$. $Globulin$ (ગ્લોબ્યુલિન): આ પ્રોટીન મુખ્યત્વે રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ છે,જે રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને રોગકારકો સામે પ્રતિકાર પૂરો પાડે છે.
$3$. $Fibrinogen$ (ફાઈબ્રિનોજન): આ રુધિરના ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (coagulation) માટે આવશ્યક છે,જે ઈજા દરમિયાન વધુ પડતા રુધિરના વહેણને અટકાવે છે.

(B) રુધિર એક પ્રવાહી આધારક ધરાવે છે જેને પ્લાઝ્મા કહેવાય છે અને તેમાં રુધિરકણો આવેલા હોય છે. રક્તકણો (Erythrocytes), શ્વેતકણો (Leucocytes) અને ત્રાકકણો (Platelets) ને સામૂહિક રીતે રુધિરકણો કહેવામાં આવે છે. તેઓ રુધિરના કદના આશરે $45\%$ ભાગ બનાવે છે.

(B) રક્તકણો (RBCs),જેને એરિથ્રોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમાં હિમોગ્લોબિન નામનું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય હોય છે.
આ હિમોગ્લોબિન $O_{2}$ સાથે જોડાઈને ઓક્સિહિમોગ્લોબિન બનાવે છે,જે ફેફસાંમાંથી પેશીઓ સુધી $O_{2}$ ના વહનમાં મદદ કરે છે.
વધુમાં,રક્તકણો પેશીઓમાંથી $CO_{2}$ ને પાછા ફેફસાં સુધી લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે જેથી તેનો નિકાલ થઈ શકે.

(B) રક્તકણો $(RBCs)$,જેને એરિથ્રોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પુખ્ત વયના લોકોમાં લાલ અસ્થિમજ્જામાં ઉત્પન્ન થાય છે.
રુધિર કોષો બનવાની આ પ્રક્રિયાને એરિથ્રોપોએસીસ કહેવામાં આવે છે.
લાલ અસ્થિમજ્જામાં,હેમેટોપોએટિક સ્ટેમ કોષો પરિપક્વ $RBCs$ માં વિભેદિત થાય છે.

(B) માનવ રક્તકણો (RBCs) નું સરેરાશ આયુષ્ય આશરે $120$ દિવસનું હોય છે.
આ સમયગાળા પછી, તેઓનું વિઘટન થાય છે અને બરોળ (spleen) દ્વારા રુધિરાભિસરણમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે, જેને ઘણીવાર 'રક્તકણોનું કબ્રસ્તાન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(N/A) ત્રાકકણો,જેને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અસ્થિમજ્જામાં મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષીય ટુકડાઓ છે.
એક સ્વસ્થ પુખ્ત માનવના રુધિરમાં આશરે $150,000$ થી $350,000$ ત્રાકકણો પ્રતિ $mm^3$ રુધિરમાં હોય છે.
આ કોષો ઈજા દરમિયાન વધુ પડતા રુધિરના વ્યયને રોકવા માટે રુધિર ગંઠાઈ જવાની (coagulation) પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) મનુષ્યોમાં જોવા મળતા બે મુખ્ય પ્રકારના રુધિર જૂથો $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ અને $Rh$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ છે.
આ પદ્ધતિઓ રક્તકણો $(RBCs)$ ની સપાટી પર ચોક્કસ એન્ટિજનની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે.

(A) $ABO$ રુધિર જૂથ એ $RBCs$ (રક્તકણો) ની સપાટી પર રહેલા બે સપાટીય એન્ટિજેન્સની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે,જેને એન્ટિજેન $A$ અને એન્ટિજેન $B$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) મનુષ્યોમાં $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ રક્તકણોની સપાટી પર બે એન્ટિજેન્સ,$A$ અને $B$ ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી અને પ્લાઝ્મામાં હાજર અનુરૂપ એન્ટિબોડીઝ પર આધારિત છે.
આના આધારે,મનુષ્યોમાં ચાર મુખ્ય રુધિર જૂથો ઓળખવામાં આવે છે: $A$,$B$,$AB$ અને $O$.

(A) $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતા વ્યક્તિઓના રક્તકણોની સપાટી પર $A$ અને $B$ બંને પ્રતિજન (antigens) હોતા નથી,તેથી તેઓ કોઈપણ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિને રુધિર આપી શકે છે. આથી,$O$ જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓને સાર્વત્રિક દાતા કહેવામાં આવે છે.
$AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓના રક્તકણો પર $A$ અને $B$ બંને પ્રતિજન હોય છે અને તેમના રુધિરરસ (plasma) માં પ્રતિ-$A$ (anti-$A$) અને પ્રતિ-$B$ (anti-$B$) પ્રતિદ્રવ્યો (antibodies) હોતા નથી. તેથી,તેઓ $A$,$B$,$AB$ અને $O$ જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિઓ પાસેથી રુધિર સ્વીકારી શકે છે. આથી,આવી વ્યક્તિઓને સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર કહેવામાં આવે છે.

(B) $Rh$ એન્ટિજન એ $Rhesus$ વાંદરાઓમાં જોવા મળતા એન્ટિજન જેવું જ છે. માનવ વસ્તીના લગભગ $85 \%$ લોકો $Rh$ પોઝિટિવ $(Rh^{\text{+ve}})$ છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ તેમના રક્તકણોની સપાટી પર $Rh$ એન્ટિજન ધરાવે છે. બાકીના $15 \%$ લોકો $Rh$ નેગેટિવ $(Rh^{\text{-ve}})$ હોય છે.

(B) જો કોઈ $Rh^{\text{-ve}}$ વ્યક્તિને $Rh^{\text{+ve}}$ રુધિર આપવામાં આવે,તો તે વ્યક્તિના શરીરમાં દાતાના રક્તકણોની સપાટી પર રહેલા $Rh$ એન્ટિજેન્સ સામે વિશિષ્ટ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે.
આ પ્રતિકારક પ્રતિભાવને કારણે ચઢાવવામાં આવેલા રુધિરના કોષોનો નાશ (હિમોલિસિસ) થઈ શકે છે અને ગંભીર જટિલતાઓ સર્જાઈ શકે છે.
તેથી,સુસંગતતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે કોઈપણ રુધિર ચઢાવતા પહેલા $Rh$ રુધિર જૂથનું પરીક્ષણ કરવું અનિવાર્ય છે.

(A) રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન બનતી ગાંઠ (clot) મુખ્યત્વે $fibrins$ નામના તંતુમય પ્રોટીનના જાળાની બનેલી હોય છે.
આ જાળામાં રુધિરના મૃત અને ક્ષતિગ્રસ્ત કોષો (જેમ કે રક્તકણો,શ્વેતકણો અને તકતીકાઓ) ફસાઈ જાય છે,જે ઘાને રૂઝવવામાં મદદ કરે છે.

(B) સાચું જોડાણ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ઇઓસિનોફિલ્સ: $(iii)$ હિસ્ટામિનેઝ અને વિનાશક ઉત્સેચકો મુક્ત કરે છે,જે ચેપ અને એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સામે રક્ષણ આપે છે.
$(b)$ બેસોફિલ્સ: $(iv)$ હિસ્ટામાઇન,સેરોટોનિન અને હેપરિન ધરાવતી કણિકાઓ મુક્ત કરે છે,જે બળતરાની પ્રતિક્રિયાઓમાં સામેલ છે.
$(c)$ ન્યુટ્રોફિલ્સ: $(ii)$ ભક્ષકકોષીય પ્રક્રિયા,કારણ કે તે સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતા ભક્ષક કોષો છે જે બહારના સજીવોનો નાશ કરે છે.
$(d)$ લિમ્ફોસાઇટ્સ: $(i)$ પ્રતિકારક પ્રતિભાવ,કારણ કે તે શરીરના વિશિષ્ટ પ્રતિકારક પ્રતિભાવ માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i)$ છે.