Asexual reproduction/Vegetative propagation Questions in Gujarati

(N/A)

કુદરતી વાનસ્પતિક પ્રજનન	કૃત્રિમ વાનસ્પતિક પ્રજનન
$(1)$ આ વાનસ્પતિક પ્રજનનની કુદરતી પદ્ધતિ છે જે પર્યાવરણમાં જોવા મળે છે.	$(1)$ આ વાનસ્પતિક પ્રજનનની પ્રેરિત પદ્ધતિ છે જે વિશિષ્ટ હેતુસર કરવામાં આવે છે.
$(2)$ તેમાં વનસ્પતિના મૂળ,પ્રકાંડ,પર્ણ અને કલિકાઓ ભાગ લે છે.	$(2)$ તેમાં મોટે ભાગે વનસ્પતિના પ્રકાંડનો ઉપયોગ થાય છે.
$(3)$ તે કુદરતમાં સામાન્ય તેમજ વિશિષ્ટ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.	$(3)$ તે કૃત્રિમ રીતે પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. દા.ત.,દાબકલમ,કલમ કરવી,આરોપણ વગેરે.
$(4)$ તેના દ્વારા ઉત્પાદકતા જળવાય છે.	$(4)$ તેના દ્વારા ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તામાં વધારો કરાય છે.

(B) વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે. તેથી,પિતૃ વનસ્પતિના ઇચ્છનીય લક્ષણો સંતતિમાં જેમ છે તેમ જાળવી રાખવામાં આવે છે.
તેનાથી વિપરીત,લિંગી પ્રજનનમાં બે અલગ વ્યક્તિઓના જન્યુઓનું જોડાણ થાય છે,જે બંને પિતૃઓના સારા અને ખરાબ લક્ષણોના મિશ્રણ તરફ દોરી શકે છે.
વાનસ્પતિક પ્રજનન એવી વનસ્પતિઓના ગુણાકાર માટે પરવાનગી આપે છે જે બીજની લાંબી સુષુપ્તાવસ્થા અથવા નબળી ઉત્તરજીવિતા ધરાવે છે,જે લિંગી પ્રજનનમાં કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો દર્શાવે છે.
પિતૃ વનસ્પતિઓમાં થતા સામાન્ય ચેપને પણ વાનસ્પતિક પ્રજનન પદ્ધતિઓ (દા.ત. વર્ધમાન પેશી સંવર્ધન) દ્વારા દૂર કરી શકાય છે.
વધુમાં,કલમ (grafting) જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા,બે અલગ વનસ્પતિઓના ઇચ્છનીય લક્ષણોને એકમાં જોડી શકાય છે.
આમ,વનસ્પતિ સંવર્ધન અને ખેતીમાં વાનસ્પતિક પ્રજનન અત્યંત ફાયદાકારક છે.

(N/A) બીજાણુ નિર્માણ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં સજીવો પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં ટકી રહેવા માટે બીજાણુઓ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ રચનાઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
$Amoeba$ જેવા સજીવોમાં પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ દરમિયાન 'કોષ્ઠન' (encystation) નામની પ્રક્રિયા થાય છે.
$Amoeba$ પોતાના ફૂટપાદ (pseudopodia) પાછા ખેંચી લે છે અને પોતાની આસપાસ ત્રણ સ્તરો ધરાવતું મજબૂત અને રક્ષણાત્મક કવચ (કોષ્ઠ) બનાવે છે.
જ્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પાછી આવે છે,ત્યારે કોષ્ઠિત $Amoeba$ માં બહુભાજન (multiple fission) થાય છે અને તેમાંથી અસંખ્ય સૂક્ષ્મ $Amoeba$ અથવા સ્યુડોપોડિયોસ્પોર ઉત્પન્ન થાય છે.
કોષ્ઠની દીવાલ તૂટે છે અને બીજાણુઓ આસપાસના માધ્યમમાં મુક્ત થાય છે,જેમાંથી નવા $Amoeba$ વિકસે છે.
આમ,બીજાણુ નિર્માણ નીચલી કક્ષાના સજીવોને પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે,જે તેમના માટે એક જીવિતતા જાળવવાની પદ્ધતિ અથવા 'આશીર્વાદ' સમાન છે.

(C) અમીબા જેવા સરળ સજીવોમાં,ભાજન દ્વારા અલિંગી પ્રજનન થાય છે.
દ્વિભાજન દરમિયાન,એક કોષકેન્દ્ર વિભાજિત થઈને બે બાળકોષો બનાવે છે,અને બહુભાજનમાં,કોષકેન્દ્ર વારંવાર વિભાજિત થઈને બહુકોષકેન્દ્રીય રચના બનાવે છે.
ભાજનમાં માત્ર સમભાજન (mitotic division) થતું હોવાથી,તેમાં જન્યુઓનું જોડાણ કે જનીનિક દ્રવ્યનું પુનઃસંયોજન થતું નથી.
પરિણામે,ઉત્પન્ન થતા બાળકોષો પિતૃને જનીનિક રીતે સમાન હોય છે,જે ક્લોન્સ (clones) બનાવે છે.

(N/A) $1.$ ક્લોન : બાહ્યાકાર અને જનીનિક રીતે સમાન સજીવોને ક્લોન (પ્રતિકૃતિ) કહેવામાં આવે છે.
$2.$ કલિકાસર્જન : યીસ્ટ જેવા સજીવોમાં કોષવિભાજન અસમાન હોય છે,જેના પરિણામે નાની કલિકાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આ કલિકાઓ શરૂઆતમાં પિતૃદેહ સાથે જોડાયેલી રહે છે અને ત્યારબાદ અલગ થઈને નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.

(N/A) $(1)$ જીવનકાળ: સજીવના જન્મથી લઈને તેના કુદરતી મૃત્યુ સુધીના સમયગાળાને તેનો જીવનકાળ કહેવામાં આવે છે.
$(2)$ બીજાણુઓ: આ સૂક્ષ્મ,અલિંગી પ્રજનન એકમો છે જે બીજાણુધાની (sporangia) નામની રચનાઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે. અંકુરણ પામ્યા પછી,તે નવા સજીવમાં વિકાસ પામે છે.

(N/A) અમીબા અને યીસ્ટના બે અંતર્ગત લક્ષણો જે તેમને અલિંગી પ્રજનન કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે તે નીચે મુજબ છે:
$(a)$ તેઓ એકકોષી સજીવો છે,જે તેમના સમગ્ર શરીરને પ્રજનન પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
$(b)$ તેઓ ખૂબ જ સરળ શારીરિક બંધારણ ધરાવે છે,જે જટિલ પ્રજનન અંગો અથવા વિશિષ્ટ જનન કોષોની જરૂરિયાત વિના ઝડપી કોષ વિભાજન અથવા કલિકાસર્જનની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.

(B) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A$. બ્રાયોફિલમ તેના પર્ણની કિનારીઓ પર આવેલી અસ્થાનિક કલિકાઓ દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન કરે છે, જેને પર્ણ કલિકાઓ કહેવાય છે $(A-3)$.
$B$. અગેવ વાનસ્પતિક પ્રજનન માટે બલ્બિલ્સ તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ માંસલ કલિકાઓ ઉત્પન્ન કરે છે $(B-4)$.
$C$. બટાટાના કંદની સપાટી પર નાના ખાડાઓ હોય છે જેને 'આંખ' કહેવાય છે, જે કક્ષકલિકાઓ છે અને તેમાંથી નવા છોડ ઉગે છે $(C-2)$.
$D$. જળકુંભી (Eichhornia) ભૂસ્તારિકા (Offset) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ રચના દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન કરે છે $(D-1)$.
તેથી, સાચો ક્રમ $A-3, B-4, C-2, D-1$ છે.

(N/A) હા,વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર ગણવામાં આવે છે,જેના કારણો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ તે એકપિતૃ (uniparental) છે,એટલે કે આ પ્રક્રિયામાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે.
$(ii)$ ઉત્પન્ન થતી સંતતિ આનુવંશિક અને બાહ્યાકાર રીતે પિતૃ જેવી જ હોય છે,જેને ક્લોન (clone) કહેવામાં આવે છે.
$(iii)$ તેમાં જન્યુઓનું નિર્માણ કે ફલન થતું નથી,જે લિંગી પ્રજનનની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે.

(N/A) ચલબીજાણુ અને કણીબીજાણુ બંને વિશિષ્ટ અલિંગી પ્રજનન રચનાઓ છે.
તફાવત:
$1$. ચલબીજાણુઓ કશાની હાજરીને કારણે પ્રચલન કરી શકે તેવી રચનાઓ છે,જ્યારે કણીબીજાણુઓ અચલિત હોય છે.
$2$. ચલબીજાણુઓ સામાન્ય રીતે ચલબીજાણુધાનીની અંદર અંતર્જાત રીતે ઉત્પન્ન થાય છે,જ્યારે કણીબીજાણુઓ કણીબીજાણુધર તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ કવકતંતુઓની ટોચ પર બહિર્જાત રીતે ઉત્પન્ન થાય છે.
સામાન્ય લક્ષણ:
ચલબીજાણુ અને કણીબીજાણુ બંને એકકીય અલિંગી પ્રજનન રચનાઓ છે જે સજીવના ફેલાવા અને પ્રજનનમાં મદદ કરે છે.

(N/A) વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર માનવામાં આવે છે કારણ કે:
$(i)$ તે એકપિતૃ (uniparental) છે,એટલે કે તેમાં માત્ર એક જ પિતૃ સંકળાયેલ હોય છે.
$(ii)$ તેના પરિણામે ક્લોન (clones) નું નિર્માણ થાય છે,જે આનુવંશિક રીતે સમાન સંતતિ છે.
$(iii)$ તેમાં ફલનની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થતો નથી.
$(iv)$ તેમાં જન્યુઓનું નિર્માણ કે જોડાણ થતું નથી.

(N/A) અલિંગી પ્રજનનમાં એક જ પિતૃ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે. ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ આનુવંશિક રીતે પિતૃને સમાન અને એકબીજાને આબેહૂબ નકલ જેવી હોય છે,જેને ક્લોન (clones) કહેવામાં આવે છે.
લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા જન્યુઓનું નિર્માણ અને જોડાણ થાય છે,જે કાં તો એક જ સજીવ દ્વારા અથવા વિરુદ્ધ જાતિના અલગ-અલગ સજીવો દ્વારા થાય છે. આ જન્યુઓ જોડાઈને યુગ્મનજ (zygote) બનાવે છે,જે વિકાસ પામીને નવો સજીવ બને છે. અલિંગી પ્રજનનની તુલનામાં આ એક જટિલ અને ધીમી પ્રક્રિયા છે. જન્યુઓના જોડાણને કારણે,લિંગી પ્રજનનથી ઉત્પન્ન થતી સંતતિ પિતૃઓથી અને એકબીજાથી આનુવંશિક રીતે અલગ હોય છે.
પ્રોટિસ્ટા અને મોનેરા જેવા એકકોષી સજીવોમાં,પિતૃ કોષ વિભાજિત થઈને બે નવા સજીવો બનાવે છે; આમ,કોષ વિભાજન એ જ પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે.
$1$. દ્વિભાજન (Binary Fission): એક કોષ બે ભાગમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ભાગ ઝડપથી પુખ્ત સજીવમાં વૃદ્ધિ પામે છે (દા.ત.,અમીબા,પેરામીશિયમ).
$2$. કલિકાસર્જન (Budding): યીસ્ટમાં,વિભાજન અસમાન હોય છે. નાની કલિકાઓ ઉત્પન્ન થાય છે જે શરૂઆતમાં પિતૃ કોષ સાથે જોડાયેલી રહે છે,અંતે અલગ થઈને નવા સજીવોમાં પરિપક્વ થાય છે.

(N/A) અમીબા અને યીસ્ટના બે અંતર્ગત લક્ષણો જે તેમને અલિંગી પ્રજનન કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે તે નીચે મુજબ છે:
$1$. $\text{એકકોષીય}$ $\text{સ્વરૂપ}$: બંને સજીવો એકકોષી છે, જે સમગ્ર કોષને પ્રજનન પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
$2$. $\text{સમભાજન}$ $\text{કોષ}$ $\text{વિભાજન}$: તેઓ સરળ સમભાજન કોષ વિભાજન (અમીબામાં દ્વિભાજન અને યીસ્ટમાં કલિકાસર્જન) દ્વારા પ્રજનન કરે છે, જેમાં પિતૃ કોષ જન્યુઓના નિર્માણ કે જોડાણ વગર આનુવંશિક રીતે સમાન સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે વિભાજિત થાય છે.

(N/A) દ્વિભાજન એ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં પિતૃ કોષ બે સમાન કદના બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે.
$1$. આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે પ્રોટિસ્ટા (દા.ત.,અમીબા) અને મોનેરા (દા.ત.,બેક્ટેરિયા) જેવા સજીવોમાં જોવા મળે છે.
$2$. આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત જનીન દ્રવ્યના સ્વયંજનન અને ત્યારબાદ કોષકેન્દ્રના વિભાજન (કોષકેન્દ્ર વિભાજન) થી થાય છે.
$3$. ત્યારબાદ કોષરસનું વિભાજન (કોષરસ વિભાજન) થાય છે.
$4$. અંતે,બે સમાન બાળ કોષો બને છે,જે પુખ્ત સજીવોમાં વિકસે છે.

(N/A) અલિંગી પ્રજનન એ એકકોષી સજીવો અને પ્રમાણમાં સરળ આયોજન ધરાવતી કેટલીક વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી પ્રજનનની સામાન્ય પદ્ધતિ છે.
આ સજીવોમાં,કોષ વિભાજન પોતે જ પ્રજનનનું એક માધ્યમ છે.
ઘણા એકકોષી સજીવો દ્વિભાજન દ્વારા પ્રજનન કરે છે,જેમાં એક કોષ બે ભાગમાં વિભાજિત થાય છે અને દરેક ઝડપથી પુખ્ત સજીવમાં વિકસે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Amoeba$ અને $Paramoecium$.
દ્વિભાજનમાં માત્ર સમભાજન (mitosis) સામેલ હોવાથી,પરિણામી સંતતિઓ જનીનિક અને બાહ્યાકાર રીતે પિતૃ અને એકબીજાને સમાન હોય છે; આવા સજીવોને ક્લોન (clones) કહેવામાં આવે છે.
યીસ્ટ જેવા અન્ય સજીવોમાં,પ્રજનન કલિકાસર્જન (budding) દ્વારા થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં,વિભાજન અસમાન હોય છે અને નાની કલિકાઓ ઉત્પન્ન થાય છે જે શરૂઆતમાં પિતૃ કોષ સાથે જોડાયેલી રહે છે,જે અંતે અલગ થઈને નવા સજીવોમાં પરિપક્વ થાય છે.

(N/A) ભાજન એ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં એકકોષી સજીવ બે કે તેથી વધુ સંતતિ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે.
$1$. દ્વિભાજન (Binary Fission): આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ કોષ બે સમાન ભાગોમાં વિભાજિત થાય છે,જેમાંથી દરેક પુખ્ત સજીવ તરીકે વિકસે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Amoeba$ અને $Paramecium$.
$2$. બહુભાજન (Multiple Fission): આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ કોષ એકસાથે અનેક સંતતિ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે. આ ઘણીવાર પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં થાય છે,જ્યાં સજીવ કોથળી (cyst) બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે $Plasmodium$.
નોંધ: આપેલી આકૃતિ યીસ્ટમાં કલિકાસર્જન (budding) દર્શાવે છે,જે અલિંગી પ્રજનનનો એક અલગ પ્રકાર છે જેમાં પિતૃ કોષ પર એક નાનો ઉપસેલો ભાગ (કલિકા) વિકસે છે અને અંતે તે અલગ થઈને નવો સજીવ બનાવે છે.

(C) ક્લોન એટલે જનીનિક અને બાહ્યાકાર રીતે સમાન સજીવોનો સમૂહ.
અલિંગી પ્રજનનની પ્રક્રિયામાં,માત્ર એક જ પિતૃ સામેલ હોય છે,તેથી જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી.
સંતતિ સમવિભાજન (mitotic cell division) દ્વારા ઉત્પન્ન થતી હોવાથી,તેઓ પિતૃના જનીનિક બંધારણને આબેહૂબ રીતે વારસામાં મેળવે છે.
તેથી,સંતતિ પિતૃ સાથે અને એકબીજા સાથે સમાન હોય છે,અને તેમને ક્લોન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) વાનસ્પતિક પ્રજનનને અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં માત્ર એક જ પિતૃ સામેલ હોય છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ઉત્પન્ન થતી સંતતિ આનુવંશિક અને બાહ્યાકાર રીતે પિતૃને સમાન હોય છે,જે અલિંગી પ્રજનન (ક્લોન) ની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે.

(N/A) વાનસ્પતિક પ્રજનન એ વનસ્પતિઓમાં થતી અલિંગી પ્રજનનની એક પદ્ધતિ છે,જેમાં નવા છોડ બીજ કે બીજાણુઓની મદદ વગર વનસ્પતિના વાનસ્પતિક અંગો જેવા કે મૂળ,પ્રકાંડ અથવા પર્ણમાંથી વિકાસ પામે છે.
ઉદાહરણો:
$(i)$ બટાકાની આંખો (કલિકાઓ).
$(ii)$ આદુનું પ્રકાંડ (રાઈઝોમ).

(N/A) અમીબાને અમર માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં કુદરતી મૃત્યુ થતું નથી।
અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં, પિતૃ અમીબા દ્વિભાજન $(binary \text{ } fission)$ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે, જેમાં તે બે બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે।
આખી પિતૃ શરીર રચના સંતતિમાં રૂપાંતરિત થઈ જતી હોવાથી, પિતૃનું કોઈ અવશેષ મૃત્યુ પામવા માટે બાકી રહેતું નથી, જે તેને જૈવિક રીતે અમર બનાવે છે।

(N/A) $1$. ચલ બીજાણુ (Zoospores): આ સૂક્ષ્મ,પ્રચલન કરી શકે તેવી (motile) રચનાઓ છે જે અલિંગી પ્રજનનમાં ભાગ લે છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Chlamydomonas$.
$2$. કણી બીજાણુ (Conidia): આ અચલિત (non-motile) અલિંગી પ્રજનન રચનાઓ છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Penicillium$,$Aspergillus$.
$3$. કલિકા (Buds): સજીવના શરીરના અમુક ભાગના કોષો વારંવાર સમભાજન પામીને એક નાની,ઉપસેલી રચના બનાવે છે જેને કલિકા કહે છે,જે અંતે અલગ થઈને નવા સજીવનું નિર્માણ કરે છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Hydra$.
$4$. અંતઃકલિકા (Gemmules): વાદળી (sponges) માં,વિશિષ્ટ આંતરિક કોષોના સમૂહ ઉત્પન્ન થાય છે,જે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવા માટે રક્ષણાત્મક આવરણથી ઘેરાયેલા હોય છે,ઉદાહરણ તરીકે,$Spongilla$,$Sycon$.

(N/A) આ આકૃતિ વનસ્પતિઓમાં વાનસ્પતિક પ્રજનનની વિવિધ પદ્ધતિઓ દર્શાવે છે:
$(a)$ બટાટા: 'આંખ' (Eyes) દ્વારા પ્રજનન કરે છે,જે કક્ષકલિકાઓ છે.
$(b)$ આદુ: 'પ્રકાંડકંદ' (Rhizome) દ્વારા પ્રજનન કરે છે જેમાં ગાંઠો અને આંતરગાંઠો હોય છે.
$(c)$ અગેવ: 'પત્રકલિકા' (Bulbil) દ્વારા પ્રજનન કરે છે,જે રૂપાંતરિત પુષ્પીય કલિકા છે.
$(d)$ પાનફૂટી (Bryophyllum): પર્ણની કિનારીઓ પર હાજર 'પર્ણકલિકાઓ' (Leaf buds/adventitious buds) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$(e)$ જળકુંભી (Water Hyacinth): 'ભૂસ્તારિકા' (Offset) દ્વારા પ્રજનન કરે છે,જે એક પ્રકારની ધાવતી શાખા છે.

(N/A) હા,'ક્લોન' શબ્દ વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થતી સંતતિ માટે લાગુ પડે છે.
કારણો:
$1$. આ પ્રક્રિયામાં માત્ર એક જ પિતૃ સામેલ હોય છે,જે અલિંગી પ્રજનનની લાક્ષણિકતા છે.
$2$. વાનસ્પતિક પ્રજનન દરમિયાન માત્ર સમભાજન $(Mitosis)$ થાય છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે સંતતિ આનુવંશિક અને બાહ્યાકાર રીતે પિતૃ જેવી જ હોય છે,તેથી તેઓ સાચા ક્લોન છે.

(A) $Pistia$ અને $Eichhornia$ જેવી જલીય વનસ્પતિઓમાં,પ્રકાંડનું રૂપાંતર ભૂસ્તારીકા (offset) માં થાય છે,જે એક પ્રકારનું ભૂસ્તારી (runner) છે.
ભૂસ્તારીકાની દરેક ગાંઠ પર ઉપરની તરફ પર્ણોનો ગુચ્છો અને નીચેની તરફ મૂળનો ગુચ્છો જોવા મળે છે.
આ વનસ્પતિઓ મુક્ત રીતે તરતી જલીય વનસ્પતિઓ હોવાથી,આ પર્ણો અને મૂળ પાણીની સપાટીની નજીક જોવા મળે છે.

(B) અલિંગી પ્રજનન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક જ પિતૃ દ્વારા જન્યુઓના નિર્માણ કે નિર્માણ થયા વગર સંતતિઓનું સર્જન થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ઉત્પન્ન થતી સંતતિઓ આનુવંશિક અને બાહ્યાકાર રીતે પિતૃને સમાન હોય છે,જેને ક્લોન (clones) કહેવામાં આવે છે. લિંગી પ્રજનનથી વિપરીત,તેમાં નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી.

(C) એકકોષી સજીવો,જેમ કે બેક્ટેરિયા અને પ્રજીવો,અમર ગણાય છે કારણ કે તેઓ ભાજન (binary fission) દ્વારા પ્રજનન કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ કોષ બે બાળ કોષોમાં વિભાજિત થાય છે,અને મૂળ પિતૃ શરીર મૃત્યુ પામતું નથી પરંતુ બાળ કોષોના સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આમ,આ સજીવો માટે કોઈ કુદરતી મૃત્યુ હોતું નથી.

(B) અલિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનની એવી પદ્ધતિ છે જેમાં એક જ પિતૃ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,ઉત્પન્ન થયેલી સંતતિ આનુવંશિક અને બાહ્યાકાર રીતે પિતૃને સમાન હોય છે,જેને ઘણીવાર ક્લોન (જનીનિક પ્રતિકૃતિ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
બીજી તરફ,લિંગી પ્રજનનમાં સામાન્ય રીતે વિરુદ્ધ જાતિના બે પિતૃઓ સામેલ હોય છે.

(B) યીસ્ટ ($Saccharomyces$ $cerevisiae$) એક એકકોષી ફૂગ છે જે મુખ્યત્વે કલિકાસર્જન (Budding) નામની પ્રક્રિયા દ્વારા અલિંગી પ્રજનન કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ કોષ પર એક નાનો ઉપસેલો ભાગ બને છે જેને કલિકા કહેવામાં આવે છે. પિતૃ કોષનું કોષકેન્દ્ર વિભાજન પામે છે અને એક બાળ કોષકેન્દ્ર કલિકામાં સ્થળાંતરિત થાય છે. અંતે,કલિકા પિતૃ કોષથી અલગ થઈ જાય છે અને નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.

(A) અલિંગી પ્રજનનમાં,માત્ર એક જ પિતૃ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.
પરિણામે,ઉત્પન્ન થતી સંતતિઓ એકબીજાને અને પિતૃને જનીનિક અને બાહ્યાકાર રીતે સમાન હોય છે,જેને ક્લોન (clones) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ (એક) છે.

(D) કણિબીજાણુ (conidia) એ કેટલીક ફૂગમાં જોવા મળતી અલિંગી પ્રજનન રચનાઓ છે.
$Penicillium$ પ્રજાતિમાં,કણિબીજાણુઓ વિશિષ્ટ કવકતંતુઓ જેને કણિબીજાણુધર (conidiophores) કહેવાય છે,તેના ટોચના ભાગે ઉત્પન્ન થાય છે.
આ બીજાણુઓ બહિર્જાત (exogenous) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તેઓ પિતૃ દેહની બહાર ઉત્પન્ન થાય છે.
અમીબા દ્વિભાજન દ્વારા,હાઈડ્રા કલિકાસર્જન દ્વારા અને યીસ્ટ જેવી એકકોષી ફૂગ કલિકાસર્જન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

(A) અલિંગી પ્રજનન એ પ્રજનનની એવી પદ્ધતિ છે જેમાં જન્યુઓના જોડાણ વગર એક જ પિતૃ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે. આ પદ્ધતિ એકકોષી સજીવો (જેમ કે બેક્ટેરિયા,પ્રોટિસ્ટા અને ઈસ્ટ) અને પ્રમાણમાં સરળ બહુકોષી સજીવોમાં સૌથી સામાન્ય અને લાક્ષણિક છે. તેની સામે,ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ મુખ્યત્વે લિંગી પ્રજનન દ્વારા પ્રજનન કરે છે.

(A) $Chlamydomonas$ માં અલિંગી પ્રજનન મુખ્યત્વે પ્રચલિત,કશાધારી બીજાણુઓ દ્વારા થાય છે,જેને $Zoospore$ (ચલબીજાણુ) કહેવામાં આવે છે. આ બીજાણુઓ પિતૃ કોષની અંદર ઉત્પન્ન થાય છે અને મુક્ત થઈને નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) અંતઃકલિકા સર્જન એ અલિંગી પ્રજનનની એક વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે જે અમુક જલજ સજીવોમાં જોવા મળે છે.
તે મુખ્યત્વે વાદળી (સમુદાય $Porifera$),જેમ કે $Spongilla$ માં જોવા મળે છે.
આ અંતઃકલિકાઓ આંતરિક કલિકાઓ છે જે સજીવને પ્રતિકૂળ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ જેવી કે દુષ્કાળ અથવા અતિશય તાપમાન સામે ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
જ્યારે પરિસ્થિતિ અનુકૂળ બને છે,ત્યારે આ અંતઃકલિકાઓ અંકુરિત થઈને નવા સજીવોનું નિર્માણ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં,અમીબા તેના ખોટા પગ (pseudopodia) પાછા ખેંચી લે છે અને પોતાની આસપાસ ત્રણ સ્તરોનું સખત આવરણ અથવા કોષ્ઠ (cyst) બનાવે છે. આ ઘટનાને કોષ્ઠન (encystation) કહેવામાં આવે છે. જ્યારે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પાછી આવે છે,ત્યારે કોષ્ઠિત અમીબા બહુભાજન દ્વારા વિભાજન પામે છે અને ઘણા નાના અમીબા અથવા સ્યુડોપોડિયોસ્પોર ઉત્પન્ન કરે છે; આ પ્રક્રિયાને બીજાણુ નિર્માણ (sporulation) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(A) વનસ્પતિઓમાં,વાનસ્પતિક પ્રજનનના એકમો જેવા કે ભૂસ્તારી (runners),પ્રકાંડ-કંદ (rhizomes),ભૂસ્તારિકા (suckers),કંદ (tubers),ભૂસ્તારીકા (offsets) અને વજ્રકંદ (bulbs) નવી સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ રચનાઓને સામૂહિક રીતે વાનસ્પતિક પ્રસર્જકો (vegetative propagules) કહેવામાં આવે છે.
આ રચનાઓના નિર્માણમાં બે પિતૃઓનો સમાવેશ થતો નથી,તેથી આ પ્રક્રિયા અલિંગી પ્રજનન છે.

(B) ગાંઠામૂળી (Rhizome) દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન એવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે જે ભૂગર્ભીય પ્રકાંડ ધરાવે છે જેને ગાંઠામૂળી કહેવાય છે.
આપેલ યાદીમાં:
$1$. બટાટા: કંદ (Tuber) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$2$. સુરણ: વજ્રકંદ (Corm) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$3$. રામબાણ: પત્રપ્રકલિકા (Bulbils) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$4$. પાનફુટી: પર્ણકલિકાઓ (Leaf buds) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$5$. કેળ: ગાંઠામૂળી (Rhizome) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$6$. આદુ: ગાંઠામૂળી (Rhizome) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
આમ,માત્ર $2$ વનસ્પતિઓ (કેળ અને આદુ) ગાંઠામૂળી દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન કરે છે.

(D) અલિંગી પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ ભાગ લે છે અને તેમાં જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી.
પ્રકલિકા (Bulbil) એ $Agave$ અને $Dioscorea$ જેવી વનસ્પતિઓમાં અલિંગી પ્રજનન માટે વપરાતી વિશિષ્ટ વાનસ્પતિક રચના છે.
તે પિતૃ વનસ્પતિમાંથી વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા બને છે,જે અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે.
તેની સામે,ભ્રૂણપોષ,યુગ્મનજ અને ફલિતાંડ એ લિંગી પ્રજનનની નીપજો છે,જેમાં બે પિતૃઓ (નર અને માદા જન્યુઓ) ની જરૂર પડે છે.

(B) $Eichhornia$ $crassipes$ નામની વનસ્પતિ,જેને સામાન્ય રીતે જળકુંભી (Water Hyacinth) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તેને 'ટેરર ઓફ બેંગાલ' કહેવામાં આવે છે.
તે સૌથી વધુ આક્રમક નીંદણ પૈકીની એક છે જે સ્થિર પાણી હોય ત્યાં ઉગે છે.
તે પાણીમાંથી ઓક્સિજન ખેંચી લે છે,જેના કારણે માછલીઓ અને અન્ય જલીય સજીવો મૃત્યુ પામે છે.
તેના સુંદર ફૂલો અને પાંદડાઓના આકારને કારણે તેને ભારતમાં લાવવામાં આવી હતી,પરંતુ તે ખૂબ જ ઝડપથી વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા ફેલાય છે અને ટૂંકા સમયમાં સમગ્ર જળાશયમાં ફેલાઈ જાય છે,જેનાથી તેનો નાશ કરવો ખૂબ મુશ્કેલ બને છે.

(B) જળકુંભી $(Eichhornia \text{ crassipes})$ ને 'બંગાળનો આતંક' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે એક આક્રમક જલીય નિંદણ છે જે સુપોષક જળાશયોમાં ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે. તે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ કરી લે છે, જેના કારણે માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે અને નિવસનતંત્રમાં અસંતુલન સર્જાય છે. તે વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે.

(D) પાનફૂટી $(Bryophyllum)$ માં વાનસ્પતિક પ્રજનન પર્ણો દ્વારા થાય છે.
આ પર્ણોની કિનારીઓ પર આવેલી ખાંચોમાં અસ્થાનિક કલિકાઓ જોવા મળે છે.
જ્યારે આ પર્ણો ભીની જમીન પર પડે છે,ત્યારે આ અસ્થાનિક કલિકાઓ નવા છોડમાં વિકસે છે,જે સમય જતાં સ્વતંત્ર છોડ બની જાય છે.
તેથી,પાનફૂટીમાં અસ્થાનિક કલિકાઓ વાનસ્પતિક પ્રસર્જક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) સજીવના જન્મથી લઈને તે પ્રજનન પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે ત્યાં સુધીના વૃદ્ધિના સમયગાળાને $Juvenile$ $phase$ (જુવેનાઈલ તબક્કો) કહેવામાં આવે છે.
વનસ્પતિઓમાં આ તબક્કાને $Vegetative$ $phase$ (વાનસ્પતિક તબક્કો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ તબક્કો પૂર્ણ થયા પછી,સજીવ $Reproductive$ $phase$ (પ્રજનન તબક્કો) માં પ્રવેશ કરે છે.

(C) અસંયોગીજનન એ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે જેમાં ગર્ભનો વિકાસ અફલિત અંડકોષમાંથી થાય છે. આ ઘટના સામાન્ય રીતે મધમાખી,રોટિફર્સ અને કેટલીક ગરોળી જેવા સજીવોમાં જોવા મળે છે. તેમાં ફલન થતું ન હોવાથી,સંતતિ સામાન્ય રીતે માતાની ક્લોન (પ્રતિકૃતિ) હોય છે અથવા પ્રજાતિના આધારે ચોક્કસ રંગસૂત્ર સંખ્યા ધરાવે છે.

(C) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$(a)$ બટાટા 'આંખ' (eyes) દ્વારા પ્રજનન કરે છે, જે કંદ પર જોવા મળતી કક્ષકલિકાઓ છે.
$(b)$ કેળા ગાંઠામૂળી (rhizome) દ્વારા પ્રજનન કરે છે, જે ભૂગર્ભ પ્રકાંડનું રૂપાંતરણ છે.
$(c)$ જળકુંભી ભૂસ્તારિકા (offset) દ્વારા પ્રજનન કરે છે.
$(d)$ પાનફુટી પર્ણકલિકાઓ (leaf buds) દ્વારા પ્રજનન કરે છે જે પર્ણની કિનારીઓ પર જોવા મળે છે.
તેથી, સાચી જોડ $(a-4, b-1, c-2, d-3)$ છે.

(D) $1$. વાનસ્પતિક પ્રજનન એ અલિંગી પ્રજનનનો એક પ્રકાર છે, તેથી વિકલ્પ $A$ ખોટો છે。
$2$. વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં માત્ર એક જ પિતૃ સંકળાયેલ હોય છે, તેથી વિકલ્પ $B$ ખોટો છે。
$3$. 'ટેરર ઓફ બેંગાલ' તરીકે ઓળખાતી વનસ્પતિ $Eichhornia \text{ } crassipes$ (જળકુંભી) છે, જલીયલીલી નથી, તેથી વિકલ્પ $C$ ખોટો છે。
$4$. ભુસ્તારીકા (Offset) એ $Eichhornia$ અને $Pistia$ જેવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળતો વાનસ્પતિક પ્રસર્જકનો એક પ્રકાર છે, જે વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં મદદ કરે છે। તેથી, વિકલ્પ $D$ સાચો છે。

(D) આપેલ આકૃતિ એકકોષી ફૂગ,યીસ્ટ ($Saccharomyces$ $cerevisiae$) માં કલિકાસર્જનની પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં,પિતૃ કોષ પર એક નાનો ઉપસેલો ભાગ બને છે જેને કલિકા કહેવામાં આવે છે.
પિતૃ કોષનું કોષકેન્દ્ર વિભાજન પામે છે અને એક બાળ કોષકેન્દ્ર કલિકામાં સ્થળાંતરિત થાય છે.
અંતે,કલિકા પિતૃ કોષથી અલગ થઈ જાય છે અને નવા સજીવ તરીકે વિકાસ પામે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ લીલી લીલ $Chlamydomonas$ માં ચલબીજાણુઓ (zoospores) નું નિર્માણ દર્શાવે છે.
ચલબીજાણુઓ સૂક્ષ્મ,પ્રચલન કરી શકે તેવી રચનાઓ છે જે અલિંગી પ્રજનનમાં મદદ કરે છે.
તેઓ કશા (flagella) ની હાજરી દ્વારા ઓળખાય છે,જે તેમને જલીય વાતાવરણમાં હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) આપેલી આકૃતિ વાદળી (sponge) માં જોવા મળતી અંત:કલિકા (Gemmule) દર્શાવે છે. અંત:કલિકાઓ એ વાદળી (જેમ કે Spongilla) માં બનતી આંતરિક કલિકાઓ છે જે અલિંગી પ્રજનનનું એક માધ્યમ છે. તે પ્રતિરોધક રચનાઓ છે જે સજીવને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ આવતા તેમાંથી નવી વાદળીનો વિકાસ થાય છે.

(C) આપેલી આકૃતિ ફૂગ $Penicillium$ ની અલિંગી પ્રજનન રચના દર્શાવે છે.
$X$ તરીકે દર્શાવેલ રચના $Conidia$ (કણી બીજાણું) છે.
$Penicillium$ માં કણી બીજાણું એ વિશિષ્ટ કવકતંતુઓ જેને કણી બીજાણુધર (conidiophores) કહેવાય છે,તેના પર બાહ્ય રીતે ઉત્પન્ન થતા અલિંગી બીજાણુઓ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) આકૃતિમાં પ્રકલિકા (bulbil) દર્શાવવામાં આવી છે,જે રામબાણ (Agave) ના છોડમાં જોવા મળતી એક વિશિષ્ટ વાનસ્પતિક પ્રજનન રચના છે.
આ પ્રકલિકાઓ રૂપાંતરિત પુષ્પીય કલિકાઓ છે,જે જ્યારે જમીન પર પડે છે ત્યારે તેમાંથી નવા છોડનો વિકાસ થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ રામબાણની પ્રકલિકા છે.

(A) આપેલ આકૃતિ $Eichhornia$ (જળકુંભી) વનસ્પતિ દર્શાવે છે.
$Eichhornia$ માં વાનસ્પતિક પ્રજનન એક વિશિષ્ટ રચના દ્વારા થાય છે જેને ભૂસ્તારિકા (Offset) કહેવામાં આવે છે.
ભૂસ્તારિકા એ ટૂંકી,જાડી અને આડી શાખા છે જે તેના અગ્ર ભાગે નવી વનસ્પતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,$X$ તરીકે દર્શાવેલ રચના એ ભૂસ્તારિકા (Offset) છે.