Blood and Blood Group Questions in Gujarati

(A-Q, B-P, C-R, D-T) $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ રક્તકણોની સપાટી પર બે સપાટી પ્રતિજન (antigens),$A$ અને $B$ ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે.
$1$. રુધિર જૂથ $A$ માં રક્તકણોની સપાટી પર પ્રતિજન $A$ હોય છે.
$2$. રુધિર જૂથ $B$ માં રક્તકણોની સપાટી પર પ્રતિજન $B$ હોય છે.
$3$. રુધિર જૂથ $AB$ માં રક્તકણોની સપાટી પર પ્રતિજન $A$ અને $B$ બંને હોય છે.
$4$. રુધિર જૂથ $O$ માં રક્તકણોની સપાટી પર કોઈ પ્રતિજન $(NIL)$ હોતા નથી.
તેથી,સાચી જોડ છે: $(A-q), (B-p), (C-r), (D-t)$.

(A) $ABO$ રુધિર જૂથ પદ્ધતિ રક્તકણોની સપાટી પર રહેલા બે એન્ટિજન ($A$ અને $B$) ની હાજરી કે ગેરહાજરી પર આધારિત છે.
$1$. રુધિર જૂથ $A$ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણો પર $A$ એન્ટિજન હોય છે અને રુધિરરસમાં $b$ (એન્ટિ-$B$) એન્ટિબોડી હોય છે.
$2$. રુધિર જૂથ $B$ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણો પર $B$ એન્ટિજન હોય છે અને રુધિરરસમાં $a$ (એન્ટિ-$A$) એન્ટિબોડી હોય છે.
$3$. રુધિર જૂથ $AB$ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણો પર $A$ અને $B$ બંને એન્ટિજન હોય છે અને રુધિરરસમાં કોઈ એન્ટિબોડી $(nil)$ હોતા નથી.
$4$. રુધિર જૂથ $O$ ધરાવતી વ્યક્તિના રક્તકણો પર કોઈ એન્ટિજન હોતા નથી અને રુધિરરસમાં $a$ અને $b$ (એન્ટિ-$A$ અને એન્ટિ-$B$) બંને એન્ટિબોડી હોય છે.
તેથી,સાચી જોડ છે: $A-P, B-Q, C-R, D-S$.

(A) બાળકનું રુધિરજૂથ $O$ છે,જેનો અર્થ છે કે તેનું જનીન પ્રકાર $ii$ છે.
એક $i$ જનીન પિતા પાસેથી અને એક $i$ જનીન માતા પાસેથી વારસામાં મળે છે.
પિતાનું રુધિરજૂથ $B$ છે,તેથી તેમનો જનીન પ્રકાર $I^B i$ હોવો જોઈએ જેથી તેઓ બાળકને $i$ જનીન આપી શકે.
બાળકે માતા પાસેથી $i$ જનીન મેળવવું જ પડે,તેથી માતાના જનીન પ્રકારમાં ઓછામાં ઓછું એક $i$ જનીન હોવું આવશ્યક છે.
માતા માટે શક્ય જનીન પ્રકારો $I^A i$ (રુધિરજૂથ $A$),$I^B i$ (રુધિરજૂથ $B$),અથવા $ii$ (રુધિરજૂથ $O$) છે.
રુધિરજૂથ $AB$ નો જનીન પ્રકાર $I^A I^B$ છે,જેમાં $i$ જનીન હોતું નથી.
તેથી,જો પિતાનું રુધિરજૂથ $B$ હોય,તો $AB$ રુધિરજૂથ ધરાવતી માતા $O$ રુધિરજૂથ ધરાવતા બાળકને જન્મ આપી શકે નહીં.

(B) બાળકનું રૂધિરજૂથ $AB$ છે,જેનો અર્થ છે કે તેનું જનીન પ્રકાર $I^A I^B$ છે.
એક જનીન ($I^A$ અથવા $I^B$) પિતા પાસેથી અને બીજું માતા પાસેથી વારસામાં મળે છે.
પિતાનું રૂધિરજૂથ $B$ છે,તેથી તેમનો જનીન પ્રકાર $I^B I^B$ અથવા $I^B i$ હોઈ શકે.
બાળકને માતા પાસેથી $I^A$ જનીન મળવું આવશ્યક છે,તેથી માતા પાસે ઓછામાં ઓછું એક $I^A$ જનીન હોવું જોઈએ.
આથી,માતાનો જનીન પ્રકાર $I^A I^A$,$I^A I^B$ અથવા $I^A i$ હોઈ શકે છે.
આનો અર્થ એ છે કે માતાનું રૂધિરજૂથ $A$ અથવા $AB$ હોઈ શકે.
પરિણામે,માતાનું રૂધિરજૂથ $B$ અથવા $O$ ન હોઈ શકે,કારણ કે આ બંનેમાં $I^A$ જનીનનો અભાવ હોય છે જે બાળકના $AB$ રૂધિરજૂથ માટે જરૂરી છે.

(C) એન્ટીબોડી,જેને ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન $(Ig)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એન્ટિજેન્સના પ્રતિભાવમાં પ્લાઝ્મા કોષો (વિભેદિત $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ) દ્વારા ઉત્પન્ન થતા વિશિષ્ટ પ્રોટીન છે.
આ પ્રોટીન રુધિર પ્લાઝ્મામાં જોવા મળતા $\gamma$-ગ્લોબ્યુલિન (ગામા ગ્લોબ્યુલિન) ના વર્ગમાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $\gamma$-ગ્લોબ્યુલિન છે.

(D) એગ્લુટીનોજન એવા પદાર્થો છે જે શરીરમાં રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરે છે,ખાસ કરીને રક્તકણો જેવા કોષોના ગઠ્ઠા થવાની પ્રક્રિયા (એગ્લુટીનેશન) પ્રેરે છે. જૈવિક પરિભાષામાં,આને $Antigen$ (એન્ટીજન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. 'પ્રતિજન' એ 'એન્ટીજન' માટેનો ગુજરાતી શબ્દ છે,તેથી વિકલ્પ $A$ અને $C$ એક જ ખ્યાલ દર્શાવે છે. એગ્લુટીનોજન એ એક એન્ટીજન છે,જે એન્ટીબોડીના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. આમ,આપેલા તમામ વર્ણનો સાચા છે.

(A) ડાયપેડેસીસ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા શ્વેત રુધિરકણો (લ્યુકોસાઇટ્સ),ખાસ કરીને ન્યુટ્રોફિલ્સ અને મોનોસાઇટ્સ,કેશિકાઓની દીવાલના છિદ્રોમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના પેશીઓ અથવા $E.C.F.$ (બાહ્યકોષીય પ્રવાહી) માં પ્રવેશે છે,જેથી તેઓ ચેપ અથવા ઈજાના સ્થાને પહોંચી શકે. આ સોજાની પ્રતિક્રિયા (inflammatory response) અને રોગકારકો સામે લડવાની રોગપ્રતિકારક શક્તિની ક્ષમતામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

(D) ન્યુટ્રોફિલ્સ એ માનવ શરીરમાં રુધિરમાં જોવા મળતા શ્વેતકણો (leukocytes) નો સૌથી વધુ પ્રમાણમાં રહેલો પ્રકાર છે,જે કુલ પરિભ્રમણ કરતા શ્વેતકણોના આશરે $60-70\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.
તેઓ વ્યાવસાયિક ભક્ષકકોષો છે જે બેક્ટેરિયલ ચેપ સામે રક્ષણની પ્રથમ હરોળ તરીકે કાર્ય કરે છે અને રોગકારકોને ગળી જઈને તેમનો નાશ કરે છે.
જોકે મોનોસાઈટ્સ મેક્રોફેજમાં રૂપાંતરિત થઈ શકે છે,પરંતુ રુધિરમાં તેમની સંખ્યા ન્યુટ્રોફિલ્સની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી હોય છે.

(C) શ્વેતકણો (White blood cells) નું વર્ગીકરણ કણિકામય અને કણિકાવિહીન શ્વેતકણોમાં કરવામાં આવે છે.
$1$. કણિકામય શ્વેતકણોમાં ન્યુટ્રોફિલ્સ,ઇઓસિનોફિલ્સ અને બેસોફિલ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. કણિકાવિહીન શ્વેતકણોમાં લસિકાકણો ($B$-કોષો અને $T$-કોષો) અને મોનોસાઇટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. તમામ શ્વેતકણોમાં,મોનોસાઇટ્સ કદમાં સૌથી મોટા હોય છે,જેનો વ્યાસ સામાન્ય રીતે $12-20 \ \mu m$ જેટલો હોય છે.
$4$. તેથી,મોનોસાઇટ એ સૌથી મોટો કણિકાવિહીન શ્વેતકણ છે.

(C) વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે કારણ કે એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે ગર્ભ $Rh^{+ve}$ હોય અને માતા $Rh^{-ve}$ હોય.
પ્રથમ પ્રસૂતિ દરમિયાન,જો $Rh^{+ve}$ ગર્ભનું રુધિર માતાના રુધિર સાથે ભળે છે,તો માતાના શરીરમાં $Rh$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં આ એન્ટિબોડીઝ જરાયુ (placenta) અવરોધને ઓળંગીને ગર્ભ સુધી પહોંચે છે,જેના કારણે ગર્ભમાં $RBCs$ નું ગઠ્ઠું (clumping) થાય છે.

(A) ફેગોસાઇટોસિસ એ એક કોષીય પ્રક્રિયા છે જેમાં વિશિષ્ટ કોષો રોગકારકો અથવા નકામા પદાર્થોને ગળી જાય છે અને તેનું પાચન કરે છે. માનવ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં,$Neutrophils$ (તટસ્થકણો) અને $Monocytes$ (એકકેન્દ્રીય કોષો) એ મુખ્ય ભક્ષકકોષીય શ્વેતકણો છે. $Neutrophils$ એ સૌથી વધુ સંખ્યામાં જોવા મળતા શ્વેતકણો છે અને તે સંરક્ષણની પ્રથમ હરોળ તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યારે $Monocytes$ મેક્રોફેજમાં રૂપાંતરિત થઈને ફેગોસાઇટોસિસની પ્રક્રિયા કરે છે.

(B) અસ્થિમજ્જા એ હાડકાની અંદર જોવા મળતી લવચીક પેશી છે.
મનુષ્યોમાં,રક્તકણોનું ઉત્પાદન લાંબા હાડકાના પોલાણમાં રહેલી અસ્થિમજ્જા દ્વારા થાય છે,જેને હેમેટોપોએસીસ (haematopoiesis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
અસ્થિમજ્જા એ લસિકા તંત્રનો પણ એક મુખ્ય ભાગ છે,કારણ કે તે લસિકાકણો (lymphocytes) ઉત્પન્ન કરે છે જે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ટેકો આપે છે.

(C) લાંબા અસ્થિઓમાં,અસ્થિમજ્જા પોલાણ નામનું પોલાણ હાજર હોય છે.
આ પોલાણ નરમ અને અર્ધ-ઘન ચરબીયુક્ત પેશીઓથી ભરેલું હોય છે જેને અસ્થિમજ્જા કહેવામાં આવે છે.
કેટલાક અસ્થિઓમાં રહેલી અસ્થિમજ્જા રુધિર કોષો (જેમ કે $RBCs$,$WBCs$,ત્રાકકણો વગેરે) ના ઉત્પાદનનું સ્થાન છે.

(A) વિધાન સાચું છે કારણ કે પીળી અસ્થિમજ્જા અનામત પેશી તરીકે કાર્ય કરે છે જે શરીરની જરૂરિયાત વધે ત્યારે રક્તકણોનું ઉત્પાદન કરી શકે છે.
કારણ પણ સાચું છે કારણ કે ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ અથવા એનિમિયાના કિસ્સામાં,શરીર રક્તકણોના ઉત્પાદન (erythropoiesis) ને વેગ આપવા માટે નિષ્ક્રિય પીળી અસ્થિમજ્જાને સક્રિય લાલ અસ્થિમજ્જામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે.

(A) હિમોગ્લોબિન એ મોટાભાગના પ્રાણીઓના $RBCs$ (રક્તકણો) માં જોવા મળતું લાલ રંગનું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય છે.
તે ગ્લોબિન નામના પ્રોટીન અને હિમ નામના બિન-પ્રોટીન પ્રોસ્થેટિક સમૂહનું બનેલું છે.
હિમ સમૂહમાં પોર્ફિરિન વલય પ્રણાલીના કેન્દ્રમાં આયર્ન $(Fe^{2+})$ પરમાણુ હોય છે.
આ આયર્ન પરમાણુ ફેફસાંમાંથી શરીરના પેશીઓ સુધી ઓક્સિજનના પ્રતિવર્તી જોડાણ અને વહન માટે જવાબદાર છે,અને તે $CO_{2}$ ને પાછા ફેફસાં સુધી પહોંચાડવામાં પણ મદદ કરે છે.

(C) રુધિરમાં વિવિધ પ્રોટીન હોય છે જે આવશ્યક કાર્યો કરે છે.
$Albumin$ (આલ્બ્યુમિન) એ મુખ્ય પ્લાઝ્મા પ્રોટીન છે જે આસૃતિ દબાણ જાળવી રાખવા માટે જવાબદાર છે.
$Haemoglobin$ (હિમોગ્લોબિન) એ રક્તકણોમાં જોવા મળતું સંયુગ્મી પ્રોટીન છે જે ઓક્સિજનનું વહન કરે છે.
તેથી,$Albumin$ અને $Haemoglobin$ બંનેને રુધિર પ્રોટીન તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) શ્વેતકણો $(WBCs)$,જેમને લ્યુકોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તેમને કોષરસમાં કણિકાઓની હાજરી અથવા ગેરહાજરીના આધારે બે મુખ્ય શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. ગ્રેન્યુલોસાઇટ્સ (કણિકામય શ્વેતકણ): આના કોષરસમાં કણિકાઓ હોય છે અને તેમાં ન્યુટ્રોફિલ્સ,ઇઓસિનોફિલ્સ અને બેસોફિલ્સનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. એગ્રેન્યુલોસાઇટ્સ (કણિકાવિહીન શ્વેતકણ): આના કોષરસમાં કણિકાઓનો અભાવ હોય છે અને તેમાં લિમ્ફોસાઇટ્સ અને મોનોસાઇટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,ગ્રેન્યુલોસાઇટ્સ અને એગ્રેન્યુલોસાઇટ્સ એ $WBC$ ના બે મુખ્ય પ્રકારો છે.

(B) થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન એ એક રક્ત ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરતું પરિબળ છે જે ઈજાના સ્થાને ઈજાગ્રસ્ત પેશીઓ દ્વારા મુક્ત થાય છે. તે રક્ત ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાના બાહ્ય માર્ગને શરૂ કરે છે. પ્રક્રિયામાં દર્શાવ્યા મુજબ,ઈજાગ્રસ્ત પેશી થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન મુક્ત કરે છે,જે પ્લેટલેટ પરિબળો અને $Ca^{2+}$ આયનો સાથે મળીને પ્રોથ્રોમ્બિનેઝ બનાવે છે,જે અંતે રક્ત ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં પરિણમે છે.

(A) $ABO$ રુધિરજૂથનું વર્ગીકરણ $RBCs$ ની સપાટી પર હાજર બે સપાટીના એન્ટિજેન્સ,$A$ અને $B$ ની હાજરી અથવા ગેરહાજરી પર આધારિત છે.
આ એન્ટિજેન્સ ગ્લાયકોપ્રોટીન અથવા ગ્લાયકોલિપિડ્સ છે જે વ્યક્તિના રુધિરના પ્રકારને નક્કી કરે છે.

(C) ફાઈબ્રિનોજન (ફેક્ટર $I$) એ એક દ્રાવ્ય પ્લાઝ્મા ગ્લાયકોપ્રોટીન છે,જેનું સંશ્લેષણ યકૃત દ્વારા થાય છે.
રુધિરના ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન તે થ્રોમ્બિન દ્વારા ફાઈબ્રિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
ત્યારબાદ ફાઈબ્રિન ફેક્ટર $XIII$ દ્વારા ક્રોસ-લિંક્ડ થઈને સ્થાયી રુધિર ગંઠાઈ (clot) બનાવે છે.

(B) એકત્રિત કરેલા રુધિરને ગંઠાઈ જતું અટકાવવા માટે પ્રતિગંઠનકારક (anticoagulants) અથવા ચોક્કસ સંગ્રહ પરિસ્થિતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
$1$. હેપરિન એ કુદરતી પ્રતિગંઠનકારક છે જે રુધિરને ગંઠાઈ જતું અટકાવે છે.
$2$. સોડિયમ ઓક્ઝલેટ એ કેલ્શિયમ આયનો સાથે જોડાઈને ચીલેટિંગ એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે,જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.
$3$. કેલ્શિયમ બાયકાર્બોનેટ એ પ્રતિગંઠનકારક નથી; વાસ્તવમાં,રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા માટે કેલ્શિયમ આયનો જરૂરી છે. તેથી,કેલ્શિયમ બાયકાર્બોનેટ ઉમેરવાથી રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન મળે છે.
$4$. જોકે નીચું તાપમાન ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયાઓને ધીમી કરી શકે છે,પરંતુ કોઈપણ પ્રતિગંઠનકારક વિના માત્ર ઓરડાના તાપમાને ટેસ્ટ ટ્યુબ રાખવાથી રુધિર ગંઠાઈ જશે.

(D) રુધિરકણિકાઓ,જેને થ્રોમ્બોસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે અસ્થિમજ્જામાં આવેલા મેગાકેરિયોસાઇટ્સ નામના મોટા કોષોમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોષના ટુકડાઓ છે.
તેઓ કોષકેન્દ્રવિહીન,ગોળાકાર અથવા અંડાકાર અને બહિર્ગોળ આકારના હોય છે.
તેઓ $RBCs$ (રક્તકણો) કરતા કદમાં ઘણા નાના હોય છે.
રુધિરકણિકાઓ થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન જેવા પદાર્થો મુક્ત કરીને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(A) $\text{બરોળ}$ (Spleen) એ માનવ શરીરનું સૌથી મોટું લસિકા અંગ છે.
તે રુધિરના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે, જેમાં રક્તકણો અને ત્રાકકણોનો સંગ્રહ થાય છે.
કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં, જેમ કે ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ કે ઈજા થાય ત્યારે, $\text{બરોળ}$ સંગ્રહિત રુધિરને રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં મુક્ત કરે છે જેથી રુધિરનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે.
તેથી, તેને માનવ શરીરની 'બ્લડ બેંક' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) માનવ રક્ત પ્લાઝ્માના મુખ્ય અકાર્બનિક ઘટકો સોડિયમ,ક્લોરાઇડ અને બાયકાર્બોનેટના ક્ષારો છે. સોડિયમ $(Na^+)$ એ રક્તમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળતો કોષબાહ્ય ધનઆયન છે,જે આસૃતિ દબાણ અને પ્રવાહી સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી,સોડિયમ એ માનવ રક્તમાં મુખ્ય ધનઆયન છે.

(A) પ્લાઝ્મા એ ઘાસના રંગનું,ચીકણું પ્રવાહી છે જે કુલ રુધિરના લગભગ $55$ $\%$ ભાગનું નિર્માણ કરે છે.
તેમાં $90-92$ $\%$ પાણી હોય છે,જ્યારે પ્રોટીન પ્લાઝ્માના લગભગ $6-8$ $\%$ ભાગમાં હોય છે.
બાકીના ઘટકોમાં અકાર્બનિક ક્ષારો,ગ્લુકોઝ,એમિનો એસિડ અને લિપિડ્સનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,સાચા મૂલ્યો $A=55, B=90-92, C=6-8$ છે.

(D) $\text{મોનોસાઈટ્સ}$ એ સૌથી મોટા કણવિહીન શ્વેતકણો છે અને તે ભક્ષક કોષો તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ રોગકારકોનો નાશ કરીને શરીરનું રક્ષણ કરે છે. હેપરિન એ એક પ્રતિ-સ્કંદક (anticoagulant) છે જે મુખ્યત્વે સંયોજક પેશીઓમાં જોવા મળતા માસ્ટ કોષો દ્વારા સ્ત્રાવ પામે છે, મોનોસાઈટ્સ દ્વારા નહીં.

(A) રુધિર કણિકાઓ (થ્રોમ્બોસાઇટ્સ) માત્ર સસ્તન પ્રાણીઓમાં જ જોવા મળે છે.
તેઓ કોષકેન્દ્રવિહીન અને રંગહીન કોષીય ટુકડાઓ છે.
તેઓ લાલ અસ્થિમજ્જામાં જોવા મળતા મેગાકેરિયોસાઇટ્સ નામના મોટા કોષોના વિખંડન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
કારણ કે તેઓ સંપૂર્ણ કોષો નથી પરંતુ મેગાકેરિયોસાઇટ્સમાંથી મેળવેલા કોષરસના ટુકડાઓ છે,તેથી તેમને કોષીય ટુકડાઓ કહેવામાં આવે છે.
તેઓ થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન મુક્ત કરીને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) ઈજાના સ્થાને,રુધિર ત્રાકકણો (થ્રોમ્બોસાઇટ્સ) તૂટી જાય છે અને થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન નામનું રાસાયણિક દ્રવ્ય મુક્ત કરે છે. આ દ્રવ્ય પ્રોથ્રોમ્બિનનું થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતર કરીને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા (coagulation process) શરૂ કરે છે.

(B) સાર્વત્રિક દાતા એ $O$ રુધિર જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિ છે કારણ કે તેમના રક્તકણો પર $A$ અને $B$ બંને એન્ટિજેન્સનો અભાવ હોય છે,જે સ્વીકારનારના શરીરમાં રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયાને અટકાવે છે.
સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર એ $AB$ રુધિર જૂથ ધરાવતી વ્યક્તિ છે કારણ કે તેમના પ્લાઝ્મામાં એન્ટિ-$A$ અને એન્ટિ-$B$ બંને એન્ટિબોડીઝનો અભાવ હોય છે,જેનાથી તેઓ કોઈપણ $ABO$ રુધિર જૂથનું રુધિર મેળવી શકે છે.

(C) $RBC$ ($Red$ $Blood$ $Cells$ - રક્તકણો) નું સરેરાશ આયુષ્ય આશરે $120$ દિવસનું હોય છે. આ સમયગાળા પછી,તેઓ નાજુક બની જાય છે અને રુધિરાભિસરણમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે. બરોળ $(Spleen)$ એ જૂના અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત $RBC$ ને ફિલ્ટર કરવા અને તેનો નાશ કરવા માટે જવાબદાર પ્રાથમિક અંગ છે. તેથી,બરોળને $RBC$ નું કબ્રસ્તાન કહેવામાં આવે છે.

(C) સીરમ એ રુધિરનો તે પ્રવાહી ભાગ છે જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા પછી બાકી રહે છે.
જ્યારે રુધિર ગંઠાય છે,ત્યારે $Fibrinogen$ પ્રોટીન $Fibrin$ તંતુઓમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જે ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સીરમ એ મૂળભૂત રીતે રુધિર પ્લાઝ્મા છે જેમાંથી $Fibrinogen$ અને અન્ય ગંઠાઈ જનારા પરિબળો દૂર કરવામાં આવ્યા છે.

(C) $RBCs$ (રક્તકણો) નું સરેરાશ આયુષ્ય $120$ દિવસનું હોય છે.
આ સમયગાળા પછી, તેઓ બરોળ અથવા યકૃતમાં નાશ પામે છે.
હિમોગ્લોબિનના વિઘટનથી બિલીરૂબિન નામનું પીળા રંગનું રંજકદ્રવ્ય ઉત્પન્ન થાય છે, જે સામાન્ય રીતે પિત્ત દ્વારા શરીરમાંથી બહાર નીકળે છે.
દરમિયાન, હીમ (haeme) ઘટકને અસ્થિમજ્જામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે છે.
શરીરમાં બિલીરૂબિનનું પ્રમાણ વધવાથી કમળો (jaundice) નામનો રોગ થાય છે.

(D) ગર્ભમાં ગંભીર એનિમિયા અને કમળો થાય છે.
$Rh$ અસંગતતાનો એક વિશેષ કિસ્સો સગર્ભા માતાના $Rh-ve$ રુધિર અને ગર્ભના $Rh+ve$ રુધિર વચ્ચે જોવા મળે છે.
પ્રથમ બાળકના જન્મ દરમિયાન,માતાના રુધિરનો ગર્ભના થોડા પ્રમાણમાં $Rh+ve$ રુધિર સાથે સંપર્ક થવાની શક્યતા રહે છે.
આવા કિસ્સાઓમાં,માતાના રુધિરમાં $Rh$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીઝ બનવાનું શરૂ થાય છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,માતાના $Rh$ એન્ટિબોડીઝ ગર્ભના રુધિરમાં પ્રવેશી શકે છે અને ગર્ભના $RBCs$ (રક્તકણો) નો નાશ કરી શકે છે.
આ સ્થિતિ ગર્ભ માટે જીવલેણ બની શકે છે અથવા ગર્ભમાં ગંભીર એનિમિયા અને કમળો પેદા કરી શકે છે.
આ સ્થિતિને એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ કહેવામાં આવે છે.

(A) $Rh$ અસંગતતાનો એક ખાસ કિસ્સો સગર્ભા માતાના $Rh-ve$ રુધિર અને ગર્ભના $Rh+ve$ રુધિર વચ્ચે જોવા મળે છે.
પ્રથમ બાળકના જન્મ દરમિયાન,માતાના રુધિરનો ગર્ભના થોડા પ્રમાણમાં $Rh+ve$ રુધિર સાથે સંપર્ક થવાની શક્યતા રહે છે.
આવા કિસ્સાઓમાં,માતાના રુધિરમાં $Rh$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીઝ બનવાનું શરૂ થાય છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,માતાના $Rh$ એન્ટિબોડીઝ ગર્ભના રુધિરમાં પ્રવેશી શકે છે અને ગર્ભના $RBC$ (રક્તકણો) નો નાશ કરી શકે છે.
આ સ્થિતિ ગર્ભ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે અથવા ગર્ભમાં ગંભીર એનિમિયા (પાંડુરોગ) અને કમળો પેદા કરી શકે છે.
આ સ્થિતિને એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ કહેવામાં આવે છે.

(B) શ્વેતકણો (Leucocytes),જેને શ્વેત રક્તકણો $(WBCs)$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે રંગહીન હોય છે કારણ કે તેમાં હિમોગ્લોબિન નામનું શ્વસન રંજકદ્રવ્ય હોતું નથી,જે રક્તકણો $(RBCs)$ માં જોવા મળે છે.
હિમોગ્લોબિનની ગેરહાજરીને કારણે,તેઓ સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ સફેદ અથવા રંગહીન દેખાય છે.
તેઓ કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે અને સામાન્ય રીતે $RBCs$ કરતા કદમાં મોટા હોય છે.
માનવ રક્તમાં $WBCs$ ની સામાન્ય સંખ્યા $6000-8000$ પ્રતિ $mm^3$ હોય છે.
તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો થવો તેને લ્યુકોપેનિયા કહેવાય છે,જ્યારે અસામાન્ય વધારો લ્યુકેમિયા જેવી સ્થિતિ સાથે સંકળાયેલ હોઈ શકે છે.
મનુષ્યમાં $WBCs$ નું સરેરાશ આયુષ્ય $10$ થી $30$ દિવસનું હોય છે.

(C) લિમ્ફોસાઇટ્સ કુલ શ્વેત રુધિર કણોના લગભગ $20-25$ $\%$ જેટલા હોય છે.
તેઓ મોટા,ગોળાકાર કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે અને અચલિત તથા અ-ભક્ષક હોય છે.
તેઓ બે મુખ્ય સ્વરૂપોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે: $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ અને $T$-લિમ્ફોસાઇટ્સ.
આ કોષો શરીરના પ્રતિકારક પ્રતિભાવ (immune response) માટે આવશ્યક છે,કારણ કે તેઓ એન્ટિબોડીઝના ઉત્પાદન અને પ્રતિકારક કાર્યોના નિયમન માટે જવાબદાર છે.

(B) બીજું એક એન્ટિજન,$Rh$ એન્ટિજન,જે રીસસ $(Rhesus)$ વાનરમાં જોવા મળે છે તેના જેવું જ હોવાથી તેને $Rh$ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ એન્ટિજન મોટાભાગના (આશરે $80\%$) મનુષ્યોના $RBCs$ ની સપાટી પર જોવા મળે છે.
જે વ્યક્તિઓમાં આ એન્ટિજન હાજર હોય તેમને $Rh$ પોઝિટિવ $(Rh^+)$ કહેવામાં આવે છે અને જેમનામાં આ એન્ટિજન ગેરહાજર હોય તેમને $Rh$ નેગેટિવ $(Rh^-)$ કહેવામાં આવે છે.

(C) બધા જ પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં સૌથી મોટા $RBCs$ ઉભયજીવીઓમાં જોવા મળે છે,ખાસ કરીને $Amphiuma$ પ્રજાતિમાં,જેનો વ્યાસ આશરે $70-80 \ \mu m$ હોય છે.
સસ્તન પ્રાણીઓમાં,સૌથી મોટા $RBCs$ હાથીમાં જોવા મળે છે,જેનું માપ આશરે $9.4 \ \mu m$ હોય છે.
મનુષ્યના $RBCs$ નું કદ આશરે $7.5-8 \ \mu m$ હોય છે.

(A) રુધિર જામવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,ઈજા અથવા આઘાતને કારણે ઈજાગ્રસ્ત પેશીઓમાંથી થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન અને રુધિર પ્લેટલેટ્સમાંથી પ્લેટલેટ ફેક્ટર્સ મુક્ત થાય છે. આ ઘટકો,રુધિરમાં હાજર અન્ય ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ સાથે મળીને પ્રોથ્રોમ્બિનેઝ તરીકે ઓળખાતા ઉત્સેચક સંકુલનું નિર્માણ કરે છે. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ની હાજરી પર આધારિત છે. એકવાર બન્યા પછી,પ્રોથ્રોમ્બિનેઝ નિષ્ક્રિય પ્રોથ્રોમ્બિનને સક્રિય થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.

(A) $pH$ એ દ્રાવણમાં રહેલા હાઇડ્રોજન આયનોની સાંદ્રતાનું માપ છે.
રુધિર એ એક પ્રકારની પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે.
રુધિર સ્વભાવે થોડું બેઝિક (આલ્કલાઇન) હોય છે,જેનો સરેરાશ $pH$ $7.4$ છે.
તે રુધિર કોષો ($RBCs$,$WBCs$,વગેરે) અને રુધિર રસ (પ્લાઝ્મા) નું બનેલું છે.

(D) પ્રોથ્રોમ્બિન એ યકૃતમાં સંશ્લેષિત થતું પ્લાઝ્મા પ્રોટીન છે.
યકૃતમાં પ્રોથ્રોમ્બિનના સામાન્ય સંશ્લેષણ માટે $Vitamin-K$ આવશ્યક છે.
રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન,પ્રોથ્રોમ્બિનેઝ ઉત્સેચક નિષ્ક્રિય પ્રોથ્રોમ્બિનને સક્રિય થ્રોમ્બિનમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) માનવ $RBCs$ (રક્તકણો) નીચેના ગુણધર્મો ધરાવે છે:
$1$. પુખ્ત અવસ્થામાં તેમાં કોષકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે,જેથી હિમોગ્લોબિન માટે વધુ જગ્યા મળી રહે.
$2$. તેનું નિર્માણ અસ્થિમજ્જામાં થાય છે (એરિથ્રોપોએસીસ).
$3$. તેનો આકાર દ્વિઅંતર્ગોળ હોય છે,જે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે જેથી $O_2$ નું વહન કાર્યક્ષમ રીતે થઈ શકે અને તે સાંકડી રુધિરવાહિનીઓમાંથી સરળતાથી પસાર થઈ શકે.
રૂઝ લાવવાના ગુણધર્મો અને રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા એ ત્રાકકણો (platelets) અને અન્ય રુધિરરસના ઘટકો સાથે સંકળાયેલ છે,$RBCs$ સાથે નહીં.
તેથી,સાચા ગુણધર્મો $I, II$ અને $IV$ છે.

(C) જ્યારે કોઈ $Rh^-$ વ્યક્તિ $Rh^+$ વ્યક્તિને રક્તદાન કરે છે,ત્યારે લેનારની રોગપ્રતિકારક શક્તિ $Rh$ એન્ટિજનને 'પોતાના' તરીકે ઓળખે છે કારણ કે તેમની પાસે $Rh$ કારક હોય છે. તેથી,દાતાના રક્ત સામે કોઈ એન્ટિ-$Rh$ એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન થતા નથી. આ એક સુરક્ષિત રુધિરાધાન છે,અને બંને વ્યક્તિઓને કંઈ થશે નહીં.

(D) સગર્ભા માતાના $Rh$-નેગેટિવ રુધિર અને ગર્ભના $Rh$-પોઝિટિવ રુધિર વચ્ચે $Rh$ અસંગતતાનો એક વિશેષ કિસ્સો જોવા મળે છે.
પ્રથમ બાળકના જન્મ દરમિયાન,માતાના રુધિરના સંપર્કમાં ગર્ભનું થોડું $Rh$-પોઝિટિવ રુધિર આવવાની શક્યતા રહેલી છે.
આવા કિસ્સાઓમાં,માતાના રુધિરમાં $Rh$ એન્ટિજન સામે એન્ટિબોડીઝ બનવાનું શરૂ થાય છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,માતાના $Rh$ એન્ટિબોડીઝ ગર્ભના રુધિરમાં પ્રવેશી શકે છે અને ગર્ભના $RBC$ (રક્તકણો) નો નાશ કરી શકે છે.
આ સ્થિતિ ગર્ભ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે અથવા ગંભીર એનિમિયા અને કમળો પેદા કરી શકે છે. આ સ્થિતિને એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ કહેવામાં આવે છે.

(A) ડૉક્ટર આ સલાહ ત્યારે આપે છે જ્યારે પુરુષ $Rh^{+}$ (Rh-પોઝિટિવ) હોય અને સ્ત્રી $Rh^{-}$ (Rh-નેગેટિવ) હોય. આ સ્થિતિ એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફેટાલિસ (Erythroblastosis fetalis) તરફ દોરી જાય છે. જો માતા $Rh^{-}$ હોય અને ગર્ભ $Rh^{+}$ હોય,તો પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ $Rh$ એન્ટિજેન સામે એન્ટિબોડીઝ વિકસાવી શકે છે. ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થામાં,આ એન્ટિબોડીઝ પ્લેસેન્ટા દ્વારા ગર્ભમાં પ્રવેશી શકે છે અને ગર્ભના રક્તકણોનો નાશ કરી શકે છે,જેનાથી ગંભીર એનિમિયા અને કમળો થઈ શકે છે.

(A) વિટામિન-$K$,જેને એન્ટી-હેમરેજિક ફેક્ટર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે. તે યકૃતમાં પ્રોથ્રોમ્બિન (ક્લોટિંગ ફેક્ટર $II$) ના નિર્માણ માટે આવશ્યક છે. વિટામિન-$K$ ના પૂરતા સ્તર વિના,યકૃત પૂરતું પ્રોથ્રોમ્બિન ઉત્પન્ન કરી શકતું નથી,જે રુધિર ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયાને અવરોધે છે.

(D) સાચો જવાબ $(d)$ છે.
પ્રથમ સંતાનમાં એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ જોવા મળતું નથી કારણ કે માતાના રુધિરમાં શરૂઆતમાં $Rh$ એન્ટિબોડીઝ હોતા નથી.
પ્રથમ બાળકના જન્મ સમયે,માતાના રુધિરનો સંપર્ક ગર્ભના થોડા પ્રમાણમાં $Rh^+$ રુધિર સાથે થવાની શક્યતા રહેલી છે.
આવા કિસ્સાઓમાં,માતાના રુધિરમાં $Rh$ એન્ટિજન સામે $Rh$ એન્ટિબોડીઝ બનવાનું શરૂ થાય છે.
પ્રથમ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આ એન્ટિબોડીઝ હાજર હોતા નથી,તેથી પ્રથમ બાળક સુરક્ષિત રહે છે.
ત્યારબાદની ગર્ભાવસ્થાઓમાં,માતાના રુધિરમાં રહેલા $Rh$ એન્ટિબોડીઝ ગર્ભના રુધિરમાં પ્રવેશી શકે છે અને ગર્ભના $RBC$ નો નાશ કરે છે,જેને એરિથ્રોબ્લાસ્ટોસિસ ફીટાલિસ કહેવાય છે.

(A) $RBC$ (રક્તકણ) બનવાની પ્રક્રિયાને એરિથ્રોપોએસીસ કહેવામાં આવે છે.
ગર્ભમાં એરિથ્રોપોએટિક અંગોમાં યકૃત,લસિકાગ્રંથિઓ અને બરોળનો સમાવેશ થાય છે.
જન્મ પછી,એરિથ્રોપોએસીસનું મુખ્ય સ્થાન લાલ અસ્થિમજ્જા છે.
શ્વેત અસ્થિમજ્જા રક્તકણોના ઉત્પાદનમાં સામેલ નથી.
તેથી,$I, II, III,$ અને $V$ એરિથ્રોપોએટિક અંગો છે,જ્યારે $IV$ (શ્વેત અસ્થિમજ્જા) નથી.

(B) $ABO$ રુધિર જૂથ પ્રણાલીમાં,સુસંગતતા રક્તકણોની સપાટી પરના એન્ટિજેન્સ અને પ્લાઝ્મામાં રહેલા એન્ટિબોડીઝ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
$1$. રુધિર જૂથ $O$ માં કોઈ એન્ટિજેન્સ હોતા નથી અને તે $A, B, AB$ અને $O$ ને રુધિરનું દાન કરી શકે છે. તે સાર્વત્રિક દાતા છે.
$2$. રુધિર જૂથ $A$ માં $A$ એન્ટિજેન હોય છે અને તે $A$ અને $AB$ ને રુધિરનું દાન કરી શકે છે.
$3$. રુધિર જૂથ $B$ માં $B$ એન્ટિજેન હોય છે અને તે $B$ અને $AB$ ને રુધિરનું દાન કરી શકે છે.
$4$. રુધિર જૂથ $AB$ માં $A$ અને $B$ બંને એન્ટિજેન્સ હોય છે અને તે ફક્ત $AB$ ને જ રુધિરનું દાન કરી શકે છે. તે સાર્વત્રિક સ્વીકારનાર છે.
વિકલ્પ $B$ આ દાતા-સ્વીકારનાર સંબંધોને યોગ્ય રીતે દર્શાવે છે.

(A) શ્વેતકણોના સાચા ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:
$I$. શ્વેતકણો કોષકેન્દ્રયુક્ત કોષો છે.
$III$. તેમનું સામાન્ય પ્રમાણ રુધિરમાં $6000-8000 \; mm^{-3}$ હોય છે.
$V$. તેઓ $RBC$ ની સરખામણીમાં ટૂંકું આયુષ્ય ધરાવે છે,જે સામાન્ય રીતે $10-30$ દિવસનું હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $I, III$ અને $V$ છે.