Sericulture Questions in Gujarati

(D) રેશમનો કીડો એ રેશમના ફુદા, $Bombyx \text{ mori}$ ની ઈયળ અથવા ડિંભ છે. તે આર્થિક રીતે મહત્વનું કીટક છે જે રેશમ ઉત્પન્ન કરે છે. તેના જીવનચક્રમાં, પુખ્ત અવસ્થા એ ફુદું છે, જ્યારે ડિંભ અવસ્થાને સામાન્ય રીતે રેશમનો કીડો કહેવામાં આવે છે.

(C) કીટકોમાં,જુવેનાઈલ અંતઃસ્ત્રાવ (Juvenile Hormone - $JH$) લાર્વા અવસ્થાને જાળવી રાખવા અને પ્યુપા કે પુખ્ત અવસ્થામાં અકાળે રૂપાંતરણ થતું અટકાવવા માટે જવાબદાર છે.
લાર્વાના વિકાસ દરમિયાન,જુવેનાઈલ અંતઃસ્ત્રાવનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે.
જેમ જેમ લાર્વા તેની અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચે છે,તેમ જુવેનાઈલ અંતઃસ્ત્રાવનું સ્તર ઘટતું જાય છે.
જો જુવેનાઈલ અંતઃસ્ત્રાવ ગેરહાજર હોય અથવા તેનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય,તો લાર્વા રૂપાંતરણની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે અને પ્યુપામાં ફેરવાય છે.
તેથી,જુવેનાઈલ અંતઃસ્ત્રાવની ગેરહાજરી લાર્વા અવસ્થામાંથી પ્યુપા અવસ્થામાં પરિવર્તનને ઉત્તેજિત કરે છે.

(D) સેરીકલ્ચર (રેશમ કીટ ઉછેર) એ રેશમના ઉત્પાદન માટે રેશમના કીડાઓનો વ્યાપારી ધોરણે ઉછેર છે.
ભારતમાં,વિવિધ પ્રકારના રેશમ મેળવવા માટે રેશમના કીડાની વિવિધ જાતિઓનો ઉછેર કરવામાં આવે છે.
$1$. $Bombyx mori$ (મલબરી રેશમનો કીડો) એ મલબરી રેશમના ઉત્પાદન માટે વપરાતી સૌથી સામાન્ય જાતિ છે.
$2$. $Antheraea paphia$ (ટસર રેશમનો કીડો) એ ભારતમાં જોવા મળતી જંગલી રેશમના કીડાની જાતિ છે.
$3$. $Attacus ricini$ (એરી રેશમનો કીડો) પણ ભારતમાં ઉછેરવામાં આવે છે.
આ તમામ જાતિઓ ભારતમાં જોવા મળે છે અને સેરીકલ્ચર માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) વ્યાપારિક ધોરણે રેશમ રેશમના કીડા $(Bombyx \text{ } mori)$ ના $Cocoon$ (કોશેટો) અવસ્થામાંથી મેળવવામાં આવે છે.
ઈયળ (કેટરપિલર) પોતાની આસપાસ રેશમના તંતુઓનું બનેલું રક્ષણાત્મક કવચ બનાવે છે, જેને કોશેટો કહેવામાં આવે છે.
રેશમ ઉદ્યોગમાં, પુખ્ત ફુંદુ બહાર નીકળીને તંતુઓને નુકસાન પહોંચાડે તે પહેલાં, કોશેટાઓને એકત્રિત કરીને તેમાંથી લાંબા, સતત રેશમના તંતુઓ મેળવવામાં આવે છે.

(A) રેશમના ઉત્પાદન માટે રેશમના કીડાઓનો ઉછેર કરવો તેને $Sericulture$ (રેશમ કીટ ઉછેર) કહેવામાં આવે છે.
$Pisciculture$ એટલે માછલીઓનો ઉછેર અને સંવર્ધન.
$Apiculture$ એટલે મધના ઉત્પાદન માટે મધમાખીઓનો ઉછેર.
$Horticulture$ એ કૃષિની એક શાખા છે જે છોડ ઉગાડવાની કળા,વિજ્ઞાન,ટેકનોલોજી અને વ્યવસાય સાથે સંબંધિત છે.

(B) રેશમનું ઉત્પાદન રેશમના કીડા $(Bombyx \text{ } mori)$ દ્વારા તેના પ્યુપા તબક્કા દરમિયાન કરવામાં આવે છે. ઈયળ પોતાની આસપાસ એક રક્ષણાત્મક કવચ બનાવે છે જેને કોશેટો કહેવામાં આવે છે, જે ફાઈબ્રોઈન નામના લાંબા, સતત પ્રોટીન તંતુઓનું બનેલું હોય છે. વ્યાવસાયિક રેશમ આ કોશેટાઓને ઉકેલીને મેળવવામાં આવે છે.

(D) ફલેચેરી એ રેશમના કીડામાં વાઈરસ દ્વારા થતો ગંભીર રોગ છે. આ રોગમાં કીડાનું શરીર નરમ પડી જાય છે અને તેમાંથી દુર્ગંધયુક્ત પ્રવાહી નીકળે છે. પેબ્રીન રોગ પ્રજીવ $(Nosema \ bombycis)$ દ્વારા થાય છે,જ્યારે મસ્કારડીન એ ફૂગજન્ય રોગ છે.

(B) ભારતમાં કર્ણાટક રાજ્ય રેશમનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન કરે છે. અનુકૂળ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ અને રેશમના કીડાના ઉછેર (sericulture) ની વ્યાપક પ્રથાને કારણે,દેશના કુલ મલબેરી રેશમ ઉત્પાદનનો મોટો હિસ્સો કર્ણાટકમાંથી આવે છે.

(A) રેશમના કીડા ($Bombyx$ $mori$) ના જીવનચક્રમાં ચાર તબક્કાઓ હોય છે: ઈંડું,લાર્વા (ઈયળ),કોશેટો (પ્યુપા) અને પુખ્ત (ફૂદાં).
રેશમનું ઉત્પાદન લાર્વા તબક્કા દરમિયાન થાય છે,જેમાં કીડો પોતાની આસપાસ રક્ષણાત્મક આવરણ બનાવે છે જેને કોશેટો કહેવાય છે.
વ્યાવસાયિક રેશમ ઉત્પાદન (સેરીકલ્ચર) માં,કોશેટાને પ્યુપા તબક્કા દરમિયાન એકત્રિત કરવામાં આવે છે,કારણ કે જો પુખ્ત ફૂદું બહાર નીકળી જાય,તો તે રેશમના સતત તારને તોડી નાખે છે.

(C) રેશમના કીડા $(Bombyx \ mori)$ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું રેશમ એ પ્રોટીનયુક્ત સ્ત્રાવ છે.
આ સ્ત્રાવ રેશમના કીડાના લાર્વા (ઇયળ) અવસ્થામાં હાજર વિશિષ્ટ લાળગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જેને રેશમ ગ્રંથિઓ પણ કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે લાર્વા કોશેટો (pupa) બનવાની તૈયારી કરે છે,ત્યારે તે સ્પિનરેટ દ્વારા આ પ્રવાહી પ્રોટીનનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે હવાના સંપર્કમાં આવતા જ રેશમના તંતુમાં ફેરવાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ઇયળની લાળગ્રંથિ છે.

(C) પેબરીન એ રેશમના કીડા $(Bombyx \ mori)$ ને અસર કરતો એક ગંભીર રોગ છે.
આ રોગ $Nosema \ bombycis$ તરીકે ઓળખાતા પ્રજીવ (protozoan) પરોપજીવી દ્વારા થાય છે.
આ રોગ ચેપગ્રસ્ત ફૂદાના ઈંડા દ્વારા અથવા દૂષિત ખોરાક દ્વારા ફેલાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) સેરીકલ્ચર એટલે રેશમના ઉત્પાદન માટે રેશમના કીડાઓ,ખાસ કરીને $Bombyx mori$ નો વ્યાવસાયિક ઉછેર. આ પ્રક્રિયામાં રેશમના કીડાઓને ખોરાક તરીકે આપવા માટે શેતૂરના છોડની ખેતી કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ રેશમના તંતુઓ મેળવવા માટે કોશેટાઓ (cocoons) એકત્રિત કરવામાં આવે છે.

(C) રેશમનો તંતુ મુખ્યત્વે બે પ્રોટીનનો બનેલો છે: ફાઈબ્રોઈન અને સેરીસીન.
ફાઈબ્રોઈન એ બંધારણીય પ્રોટીન છે જે રેશમના દોરાનો મુખ્ય ભાગ બનાવે છે,જે કુલ બંધારણના આશરે $75-85 \%$ જેટલું હોય છે.
સેરીસીન એ ચીકણું,ગુંદર જેવું પ્રોટીન છે જે ફાઈબ્રોઈન તંતુઓ પર આવરણ બનાવે છે અને તેમને એકસાથે જોડી રાખે છે,જે રેશમના દોરાના આશરે $15-25 \%$ જેટલું હોય છે.
તેથી,સાચું પ્રમાણ ફાઈબ્રોઈન $75-85 \%$ અને સેરીસીન $15-25 \%$ છે.

(B) શેતૂરના પાંદડાઓ રેશમના કીડા,$Bombyx \ mori$ ના ડિંભ (larvae) માટે મુખ્ય ખોરાકનો સ્ત્રોત છે.
સેરીકલ્ચર (Sericulture) એટલે રેશમના ઉત્પાદન માટે રેશમના કીડાઓનો વ્યાવસાયિક ઉછેર.
તેથી,શેતૂરના પાંદડાઓ સેરીકલ્ચર માટે અનિવાર્ય છે.

(B) સેરીકલ્ચર એ રેશમના ઉત્પાદન માટે રેશમના કીડાઓનો વ્યાવસાયિક ઉછેર છે.
$Bombyx mori$ એ પાલતુ રેશમના કીડાનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે,જે સેરીકલ્ચરમાં ઉપયોગમાં લેવાતી મુખ્ય પ્રજાતિ છે.
$Apis indica$ એ મધમાખી ઉછેર (એપિકલ્ચર) માં વપરાતી મધમાખીની એક પ્રજાતિ છે.
$Hisardale$ એ બિકાનેરી ઘેટાં અને મેરિનો નર ઘેટાંના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ઘેટાંની એક જાત છે.
$Mule$ (ખચ્ચર) એ નર ગધેડા અને માદા ઘોડાના સંકરણથી ઉત્પન્ન થતું સંકર પ્રાણી છે.

(B) મલબરી રેશમને શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનું રેશમ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે રેશમના કીડા $Bombyx$ $mori$ ની ઈયળ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે,જે ફક્ત મલબરી (શેતૂર) ના છોડ ($Morus$ $alba$) ના પાંદડા ખાય છે.
તે અન્ય પ્રકારના રેશમ જેવા કે એરી અથવા ટસરની તુલનામાં તેની શ્રેષ્ઠ રચના,ઉચ્ચ ચમક,મજબૂતી અને ટકાઉપણા માટે જાણીતું છે.

(D) સેન્ટ્રલ સિલ્ક રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ $(CSRTI)$ એ ભારત સરકારના કાપડ મંત્રાલય હેઠળના સેન્ટ્રલ સિલ્ક બોર્ડની એક અગ્રણી સંશોધન સંસ્થા છે. તે કર્ણાટકના મૈસૂરમાં આવેલી છે. આ સંસ્થા રેશમ ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને જથ્થામાં સુધારો કરવા માટે રેશમ ઉદ્યોગ (સેરીકલ્ચર) માં સંશોધન અને વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

(A) કર્ણાટક ભારતનું સૌથી મોટું રેશમ ઉત્પાદક રાજ્ય છે. તે દેશના કુલ મલબેરી રેશમ ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે. રેશમના ઉત્પાદન માટે રેશમના કીડા ઉછેરવાની પદ્ધતિ,જેને સેરીકલ્ચર કહેવામાં આવે છે,તે આ રાજ્યનો એક મુખ્ય કૃષિ ઉદ્યોગ છે.

(C) રેશમના કીડા $(Bombyx \text{ } mori)$ ના જીવનચક્રમાં ચાર તબક્કાઓ હોય છે: ઈંડું, ડિંભ (larva), કોષિત અવસ્થા (pupa) અને પુખ્ત.
રેશમના કીડાના ડિંભ અવસ્થાને ખાસ કરીને કેટરપિલર અથવા રેશમનો કીડો કહેવામાં આવે છે.
આ તબક્કો મુખ્ય ખોરાક લેવાનો તબક્કો છે, જેમાં ડિંભ પછીના કોષિત અવસ્થા માટે ઉર્જા મેળવવા માટે શેતૂરના પાંદડા ખાય છે.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

$(A)$ રેશમના તંતુનું ઉત્પાદન રેશમના કીડા $(Bombyx \; mori)$ દ્વારા તેના કોશેટા બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે।
પ્યુપા અવસ્થા દરમિયાન, લાર્વા પોતાની આસપાસ રેશમનો એક સળંગ દોરો વણે છે।
એક કોશેટામાંથી મેળવેલા આ એક સળંગ રેશમના તંતુની લંબાઈ સામાન્ય રીતે $800$ થી $1200$ યાર્ડ (આશરે $700$ થી $1100$ મીટર) ની વચ્ચે હોય છે।
તેથી, સાચો વિકલ્પ $A$ છે।

(C) પેબ્રાઈન એ રેશમના કીડાનો એક ગંભીર રોગ છે જે $Nosema \ bombycis$ નામના માઈક્રોસ્પોરિડિયન પરોપજીવી દ્વારા થાય છે. તે ચેપગ્રસ્ત ફૂદાંના ઈંડા દ્વારા અથવા દૂષિત ખોરાક દ્વારા ફેલાય છે.

(B) મલ્ટિવોલ્ટાઇન રેશમના કીડા એવી જાતો છે જે એક વર્ષમાં ઘણી પેઢીઓ ઉત્પન્ન કરે છે,જે ઘણીવાર વર્ષમાં $8$ જેટલા પાક આપે છે. આ સામાન્ય રીતે બંગાળ અને કર્ણાટક જેવા પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. જોકે તેઓ આવૃત્તિની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ ઉત્પાદક છે,પરંતુ તેમના વ્યક્તિગત કોશેટા સામાન્ય રીતે નાના હોય છે અને યુનિવોલ્ટાઇન અથવા બિવોલ્ટાઇન જાતોની તુલનામાં તેમાં રેશમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,પરંતુ કારણ એ સમજાવતું નથી કે તેઓ શા માટે વર્ષમાં અનેક પાક આપે છે.

(A) સેરીસિન એ રેશમના કીડા $Bombyx$ $mori$ દ્વારા ઉત્પન્ન થતું કુદરતી પ્રોટીન છે જે રેશમના કોશેટામાં ફાઈબ્રોઈન તંતુઓને એકસાથે રાખવા માટે ગુંદર તરીકે કામ કરે છે.
રેશમ રીલિંગની પ્રક્રિયા દરમિયાન,રેશમની ચમક અને નરમાઈ વધારવા માટે ઘણીવાર સેરીસિન દૂર કરવામાં આવે છે (ડીગમિંગ).
જોકે,કેટલીક ચોક્કસ ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓમાં,વણાટ અથવા પ્રક્રિયા દરમિયાન નાજુક રેશમના તંતુઓને યાંત્રિક તાણ અને ઘર્ષણ સામે રક્ષણ આપવા માટે યાર્ન અથવા કાપડના તબક્કા સુધી સેરીસિન જાળવી રાખવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે,અને કારણ એ સમજૂતી આપે છે કે શા માટે સેરીસિન ક્યારેક જાળવી રાખવામાં આવે છે.

(A) રેશમના રેસા મુખ્યત્વે બે પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે: ફાઈબ્રોઈન અને સેરીસિન. રેશમના દોરાનો મુખ્ય ભાગ $Fibroin$ તરીકે ઓળખાતા બંધારણીય પ્રોટીનનો બનેલો હોય છે,જે રેશમને મજબૂતી અને સ્થિતિસ્થાપકતા પ્રદાન કરે છે. અન્ય પ્રોટીન જેવા કે $Keratin$ વાળ અને ત્વચામાં જોવા મળે છે,$Albumin$ ઈંડા અને રુધિરરસમાં જોવા મળે છે,અને $Globulin$ રુધિરરસમાં જોવા મળે છે. તેથી,સાચો જવાબ $Fibroin$ છે.

(B) $Bombyx$ $mori$ ની સંપૂર્ણ વિકસિત ઈયળ (લાર્વા) ખોરાક લેવાનું બંધ કરે છે અને લાળ ગ્રંથીઓનો વિકાસ કરે છે,ત્યારબાદ તે પ્યુપા અવસ્થામાં પ્રવેશે છે.
આ અવસ્થામાં,લાર્વા હાયપોફેરિન્ક્સ પર આવેલા સાંકડા છિદ્ર દ્વારા ચીકણા પ્રવાહીનો સ્ત્રાવ કરે છે.
જ્યારે આ સ્ત્રાવિત પ્રવાહી હવાના સંપર્કમાં આવે છે,ત્યારે તે રેશમના લાંબા દોરાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને ઈયળના શરીરની આસપાસ વીંટળાઈને એક આવરણ બનાવે છે જેને કોશેટો (કોકૂન) કહેવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ અંદર રહેલા પ્યુપાને મારી નાખીને કોશેટામાંથી રેશમના દોરા મેળવવામાં આવે છે.
તેથી,રેશમનો સ્ત્રાવ રેશમના કીડાની ઈયળ (લાર્વા) અવસ્થા દ્વારા થાય છે.