Class-Aves Questions in Gujarati

(B) પક્ષીઓ, જેમાં કબૂતર (વર્ગ $Aves$) નો સમાવેશ થાય છે, તેમાં મસ્તિષ્ક ચેતાઓની $12$ જોડ આવેલી હોય છે. આ લક્ષણ સરીસૃપો અને સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે સમાનતા ધરાવે છે. તેની સરખામણીમાં, ઉભયજીવીઓ અને માછલીઓમાં સામાન્ય રીતે મસ્તિષ્ક ચેતાઓની $10$ જોડ જોવા મળે છે.

(D) પીંછાની હાજરી એ પક્ષીઓ $(Aves)$ નું એક વિશિષ્ટ અને અનન્ય લક્ષણ છે.
જોકે પાંખો કીટકો,ચામાચીડિયા (સસ્તન પ્રાણીઓ) અને પક્ષીઓમાં જોવા મળે છે,પરંતુ તે ફક્ત પક્ષીઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી.
દાંતવિહીન ચાંચ અન્ય કેટલાક પૃષ્ઠવંશીઓમાં પણ જોવા મળે છે (દા.ત.,કાચબા).
દ્વિપાદી હલનચલન મનુષ્યો અને કેટલાક ડાયનાસોર સહિત વિવિધ પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.
તેથી,પીંછા એ મુખ્ય લક્ષણ છે જે પક્ષીઓને અન્ય તમામ જીવંત સજીવોથી અલગ પાડે છે.

(B) પક્ષીઓમાં (વર્ગ $Aves$),ઉરોસ્થિ અત્યંત રૂપાંતરિત અને સુવિકસિત હોય છે. તેમાં એક સ્પષ્ટ ઉપસેલો ભાગ જોવા મળે છે જેને $Keel$ (અથવા $Carina$) કહેવામાં આવે છે. આ રચના ઉડવા માટે જરૂરી શક્તિશાળી સ્નાયુઓને જોડાવા માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે,જે ઉડ્ડયન માટે અનિવાર્ય છે.

(B) પક્ષીઓ $(Aves)$ નો લાક્ષણિક ગુણધર્મ વાયુકોષ્ઠયુક્ત (pneumatic) હાડકાંની હાજરી છે,જે હવાના પોલાણ ધરાવે છે.
આ હાડકાં શરીરનું વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે,જે ઉડવા માટેનું અનુકૂલન છે.
જોકે પક્ષીઓમાં ચતુષ્ખંડી હૃદય હોય છે,પરંતુ આ લક્ષણ સસ્તન પ્રાણીઓમાં પણ જોવા મળે છે,તેથી વાયુકોષ્ઠયુક્ત હાડકાં એ $Aves$ માટે વધુ વિશિષ્ટ નિદાન લક્ષણ છે.

(D) પક્ષીઓ $Aves$ વર્ગમાં આવે છે.
ઉડવા માટે શરીરનું વજન ઘટાડવા માટે,પક્ષીઓએ ઘણી શારીરિક અનુકૂલન સાધ્યું છે.
આવું જ એક અનુકૂલન મૂત્રાશયનો અભાવ છે.
મૂત્રનો સંગ્રહ કરવાને બદલે,પક્ષીઓ નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાને યુરિક એસિડના સ્વરૂપમાં ઉત્સર્જિત કરે છે,જે અર્ધ-ઘન હોય છે અને સીધું જ અવસારણી $(cloaca)$ દ્વારા બહાર નીકળે છે.

(B) વિહગ (પક્ષીઓ) સમતાપી (ઉષ્ણરુધિરવાળા) હોય છે અને તેમનું બાહ્યકંકાલ પીંછાનું બનેલું હોય છે.
તેમની પૂંછડીના પાયાના ભાગે તૈલગ્રંથિઓ (uropygial glands) આવેલી હોય છે.
ઉડવા માટે શરીરનું વજન ઘટાડવા માટે,પક્ષીઓમાં સામાન્ય રીતે માત્ર ડાબી બાજુએ જ કાર્યશીલ માદા પ્રજનન અંગો (અંડાશય અને અંડવાહિની) હોય છે,જ્યારે જમણી બાજુના અંગો અવશિષ્ટ અથવા ગેરહાજર હોય છે.
તેથી,બંને બાજુએ કાર્યશીલ માદા પ્રજનન અંગો હોય છે તે વિધાન ખોટું છે.

(A) પક્ષીઓ ઉડવા માટે અનુકૂલિત હોય છે અને તેમને પાણીનો સંગ્રહ કરવાની જરૂર હોય છે.
$1$. ઉત્સર્જન: પક્ષીઓ પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે નાઈટ્રોજનયુક્ત કચરાનો નિકાલ યુરિક એસિડના સ્વરૂપમાં કરે છે,તેથી તેઓ $Uricotelic$ (યુરિક એસિડ ત્યાગી) છે.
$2$. પ્રજનન: ગર્ભના વિકાસ દરમિયાન શરીરનું વજન ઘટાડવા માટે પક્ષીઓ ઈંડા મૂકે છે,તેથી તેઓ $Oviparous$ (અંડપ્રસવી) છે.

(D) પક્ષીઓમાં પીંછા વિવિધ આવશ્યક કાર્યો કરે છે:
$1$. ઉડાન: પીંછા પાંખો અને પૂંછડી બનાવે છે,જે ઉડવા માટે જરૂરી સપાટી પૂરી પાડે છે.
$2$. રક્ષણ: તે પક્ષીના શરીરને બાહ્ય ઈજાઓ અને કઠોર પર્યાવરણીય પરિબળોથી બચાવે છે.
$3$. તાપમાનનું નિયમન (થર્મોરેગ્યુલેશન): પીંછા હવાને પકડી રાખીને શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં મદદ કરે છે,જે પક્ષીઓ માટે ઠંડા વાતાવરણમાં જીવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) પક્ષીઓમાં વાતાશયો (air sacs) હોય છે જે તેમના ફેફસાં સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ વાતાશયો અનેક કાર્યો કરે છે,પરંતુ ઉડાનના સંદર્ભમાં તેમની મુખ્ય ભૂમિકા શરીરની ઘનતા અને વજન ઘટાડવાની છે,જેથી પક્ષી માટે ઉડવું સરળ બને છે. આ ઉપરાંત,તેઓ ફેફસાંને ઓક્સિજનનો સતત પુરવઠો પૂરો પાડે છે,જે ઉડાન દરમિયાન થતી ઉચ્ચ ચયાપચયની જરૂરિયાતો માટે આવશ્યક છે.

(C) પક્ષીઓમાં,ઉરોસ્થિ (sternum) એક મોટા,હોડી આકારના બંધારણમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને $Keel$ અથવા $Carina$ કહેવામાં આવે છે.
આ બંધારણ શક્તિશાળી ઉડ્ડયન સ્નાયુઓ ($Pectoralis$ સ્નાયુઓ) ને જોડાવા માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.
ઉડતી વખતે પાંખોને ફફડાવવા માટે આ સ્નાયુઓ અનિવાર્ય છે.
તેથી,સુવિકસિત અને હોડી આકારના ઉરોસ્થિની હાજરી એ મજબૂત ઉડ્ડયનક્ષમતા માટેનું સ્પષ્ટ અનુકૂલન છે.

(D) $1$. $Dolphin$ એ $Mammalia$ (સસ્તન) વર્ગનું જળચર પ્રાણી છે.
$2$. $Pangolin$ (કીડીખાઉ) એ $Pholidota$ શ્રેણીનું ભીંગડાં ધરાવતું સસ્તન પ્રાણી છે.
$3$. $Echidna$ એ $Monotreme$ પ્રકારનું ઈંડાં મૂકતું સસ્તન પ્રાણી છે.
$4$. $Ostrich$ (શાહમૃગ) એ $Aves$ (પક્ષી) વર્ગનું ઉડી ન શકતું પક્ષી છે. તેથી,તે સસ્તન નથી.

(D) પક્ષીઓમાં બાહ્ય કર્ણપલ્લવ (pinna) ગેરહાજર હોય છે. તેના બદલે,તેમની પાસે કાનના છિદ્રો અથવા શ્રવણ માર્ગ (auditory meatus) હોય છે,જે ઉડાન દરમિયાન કાનને કચરાથી બચાવવા માટે પીંછા દ્વારા ઢંકાયેલા હોય છે. આ અનુકૂલન પક્ષીઓને ઉડાન માટે યોગ્ય આકાર જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(A) પક્ષીઓમાં,ઉરોસ્થિ (Sternum) એક મોટી,તકતી જેવી રચનામાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને $Keel$ (કીલ) કહેવામાં આવે છે.
આ $Keel$ શક્તિશાળી ઉડ્ડયન સ્નાયુઓ,જેમ કે પેક્ટોરાલિસ સ્નાયુઓ,જે ઉડતી વખતે પાંખો ફફડાવવા માટે જરૂરી છે,તેના જોડાણ માટે વિશાળ સપાટી પૂરી પાડે છે.
તેથી,ઉડ્ડયન સ્નાયુઓ ઉરોસ્થિની $Keel$ સાથે જોડાયેલા હોય છે.

(A) પક્ષીઓમાં (વર્ગ $Aves$),દૈહિક રુધિરાભિસરણ તંત્રમાં માત્ર જમણી દૈહિક કમાન (મહાધમની કમાન) હાજર હોય છે. ભ્રૂણીય વિકાસ દરમિયાન,બંને કમાન હાજર હોય છે,પરંતુ ડાબી દૈહિક કમાન નાશ પામે છે,જેના પરિણામે પુખ્ત અવસ્થામાં માત્ર જમણી કમાન જ બાકી રહે છે. આ સસ્તન પ્રાણીઓ કરતા અલગ લક્ષણ છે,કારણ કે સસ્તન પ્રાણીઓમાં માત્ર ડાબી દૈહિક કમાન જોવા મળે છે.

(D) પીંછા એ પક્ષીઓ $(\text{વર્ગ}: Aves)$ માં જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે.
તેઓ અનેક મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
$1$. $\text{ઉડ્ડયન}$: પીંછા ઉડવા માટે જરૂરી સપાટી અને એરોડાયનેમિક આકાર પૂરો પાડે છે.
$2$. $\text{તાપમાનનું નિયમન}$: તે એક ઇન્સ્યુલેટીંગ સ્તર તરીકે કાર્ય કરે છે, જે હવાને પકડી રાખીને પક્ષીઓને તેમના શરીરનું તાપમાન $(\text{સમતાપી})$ જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
$3$. $\text{સંરક્ષણ}$: તે પક્ષીની ત્વચાને પર્યાવરણીય પરિબળો, પરોપજીવીઓ અને શારીરિક ઈજાઓથી સુરક્ષિત રાખે છે.
તેથી, આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(D) વિહગ $(Aves)$ વર્ગના પ્રાણીઓ અનેક વિશિષ્ટ લક્ષણો ધરાવે છે:
$1$. પીંછાંની હાજરી: પીંછાં એ બાહ્ય ત્વચીય વૃદ્ધિ છે જે પક્ષીઓનું વિશિષ્ટ બાહ્ય આવરણ બનાવે છે.
$2$. ફરક્યુલા $(Furcula)$ ની હાજરી: ફરક્યુલા (વિશબોન) એ બે અક્ષક (clavicles) ના જોડાણથી બને છે,જે ઉડાન દરમિયાન ઊર્જા સંગ્રહવા માટે સ્પ્રિંગ તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. અગ્રઉપાંગોનું પાંખમાં રૂપાંતર: પક્ષીઓના અગ્રઉપાંગો ઉડાનમાં મદદરૂપ થવા માટે પાંખોમાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે.
આ તમામ લક્ષણો વિહગ વર્ગના હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) પક્ષીઓ $(Aves)$ માં ઉડવા માટે અનેક અનુકૂલનો જોવા મળે છે.
શરીરનું વજન ઘટાડવા માટે,તેમનામાં મૂત્રાશયનો અભાવ હોય છે,જે તેમને મૂત્રનો સંગ્રહ કરવાને બદલે તરત જ ઉત્સર્જન કરવાની સુવિધા આપે છે.
પક્ષીઓની ખોપરી મોનોકોન્ડિલિક હોય છે,જેનો અર્થ છે કે ખોપરી કરોડસ્તંભ સાથે માત્ર એક જ ઓક્સિપિટલ કોન્ડાઇલ દ્વારા જોડાયેલી હોય છે.
વધુમાં,પક્ષીઓની પાંસળીઓમાં અનસિનેટ પ્રવર્ધ (uncinate processes) હોય છે,જે પાંસળીના પિંજરને મજબૂતી અને આધાર આપે છે.
મૂત્રાશયનો અભાવ એ પક્ષીઓનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ હોવાથી,વિકલ્પ $A$ સાચો જવાબ છે.

(C) $Kiwi$ (કિવી) $(Apteryx)$ એ $Apterygiformes$ શ્રેણીનું ઉડી ન શકતું પક્ષી છે. તે ન્યુઝીલેન્ડનું સ્થાનિક પક્ષી છે અને તેને દેશના રાષ્ટ્રીય પ્રતીક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ (વિહગ) છે.
વિહગ $(Aves)$ વર્ગના પ્રાણીઓમાં હૃદય સંપૂર્ણપણે ચતુષ્ખંડી હોય છે,જેમાં બે કર્ણક અને બે ક્ષેપકનો સમાવેશ થાય છે.
સસ્તન પ્રાણીઓથી વિપરીત,જેમાં પુખ્ત $RBC$ કોષકેન્દ્રવિહીન હોય છે,વિહગ વર્ગના પ્રાણીઓમાં $RBC$ કોષકેન્દ્રયુક્ત હોય છે.
સરિસૃપ (મગર સિવાય) અને ઉભયજીવીઓમાં ત્રિખંડી હૃદય જોવા મળે છે.
સસ્તન પ્રાણીઓમાં ચતુષ્ખંડી હૃદય હોય છે,પરંતુ તેમના પુખ્ત $RBC$ કોષકેન્દ્રવિહીન હોય છે.

(A) પક્ષીઓમાં (વર્ગ $Aves$) અંતઃફલન જોવા મળે છે. નર પક્ષી શુક્રકોષોને માદાના પ્રજનન માર્ગમાં સ્થાનાંતરિત કરે છે,જ્યાં માદાના શરીરની અંદર નર અને માદા જન્યુઓનું મિલન થાય છે. આ સ્થળજ જીવન માટેનું એક અનુકૂલન છે,જે યુગ્મનજની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(B) શાહમૃગ ($Struthio$ $camelus$) એ આફ્રિકા ખંડના મૂળ નિવાસી એવા મોટા,ઉડી ન શકતા પક્ષીઓ છે. ઐતિહાસિક રીતે,તેઓ અરેબિયન દ્વીપકલ્પમાં પણ જોવા મળતા હતા,જોકે તેમનો વ્યાપ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે. તેઓ મુખ્યત્વે ખુલ્લા સવાના અને અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.

(D) ઉષ્ણ રુધિરવાળા પ્રાણીઓ,જેને સમતાપી $(homeothermic)$ અથવા અંતઃઉષ્મી $(endothermic)$ પ્રાણીઓ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એવા પ્રાણીઓ છે જે પર્યાવરણના તાપમાનને ધ્યાનમાં લીધા વિના શરીરનું તાપમાન સ્થિર રાખી શકે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,સસ્તન અને પક્ષીઓ $(Aves)$ બંને ઉષ્ણ રુધિરવાળા છે.
મત્સ્ય,ઉભયજીવી અને સરિસૃપ એ શીત રુધિરવાળા ($poikilothermic$ અથવા $ectothermic$) પ્રાણીઓ છે,જેનો અર્થ છે કે તેમના શરીરનું તાપમાન આસપાસના વાતાવરણ સાથે બદલાય છે.
તેથી,સાચો સમૂહ પક્ષીઓ છે.

(C) પક્ષીઓનાં ઈંડા $Macrolecithal$ (જેને $Polylecithal$ અથવા $Megalecithal$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) પ્રકારના હોય છે.
આનો અર્થ એ છે કે ઈંડામાં ખૂબ જ મોટી માત્રામાં જરદી (yolk) હોય છે,જે ભ્રૂણના સેવન સુધીના સંપૂર્ણ વિકાસ માટે જરૂરી છે.
જરદીના વિશાળ જથ્થાને કારણે,કોષરસ (cytoplasm) સપાટી પર એક નાની તકતી સુધી મર્યાદિત હોય છે,જેને જર્મિનલ ડિસ્ક કહેવામાં આવે છે.

(D) કિવી એ $Apteryx$ પ્રજાતિનું ઉડી ન શકતું પક્ષી છે. તે $New Zealand$ નું સ્થાનિક પક્ષી છે,જેનો અર્થ છે કે તે કુદરતી રીતે ફક્ત આ દેશમાં જ જોવા મળે છે. તે $New Zealand$ નું રાષ્ટ્રીય પક્ષી પણ છે.

(B) જે પક્ષીઓ ઉડી શકતા નથી તેમને 'રેટાઈટ્સ' $(Ratites)$ કહેવામાં આવે છે. આ પક્ષીઓ તેમના ભારે શરીરના બંધારણ અને પાંખોના નાના કદને કારણે ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી ચૂક્યા છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Emu$ એ ઓસ્ટ્રેલિયાનું ઉડી ન શકતું પક્ષી છે. સ્ટાર્ક,બતક અને મોર ત્રણેય ઉડવા માટે સક્ષમ છે.

(C) ટેલિસ્કોપિક દૃષ્ટિ એટલે દૂરની વસ્તુઓ પર ખૂબ જ ચોકસાઈ અને સ્પષ્ટતા સાથે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા.
પક્ષીઓ, ખાસ કરીને શિકારી પક્ષીઓ જેવા કે ગરુડ, બાજ અને ઘુવડ, તેમની આંખોમાં ફોવિયા (fovea) માં ફોટોરિસેપ્ટર કોષો (શંકુ કોષો) ની ઉચ્ચ ઘનતા ધરાવે છે.
આ શારીરિક અનુકૂલનને કારણે તેમની પાસે અસાધારણ દ્રશ્ય તીક્ષ્ણતા અને ઊંડાણની સમજ હોય છે, જેને સામાન્ય રીતે ટેલિસ્કોપિક દૃષ્ટિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(C) $Aves$ (વિહગ) વર્ગનાં પ્રાણીઓની મુખ્ય લાક્ષણિકતા પીંછાંની હાજરી છે અને તેમાંના મોટાભાગના પ્રાણીઓ ઊડી શકે છે,સિવાય કે શાહમૃગ જેવા ઊડી ન શકતા પક્ષીઓ.
$Amphibia$ (ઉભયજીવી) જમીન અને પાણી એમ બંને જગ્યાએ જીવન જીવવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
$Reptilia$ (સરિસૃપ) મોટાભાગે જમીન પર રહેનારા અને પેટે સરકીને ચાલનારા પ્રાણીઓ છે.
$Mammalia$ (સસ્તન) વર્ગનાં પ્રાણીઓમાં સ્તનગ્રંથિઓ જોવા મળે છે અને તેઓ મોટાભાગે જમીન પર રહે છે,જોકે ચામાચીડિયા જેવા કેટલાક સસ્તન પ્રાણીઓ ઊડી શકે છે.

(D) છિદ્રાળુ અને પોલાં અસ્થિઓ,જેને $pneumatic$ (વાતકોષ્ઠી) અસ્થિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે $Aves$ (વિહગ) વર્ગના પ્રાણીઓની લાક્ષણિકતા છે.
આ અસ્થિઓ પક્ષીઓના શરીરનું વજન ઘટાડે છે,જે ઉડવા માટે એક આવશ્યક અનુકૂલન છે.
$Mammalia$ (સસ્તન),$Amphibia$ (ઉભયજીવી) અને $Pisces$ (મત્સ્ય) જેવા અન્ય વર્ગોમાં સામાન્ય રીતે મુખ્ય કંકાલ તરીકે $pneumatic$ અસ્થિઓ જોવા મળતી નથી.

(B) પક્ષીઓમાં પાચનતંત્રમાં $Crop$ (અન્ન સંગ્રહાશય) નામની એક વિશિષ્ટ રચના જોવા મળે છે.
આ અન્નનળીમાં આવેલી એક ફૂલેલી,સ્નાયુબદ્ધ કોથળી છે જે ખોરાકને જઠરમાં જાય તે પહેલાં સંગ્રહિત કરવાનું કાર્ય કરે છે.
જ્યારે $Gizzard$ (પેષણી) ખોરાકને દળવા માટે વપરાય છે,ત્યારે $Crop$ ખાસ કરીને ખોરાકના કામચલાઉ સંગ્રહ માટે અનુકૂલિત થયેલું હોય છે.

(B) પક્ષીઓના પાચનતંત્રમાં $Gizzard$ (પેષણી) નામની એક વિશિષ્ટ રચના જોવા મળે છે.
આ અંગ જાડી દીવાલવાળું અને સ્નાયુબદ્ધ હોય છે,જે ખોરાકને દળવા અને ભરડવા માટે મદદરૂપ થાય છે,કારણ કે પક્ષીઓમાં દાંતનો અભાવ હોય છે.

(B) પૃષ્ઠવંશીઓમાં,મહાધમની કમાનની ભાત વિવિધ વર્ગોમાં નોંધપાત્ર રીતે અલગ હોય છે.
$1$. સસ્તન પ્રાણીઓમાં ડાબી બાજુની દૈહિક મહાધમની કમાન હોય છે.
$2$. વિહગ $(Aves)$ વર્ગના પ્રાણીઓમાં જમણી બાજુની દૈહિક મહાધમની કમાન હોય છે.
$3$. સરિસૃપ વર્ગના પ્રાણીઓમાં ડાબી અને જમણી બંને દૈહિક મહાધમની કમાન જોવા મળે છે.
$4$. તેથી,જમણી બાજુએ વળેલ મહાધમની કમાન એ વિહગનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(B) $Aves$ (પક્ષીઓ) માં ફેફસાં વાતાશયો (air sacs) સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ વાતાશયો શ્વસન પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે અને શરીરનું વજન ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે,જે ઉડવામાં સહાયક છે. તેઓ ઉચ્ચ ચયાપચયની પ્રક્રિયા દરમિયાન શરીરને ઠંડુ રાખવાનું કાર્ય પણ કરે છે.

(C) પક્ષીઓમાં $(\text{વર્ગ}-\text{વિહગ})$, પૂંછડીના પાયામાં આવેલી તેલી ગ્રંથિ સિવાયની ત્વચા શુષ્ક અને ગ્રંથિવિહીન હોય છે। તેમના પશ્ચ ઉપાંગો સામાન્ય રીતે ભીંગડા ધરાવે છે અને તે ચાલવા, તરવા કે વૃક્ષની ડાળીઓને પકડવા માટે અનુકૂલિત થયેલા હોય છે। ઉપાંગો પરની ત્વચા અધિચર્મીય ભીંગડાથી ઢંકાયેલી હોય છે, જે કેરાટિનયુક્ત રચનાઓ છે। તેથી, સાચો જવાબ $\text{ભીંગડા}$ છે।

(C) ઉષ્ણ રુધિરવાળા પ્રાણીઓ, જેને અંતઃઉષ્મી (endotherms) કહેવામાં આવે છે, તે એવા પ્રાણીઓ છે જે પર્યાવરણના તાપમાનથી સ્વતંત્ર રહીને પોતાના શરીરનું તાપમાન જાળવી શકે છે.
પૃષ્ઠવંશી વર્ગોમાં, $\text{વિહગ}$ (પક્ષીઓ) આ લક્ષણ વિકસાવનાર પ્રથમ પ્રાણીઓ હતા.
$\text{સસ્તન}$ પ્રાણીઓ પણ ઉષ્ણ રુધિરવાળા હોય છે, પરંતુ ઉત્ક્રાંતિના સમયરેખામાં $\text{વિહગ}$ પ્રથમ અંતઃઉષ્મી સજીવો તરીકે ઉદ્ભવ્યા હતા.
તેથી, $\text{વિહગ}$ ને પ્રથમ ઉષ્ણ રુધિરવાળા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ માનવામાં આવે છે.

(D) પક્ષીઓ (Aves) માં,જેમાં શાહમૃગનો સમાવેશ થાય છે,દૈહિક મહાધમની કમાન જમણી બાજુ વળે છે. તેથી,વિધાન $S$ ખોટું છે.
સસ્તન પ્રાણીઓમાં,જેમાં કાંગારૂનો સમાવેશ થાય છે,દૈહિક મહાધમની કમાન ડાબી બાજુ વળે છે. તેથી,વિધાન $R$ ખોટું છે.
આમ,વિધાન $S$ અને $R$ બંને ખોટા છે.

(A) શાહમૃગ $(Struthio camelus)$ એ વિહગ વર્ગનું સભ્ય છે કારણ કે તે પીંછા ધરાવે છે, ઈંડા મૂકે છે અને ચાંચ ધરાવે છે, જે પક્ષીઓના લાક્ષણિક લક્ષણો છે.
જોકે, તે ઉડી ન શકતું પક્ષી છે કારણ કે તેના ઉરોસ્થિ (sternum) પર 'કીલ' (keel) નો અભાવ હોય છે, જે ઉડવા માટેના મોટા સ્નાયુઓના જોડાણ માટે જરૂરી છે.
વિધાન અને કારણ બંને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચા છે.
કારણ $(R)$ એ સમજાવે છે કે શાહમૃગ ઉડી શકતું ન હોવા છતાં તેને પક્ષી તરીકે કેમ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, કારણ કે ઉડી ન શકવું એ કેટલીક પક્ષીઓની જાતિઓમાં ગૌણ અનુકૂલન છે, તે વિહગ વર્ગ માટે અયોગ્યતા નથી.
તેથી, $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(B) $\text{શાહમૃગ}$ ($Struthio$ $camelus$) એ $Aves$ વર્ગનું એક મોટું, ન ઊડી શકતું પક્ષી છે। કબૂતર, કાગડો અને મોર જેવા પક્ષીઓ ઊડી શકે છે, જ્યારે શાહમૃગ જમીન પર રહેવા માટે અનુકૂલિત થયેલું છે। તેના પાંખો ઊડવા માટે સક્ષમ નથી, પરંતુ તેના પગ ખૂબ જ શક્તિશાળી હોય છે જે તેને ઝડપથી દોડવામાં મદદ કરે છે।

(A) ભારતનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર $(Pavo cristatus)$ છે। તે દક્ષિણ એશિયાનું એક મોટું અને આકર્ષક રંગીન પક્ષી છે। તે નર મોરના ચમકતા વાદળી-લીલા રંગના પીંછા અને તેના લાંબા અને સુંદર પીંછાવાળા પૂંછડીના ભાગ માટે જાણીતું છે।

(A) શાહમૃગ,પૅગ્વીન અને કિવી એ ઉડી ન શકતા પક્ષીઓના ઉદાહરણો છે.
આ પક્ષીઓ $Aves$ વર્ગમાં આવે છે,પરંતુ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન થયેલા અનુકૂલનોને કારણે તેઓ ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી ચૂક્યા છે.
તેમની પાંખો નાની અથવા રૂપાંતરિત હોય છે અને તેમના ઉરોસ્થિ (sternum) પર કીલ (keel) હોતી નથી,જેના કારણે તેઓ ઉડી શકતા નથી.

(A) $Aves$ (વિહગ) વર્ગના પ્રાણીઓની મુખ્ય લાક્ષણિકતા પીંછાંની હાજરી છે અને તેમાંથી મોટાભાગના ઉડી શકે છે (ન ઉડી શકતા પક્ષીઓ સિવાય). $Aves$ માં એક મહત્વપૂર્ણ ઉત્ક્રાંતિ અનુકૂલન એ છે કે તેમના જડબાં ચાંચમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જેમાં દાંત હોતા નથી. વજનમાં આ ઘટાડો ઉડવા માટેનું એક અનુકૂલન છે.

(A) વિહગ $(Aves)$ માં,અગ્ર ઉપાંગો ઉડવા માટે પાંખોમાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે. પશ્ચ ઉપાંગો ચાલવા,તરવા અથવા ડાળીઓ પર બેસવા માટે અનુકૂલિત હોય છે. અંસ મેખલા ઉડયન સ્નાયુઓને ટેકો આપવા માટે સુવિકસિત હોય છે અને નિતંબ મેખલા ઉતરાણ દરમિયાન ટેકો આપવા માટે સિનસેક્રમ સાથે જોડાયેલી હોય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,અગ્ર ઉપાંગો પાંખોમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જ્યારે પશ્ચ ઉપાંગો સામાન્ય રીતે ચાલવા કે બેસવા માટેના અંગો તરીકે જળવાઈ રહે છે.

(A) કબૂતર એ $Aves$ (વિહગ) વર્ગનું પ્રાણી છે.
$1$. તેમના પશ્ચઉપાંગો પર ભીંગડા આવેલા હોય છે,જે ચાલવા,તરવા કે ડાળી પર પકડ જમાવવા માટે અનુકૂલિત હોય છે.
$2$. તેમની ત્વચા શુષ્ક હોય છે અને પૂંછડીના મૂળ પાસે આવેલી તેલ ગ્રંથિ સિવાય કોઈ ગ્રંથિઓ હોતી નથી.
$3$. તેઓ સમતાપી (ઉષ્ણ રુધિરવાળા) પ્રાણીઓ છે,એટલે કે તેઓ તેમના શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખે છે.
$4$. તેમાં અંતઃફલન જોવા મળે છે,બાહ્યફલન નહીં.
તેથી,'પશ્ચઉપાંગો પર ભીંગડા' વાળું વિધાન સાચું છે.

(A) શાહમૃગ સહિતના તમામ પક્ષીઓમાં વાયુકોષ્ઠીય (Pneumatic) અસ્થિઓ જોવા મળે છે.
આ અસ્થિઓ પોલા હોય છે અને તેમાં હવા ભરેલી હોય છે,જે શરીરનું વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. ઉડતા પક્ષીઓમાં આ ઉડવા માટે અનુકૂલન છે,જ્યારે શાહમૃગ જેવા ન ઉડી શકતા પક્ષીઓમાં પણ આ પ્રકારના અસ્થિઓ જોવા મળે છે.
તેથી,અસ્થિઓ વાયુકોષ્ઠીય અને પોલા હોય છે.

(C) પક્ષીઓમાં (વર્ગ $Aves$),જડબાનું રૂપાંતર ચાંચમાં થયેલું હોય છે. ચાંચની હાજરી એ પક્ષીઓનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે,જે ખોરાક મેળવવામાં અને અન્ય વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં મદદ કરે છે. પક્ષીઓમાં દાંતનો અભાવ હોય છે,જે ઉડવા માટે શરીરનું વજન ઘટાડવા માટેનું એક અનુકૂલન છે.

(C) $\text{શાહમૃગ}$ ($Struthio$ $camelus$) એ $Aves$ (વિહગ) વર્ગનું એક મોટું પક્ષી છે જે ઊડી શકતું નથી। કબૂતર, કાગડા અને ચકલીથી વિપરીત, શાહમૃગ જમીન પર રહેવા માટે અનુકૂલિત થયેલું છે। તેનામાં ઊડવા માટે પાંખોને બદલે દોડવા માટે શક્તિશાળી પગ હોય છે। તેની પાંખો કદમાં નાની હોય છે અને તે હવામાં તેના શરીરનું વજન ઉઠાવી શકતી નથી।

(C) પક્ષીઓમાં પાચનતંત્ર તેમના ઉડ્ડયન જીવનશૈલી માટે અનુકૂલિત હોય છે। પક્ષીઓમાં દાંતનો અભાવ હોવાથી, તેઓ ખોરાકને ચાવી શકતા નથી। તેના બદલે, તેમની પાસે $Gizzard$ (જેને ગુજરાતીમાં $\text{પેષણી}$ કહેવાય છે) નામનું એક વિશિષ્ટ સ્નાયુબદ્ધ અંગ હોય છે। $\text{પેષણી}$ માં પક્ષી દ્વારા ગળવામાં આવેલા નાના પથ્થરો અથવા કાંકરા હોય છે, જે ખોરાકને આંતરડામાં પાચન માટે મોકલતા પહેલા તેને દળવામાં અને ભરડવામાં મદદ કરે છે। $\text{અન્નસંગ્રહાશય}$ $(Crop)$ નો ઉપયોગ ખોરાક સંગ્રહવા માટે થાય છે, જ્યારે $\text{રેડુલા}$ એ મૃદુકાય સમુદાયના પ્રાણીઓમાં જોવા મળતું ખોરાક મેળવવાનું અંગ છે।

(B) સમતાપી અથવા ઉષ્ણરુધિરવાળા પ્રાણીઓ એવા છે જે પર્યાવરણને ધ્યાનમાં લીધા વિના શરીરનું તાપમાન સતત જાળવી શકે છે.
પૃષ્ઠવંશીઓમાં,$Aves$ (પક્ષીઓ) એ પ્રથમ સમૂહ છે જેણે સમતાપી હોવાનો ગુણ વિકસાવ્યો હતો.
સસ્તન પ્રાણીઓ પણ સમતાપી છે,પરંતુ ઉત્ક્રાંતિના સમયરેખામાં $Aves$ એ અંતઃઉષ્મી સજીવો તરીકે પહેલા દેખાયા હતા.
તેથી,$Aves$ ને આ લક્ષણ દર્શાવતા પ્રથમ પૃષ્ઠવંશીઓ માનવામાં આવે છે.

(C) મોટાભાગના પક્ષીઓ (વિહગ) માં,માદા પ્રજનન તંત્ર ઉડ્ડયન માટે વજન ઘટાડવા અનુકૂલિત હોય છે. વિકાસ દરમિયાન,સામાન્ય રીતે જમણી બાજુનું અંડપિંડ અને અંડવાહિની નાશ પામે છે,જેના પરિણામે પુખ્ત પક્ષીમાં માત્ર ડાબી બાજુનું અંડપિંડ અને અંડવાહિની જ કાર્યરત રહે છે. આ શારીરિક અનુકૂલન શરીરનું વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે,જે ઉડવા માટે ફાયદાકારક છે.

(B) $Aves$ (પક્ષીઓ) અને $Mammals$ (સસ્તન) ના રુધિરાભિસરણતંત્રમાં મુખ્ય શારીરિક તફાવત દૈહિક મહાધમની કમાન (systemic aortic arch) ને લગતો છે.
વિહગમાં,એકમાત્ર દૈહિક મહાધમની જમણી ચોથી મહાધમની કમાનમાંથી ઉદ્ભવે છે,જેના કારણે તે જમણી બાજુ વળે છે.
સસ્તનમાં,દૈહિક મહાધમની ડાબી ચોથી મહાધમની કમાનમાંથી ઉદ્ભવે છે,જેના કારણે તે ડાબી બાજુ વળે છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે વિહગમાં મહાધમની કમાન જમણી બાજુ વળે છે,જ્યારે સસ્તનમાં તે ડાબી બાજુ વળે છે.

(C) $Aptenodytes$ (જેને સામાન્ય રીતે પેંગ્વિન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) એ ઉડી ન શકતું પક્ષી છે.
$Pavo$ $cristatus$ એ મોર છે,જે ઉડી શકે છે.
$Corvus$ એ કાગડો છે,જે ઉડતું પક્ષી છે.
$Passer$ એ ચકલી છે,જે પણ ઉડતું પક્ષી છે.