Domestication and Improvement of Animals and Economic Zoology Questions in Gujarati

(B) માનવ જૂ $(Pediculus)$ માં,પ્રજનન આખા વર્ષ દરમિયાન થાય છે.
તેના ઈંડા,જેને નિટ્સ $(Nits)$ કહેવામાં આવે છે,તે ઓવિપોઝિટર દ્વારા સ્ત્રવિત ગુંદર જેવા પદાર્થ દ્વારા વાળ સાથે જોડાયેલા હોય છે.

(B) મચ્છરની પ્યુપા અવસ્થાને સામાન્ય રીતે 'ટમ્બલર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે પાણીમાં સક્રિય હલનચલન કરવા માટે જાણીતી છે.
મચ્છરની પ્યુપા અવસ્થાનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે $2-7$ દિવસનો હોય છે.

(B) મચ્છરના જીવનચક્રમાં,$5^{th}$ ઇન્સ્ટાર ડિંભ (larva) કાયાંતરણ પામીને પ્યુપામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
પ્યુપા અવસ્થા અલ્પવિરામ (comma) આકારની રચના ધરાવે છે.
ડિંભ અવસ્થાથી વિપરીત,મચ્છરના જીવનચક્રમાં પ્યુપા અવસ્થા એ ખોરાક ન લેતી (non-feeding) અવસ્થા છે.

(B) મચ્છરની ઈયળને સામાન્ય રીતે $'wriggler'$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ ઈયળો જલીય હોય છે અને પાણીમાં તેમની સક્રિય,વળતી હિલચાલ દ્વારા ઓળખાય છે.

(B) કબૂતર તેમની ક્રોપ ગ્રંથિઓ દ્વારા 'પીજન મિલ્ક' (કબૂતરનું દૂધ) ઉત્પન્ન કરવાની તેમની અનોખી ક્ષમતા માટે જાણીતા છે.
આ પદાર્થ ક્રોપની અસ્તર બનાવતા અધિચ્છદીય કોષોના વિઘટન દ્વારા બને છે.
આ દૂધ નર અને માદા બંને કબૂતર દ્વારા તેમના બચ્ચાઓને ખવડાવવા માટે ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે.

(B) ફિરોમોન્સ એ સજીવ દ્વારા બાહ્ય પર્યાવરણમાં મુક્ત કરવામાં આવતા રાસાયણિક પદાર્થો છે,જે સમાન જાતિના સભ્યોમાં સામાજિક પ્રતિભાવ જગાડે છે.
તેઓ ગંધ અને સ્વાદ દ્વારા સંદેશા પહોંચાડવાનું કામ કરે છે,જેનાથી સમાન જાતિના અન્ય સજીવોના વર્તન,વિકાસ અથવા શારીરિક સ્થિતિ પર અસર થાય છે.
તેથી,તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પ્રાણીઓના સંદેશાવ્યવહાર માટે થાય છે.

(A) જર્મનીના કાર્લ રિટ્ટર વોન ફ્રિશને $1973$ માં મધમાખીઓની સંવેદનાત્મક ધારણાઓ પરના તેમના અગ્રણી કાર્ય માટે નોબેલ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે ખાસ કરીને મધમાખીઓના 'વેગલ ડાન્સ' (waggle dance) ને સમજાવ્યું હતું,જે ખોરાકના સ્ત્રોતો વિશે માહિતી શેર કરવા માટે આંતરવ્યક્તિત્વ સંવાદની પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) તારાપોરવાલા માછલીઘર,જે મુંબઈ (અગાઉનું બોમ્બે) માં આવેલું છે,તે ભારતના સૌથી જૂના અને સૌથી પ્રખ્યાત જાહેર માછલીઘરોમાંનું એક છે. તે દરિયાઈ અને મીઠા પાણીની માછલીઓના વૈવિધ્યસભર સંગ્રહ માટે જાણીતું છે,જે તેને દેશનું સૌથી નોંધપાત્ર માછલીઘર બનાવે છે.

(C) પરંપરાગત દવાઓ અને અમુક સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓમાં,કબૂતરના માંસને ઉપચારાત્મક ગુણધર્મો ધરાવતું માનવામાં આવે છે.
ખાસ કરીને,ઐતિહાસિક રીતે તેનો ઉપયોગ $Paralysis$ (લકવા) થી પીડાતા દર્દીઓ માટે આહાર પૂરક અથવા ઉપચાર તરીકે કરવામાં આવે છે,કારણ કે તે પોષક મૂલ્ય ધરાવે છે અને શરીરને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ માનવામાં આવે છે.

(B) મધમાખીઓ મધપૂડાના અન્ય સભ્યોને ખોરાકના સ્ત્રોતનું સ્થાન જણાવવા માટે એક ચોક્કસ નૃત્ય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.
ઉત્પન્ન થતા અવાજની પીચ,નૃત્યની ગતિ અને ઉદર (પૂંછડી) હલાવવાની ક્રિયા ખોરાકના સ્ત્રોતનું અંતર સૂચવે છે.
જો મધપૂડા પર પૂંછડી હલાવવાની ક્રિયા સીધી ઉપરની તરફ કરવામાં આવે,તો તે સૂચવે છે કે ખોરાકનો સ્ત્રોત સૂર્યની દિશામાં છે.
જો પૂંછડી હલાવવાની ક્રિયા સીધી નીચેની તરફ કરવામાં આવે,તો તે સૂચવે છે કે ખોરાકનો સ્ત્રોત સૂર્યની વિરુદ્ધ દિશામાં છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. પશુપાલન એ ખેતીની એક શાખા છે જે પાલતુ પ્રાણીઓના સંવર્ધન,ઉછેર,સંભાળ અને ઉપયોગ સાથે સંબંધિત છે. તેમાં દૂધ,માંસ,ઈંડા,ઊન અને શ્રમ જેવા ઉત્પાદનો મેળવવા માટે પ્રાણીઓનું વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. કૂતરા અને બિલાડીઓને મનુષ્યોના સૌથી નજીકના પાલતુ પ્રાણીઓ માનવામાં આવે છે,કારણ કે તેઓ લાંબા સમયથી માનવ ઘરોમાં સાથી તરીકે રહે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. કૂતરો $(Canis \ lupus \ familiaris)$ એ મનુષ્યો દ્વારા પાળવામાં આવેલી પ્રથમ પ્રજાતિ હતી. પુરાતત્વીય પુરાવા સૂચવે છે કે કૂતરાઓને શિકારી-સંગ્રહકર્તાઓ દ્વારા લગભગ $15,000$ થી $30,000$ વર્ષ પહેલાં વરુઓમાંથી પાળવામાં આવ્યા હતા,જેનો મુખ્ય હેતુ રક્ષણ અને શિકારમાં મદદ મેળવવાનો હતો.

(C) કૂતરો ($Canis$ $lupus$ $familiaris$) એક બહુમુખી પ્રાણી છે જે માનવ સમાજમાં તેની વિવિધ ભૂમિકાઓ માટે જાણીતું છે।
$1$. $\text{સ્લેજ}$ $\text{ખેંચવા}$: હસ્કી અને મેલામ્યુટ જેવી કેટલીક જાતિઓને ખાસ કરીને બરફીલા પ્રદેશોમાં સ્લેજ ખેંચવા માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે।
$2$. $\text{ગુનેગારોને}$ $\text{શોધવા}$: તેમની અત્યંત વિકસિત ઘ્રાણેન્દ્રિય (સુંઘવાની શક્તિ) ને કારણે, કૂતરાઓનો ઉપયોગ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા ટ્રેકિંગ અને તપાસ માટે વ્યાપકપણે કરવામાં આવે છે।
$3$. $\text{ઘેટાંનું}$ $\text{રક્ષણ}$ $\text{કરવા}$: બોર્ડર કોલી અને જર્મન શેફર્ડ જેવી જાતિઓનો ઉપયોગ પશુધનના રક્ષણ અને સંચાલન માટે થાય છે।
$4$. $\text{અંધ}$ $\text{વ્યક્તિઓને}$ $\text{માર્ગદર્શન}$ $\text{આપવા}$: ખાસ તાલીમ પામેલા ગાઈડ ડોગ્સ દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિઓને તેમની આસપાસના વાતાવરણમાં સુરક્ષિત રીતે નેવિગેટ કરવામાં મદદ કરે છે।

(C) બિલાડીઓમાં ($Felis$ $catus$) સાંભળવાની અને સૂંઘવાની શક્તિ ખૂબ જ વિકસિત હોય છે. તેમના કાન અલ્ટ્રાસોનિક અવાજોને પારખી શકે છે,જે તેમને નાના શિકારને પકડવામાં મદદ કરે છે. તેવી જ રીતે,તેમની સૂંઘવાની શક્તિ મનુષ્યો કરતા ઘણી વધારે તીવ્ર હોય છે,જે તેમને ફેરોમોન્સ પારખવા અને દૂરથી ખોરાક કે વિસ્તારને ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

(D) ભારતમાં અન્ય ઘણા દેશોની સરખામણીમાં ગાયનું ઓછું દૂધ ઉત્પાદન નીચેના પરિબળોના સંયોજનને કારણે છે:
$1$. નબળી અથવા અસ્પષ્ટ જાતિઓનો ઉપયોગ જેની દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઓછી હોય છે.
$2$. અયોગ્ય ખોરાક આપવાની પદ્ધતિઓ,જેમાં સંતુલિત આહારનો અભાવ અને અપૂરતો ઘાસચારો સામેલ છે.
$3$. નબળી વ્યવસ્થાપન અને માવજત,જેમાં અપૂરતી પશુચિકિત્સા સેવાઓ અને અસ્વચ્છ રહેઠાણની સ્થિતિનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,ઉપરોક્ત તમામ પરિબળો ઓછી ઉત્પાદકતા માટે જવાબદાર છે.

(A) આખલો એ બિન-વંધ્યીકૃત પુખ્ત નર ગૌવંશ છે,જે પ્રજનન માટે સક્ષમ છે અને તેથી તે પ્રજનનક્ષમ સ્વરૂપ છે.
બળદ એ વંધ્યીકૃત પુખ્ત નર ગૌવંશ છે,જેનો ઉપયોગ ખેતીકામ કે ભારવહન માટે થાય છે અને તે પ્રજનન માટે અસમર્થ હોય છે.
ખચ્ચર એ નર ગધેડા અને માદા ઘોડાનું સંકરણ છે,જે સામાન્ય રીતે વંધ્ય હોય છે.
તેથી,માત્ર આખલો જ પ્રજનનક્ષમ સ્વરૂપ છે.

(D) પશુઓને પ્રાચીન સમયથી વિવિધ હેતુઓ માટે પાળવામાં આવે છે.
$(1)$ દૂધ ઉત્પાદન: તેઓ ડેરી ઉત્પાદનોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
$(2)$ ખેતી અને ઘરેલું કાર્યો: તેનો ઉપયોગ કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા,ખેતર ખેડવા અને પરિવહન માટે થાય છે.
$(3)$ બાયોગેસ ઉત્પાદન: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બાયોગેસ (મિથેન) ના ઉત્પાદન માટે પશુઓનું છાણ મુખ્ય કાચો માલ છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. ગાય,ઘેટાં કે બકરીના દૂધની સરખામણીમાં ભેંસના દૂધમાં સામાન્ય રીતે દૂધની ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ખાસ કરીને,ભેંસના દૂધમાં આશરે $7-8\%$ ચરબી હોય છે,જ્યારે ગાયના દૂધમાં સામાન્ય રીતે $3-4\%$ જેટલી ચરબી હોય છે. તેથી,ગાયના દૂધ કરતા ભેંસના દૂધમાં ચરબીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
ઐતિહાસિક રીતે,ભારત પાસે ઢોર અને ભેંસોની ખૂબ મોટી વસ્તી છે,જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે.
જોકે,નબળું પોષણ,પસંદગીયુક્ત સંવર્ધનનો અભાવ અને પરંપરાગત વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ જેવા પરિબળોને કારણે,ભારતમાં ગાય દીઠ સરેરાશ દૂધનું ઉત્પાદન $U.K.$,$Switzerland$ અને $Netherlands$ જેવા વિકસિત દેશોની તુલનામાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે,જેઓ ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપતી જાતિઓ અને અદ્યતન ડેરી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે.

(C) રફજ એ એવો ખોરાક છે જેમાં રેસાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે અને પાચ્ય પોષક તત્વો પ્રમાણમાં ઓછા હોય છે. તે વાગોળતા પ્રાણીઓની પાચનતંત્રની યોગ્ય કામગીરી માટે આવશ્યક છે. તેના ઉદાહરણોમાં સૂકું ઘાસ (hay),પરાળ (straw),ચારો (fodder) અને સાયલેજ (silage) નો સમાવેશ થાય છે,જે તમામ પુષ્કળ પ્રમાણમાં રેસા ધરાવે છે.

(B) $Ongole$ ગાય એ $Andhra$ $Pradesh$ રાજ્યની એક જાણીતી સામાન્ય ઉપયોગી ઓલાદ છે.
આ ગાયો ખૂબ જ મૂલ્યવાન છે કારણ કે તેની માદાઓ દૂધના સારા ઉત્પાદક છે અને બળદ ખેતીકામ માટે મજબૂત અને સક્ષમ પ્રાણીઓ છે,જે તેમને ખેતી અને ડેરી ઉત્પાદન બંને માટે ઉપયોગી બનાવે છે.

(D) ભેંસનું દૂધ ગાય અને બકરીના દૂધ કરતા પોષણની દ્રષ્ટિએ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં ચરબી,પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ તથા ફોસ્ફરસ જેવા આવશ્યક ખનિજોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. તેમાં કુલ ઘન પદાર્થોની સાંદ્રતા પણ વધુ હોય છે,જે તેને વધુ ઊર્જાસભર બનાવે છે.

(B) દૂધાળા પશુઓની જાતો (Milch breeds),જેને ડેરી જાતો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એવી પશુઓની જાતો છે જે ખાસ કરીને વધુ દૂધ ઉત્પાદન માટે પસંદ કરવામાં આવે છે અને ઉછેરવામાં આવે છે. તેથી,દૂધાળા પશુઓની જાતો વધુ દૂધ આપતી ગાયો ઉત્પન્ન કરે છે.

(A) જાફરાબાદી એ ભારતીય ભેંસ ($Bubalus$ $bubalis$) ની એક જાણીતી નસલ છે.
તે મુખ્યત્વે ગુજરાતના કાઠિયાવાડ પ્રદેશમાં,ખાસ કરીને જામનગર,જૂનાગઢ અને અમરેલી જિલ્લાઓમાં જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. ભારતમાં ભેંસની સરેરાશ વાર્ષિક દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે $491$ લિટર છે,જ્યારે ગાયની ક્ષમતા આશરે $173$ લિટર છે. આ ગુણોત્તર આશરે $2.8$ ગણો થાય છે,જે આપેલા વિકલ્પો (ત્રણ ગણી,બમણી અથવા ચાર ગણી) માંથી કોઈની સાથે બંધબેસતો નથી. તેથી,'ઉપરોક્તમાંથી કોઈ નહીં' એ સૌથી સચોટ વિકલ્પ છે.

(C) $Livestock$ (પશુધન) શબ્દ એવા ઘરેલું પ્રાણીઓ માટે વપરાય છે જેમને ખેતીવાડીના હેતુઓ માટે ઉછેરવામાં આવે છે,જેથી શ્રમ અથવા વિવિધ ચીજવસ્તુઓ જેવી કે માંસ,ઈંડા,દૂધ,ચામડું અને ઊન મેળવી શકાય. આ પ્રાણીઓને મુખ્યત્વે ઉપયોગ અથવા નફા માટે રાખવામાં આવે છે.

(A) પશુધન એટલે ખેતીવાડીના વાતાવરણમાં ઉછેરવામાં આવતા પાલતુ પ્રાણીઓ,જે શ્રમ અને દૂધ,માંસ,ચામડું વગેરે જેવી ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરે છે.
ભારતમાં મુખ્ય પશુધનમાં ગાય,ભેંસ,ઘેટાં,બકરાં,ડુક્કર,ઘોડા,ખચ્ચર,ગધેડા અને ઊંટનો સમાવેશ થાય છે.
આ પૈકી,ગાય અને ભેંસ સૌથી મહત્વના છે કારણ કે તેઓ ડેરી ઉદ્યોગ અને ખેતીકામમાં મોટો ફાળો આપે છે.

(C) ભેંસનો ગર્ભાવધિ કાળ તેની જાતિ અને પર્યાવરણીય પરિબળોના આધારે બદલાય છે,જે સામાન્ય રીતે $276$ થી $340$ દિવસની વચ્ચે હોય છે.
સરેરાશ રીતે,આ ગર્ભાવધિ કાળ આશરે $307$ દિવસનો હોય છે,જે લગભગ $10$ મહિના જેટલો થાય છે.

(A) ફૂટ એન્ડ માઉથ ડિસીઝ $(FMD)$ એ એક અત્યંત ચેપી વાયરલ રોગ છે જે ફાટેલા ખરીવાળા પ્રાણીઓને અસર કરે છે.
તે મુખ્યત્વે ઢોર,ઘેટાં,બકરાં અને ડુક્કરને અસર કરે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,ઢોર સૌથી સામાન્ય અને ગંભીર રીતે અસરગ્રસ્ત પ્રાણીઓ છે,જોકે તે ઘેટાં અને બકરાંને પણ અસર કરી શકે છે.
$FMD$ એ ડેરી અને પશુપાલનમાં મુખ્ય ચિંતાનો વિષય હોવાથી,ઢોર રસીકરણ અને નિયંત્રણ કાર્યક્રમો માટે પ્રાથમિક લક્ષ્ય છે.

(B) $Rinderpest$,જેને કેટલ પ્લેગ (cattle plague) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક વાયરલ રોગ છે જે મુખ્યત્વે ઢોર (ગાય-બળદ) અને અન્ય બેકી આંગળીઓવાળા પ્રાણીઓને અસર કરે છે.
આ રોગ $Paramyxoviridae$ કુળના વાયરસ દ્વારા થાય છે.
ઐતિહાસિક રીતે,તેણે ઢોરની વસ્તીમાં મોટા પાયે મૃત્યુદર સર્જ્યો છે,જેણે ખેતી અને ખાદ્ય સુરક્ષાને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરી છે.

(C) શિંગડાં,ખરી અને હાડકાં કેલ્શિયમ,ફોસ્ફરસ અને નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોથી સમૃદ્ધ હોય છે.
તેના પર પ્રક્રિયા કરીને 'બોન મીલ' (હાડકાંનો ભૂકો) બનાવવામાં આવે છે,જે છોડ માટે ઉત્તમ ખાતર તરીકે કામ કરે છે.
વધુમાં,આ સામગ્રીઓ પર પ્રક્રિયા કરીને પ્રોટીનયુક્ત પૂરક આહાર બનાવવામાં આવે છે જેનો ઉપયોગ પશુ આહારમાં થાય છે.
તેથી,તેનો ઉપયોગ બંને હેતુઓ માટે થાય છે.

(A) $Nagpuri$ ભેંસ એ $Maharashtra$,$India$ ના $Nagpur$ વિસ્તારની પાણીની ભેંસની એક જાત છે.
તે મુખ્યત્વે તેની ભારવાહક ક્ષમતા માટે જાણીતી છે,કારણ કે નર ભેંસ મજબૂત હોય છે અને ખેતીના ભારે કામો માટે વપરાય છે.
જોકે,તેને દૂધ આપનાર જાત તરીકે પણ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે અન્ય ભારવાહક જાતોની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં દૂધ આપે છે.
તેથી,તેને દૂધ ઉત્પાદન અને ભાર ખેંચવા બંને હેતુઓ માટે દ્વિ-હેતુક જાત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) સાચો જવાબ છે. $Holstein-Friesian$ (હોલસ્ટીન-ફ્રિઝિયન) ઓલાદ વિશ્વમાં સૌથી વધુ દૂધ આપતી પશુઓની ઓલાદ તરીકે ઓળખાય છે. નેધરલેન્ડમાં ઉદ્ભવેલી આ ગાયો તેમની અસાધારણ દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે જાણીતી છે અને વૈશ્વિક સ્તરે ડેરી ઉદ્યોગમાં તેનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે.

(A) ભારવાહક પ્રાણીઓનો ઉપયોગ કરવાનો મુખ્ય ગેરફાયદો એ છે કે તેઓ તેમના દ્વારા કરવામાં આવતા વાસ્તવિક યાંત્રિક કાર્ય અથવા ઉત્પન્ન થતી ઉર્જા કરતા ઘાસચારા અને નિભાવના સ્વરૂપમાં વધુ જૈવઉર્જાનો વપરાશ કરે છે. આ બાબત તેમને આધુનિક યાંત્રિક વિકલ્પોની તુલનામાં ઓછી કાર્યક્ષમ બનાવે છે.

(B) વિદેશી ઓલાદ એટલે એવી ઓલાદ જેની ઉત્પત્તિ દેશની બહાર થઈ હોય.
હોલસ્ટીન (ખાસ કરીને હોલસ્ટીન-ફ્રિઝિયન) એ ગાયની એક જાણીતી વિદેશી ઓલાદ છે જેની ઉત્પત્તિ નેધરલેન્ડમાં થઈ હતી,અને તેનો ઉપયોગ વધુ દૂધ ઉત્પાદન માટે વ્યાપકપણે થાય છે.
દેવની,હલ્લીકર અને થારપારકર એ ભારતમાં જોવા મળતી ગાયની દેશી (સ્થાનિક) ઓલાદો છે.

(B) . ભારતીય ભેંસોની સૌથી જાણીતી જાતોમાં મૂરા,જાફરાબાદી,નીલી-રાવી,ભદાવરી અને સુરતીનો સમાવેશ થાય છે. આ જાતોમાં,મૂરા જાતની ભારતમાં સૌથી વધુ માંગ છે કારણ કે તેની દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા શ્રેષ્ઠ છે અને તેમાં ચરબીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

(B) $Nagpuri$ ભેંસો મુખ્યત્વે ખેતીના કામો અને ભારે કામ જેવા કે હળ ખેંચવા અને ગાડા ખેંચવા માટે જાણીતી છે. તેથી,તેમને ભારવાહક પશુઓ (draught animals) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. જોકે તેઓ દૂધ પણ આપે છે,પરંતુ તેમનું મુખ્ય આર્થિક મૂલ્ય અને શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ ભાર ખેંચવાના કામ માટે વધુ અનુકૂળ છે.

(B) દૂધાળ જાતિઓ એટલે એવી ગાયની જાતિઓ જે વધુ દૂધ આપે છે.
દૂધાળ જાતિઓના ઉદાહરણોમાં $\text{ગીર}$, $\text{સાહીવાલ}$, $\text{દેવની}$ અને $\text{રેડ } \text{સિંધિ}$ નો સમાવેશ થાય છે.
આ જાતિઓને ખાસ કરીને તેમના વધુ દૂધ ઉત્પાદન માટે પસંદ કરવામાં આવે છે.
તેથી, વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(A) ગાય અથવા ભેંસ સામાન્ય રીતે $2$ થી $3$ વર્ષની ઉંમરે જાતીય પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે છે.
તેના ઉત્પાદક જીવનકાળ દરમિયાન,જે સામાન્ય રીતે $10$ થી $12$ વર્ષનો હોય છે,એક તંદુરસ્ત પ્રાણી આશરે $9$ થી $10$ મહિનાના ગર્ભાવસ્થા કાળ પછી દર વર્ષે એક વાછરડાને જન્મ આપે છે.
તેથી,પ્રજનન ચક્ર અને સરેરાશ ઉત્પાદક જીવનને ધ્યાનમાં લેતા,એક ગાય અથવા ભેંસ તેના જીવનકાળમાં આશરે $8$ થી $10$ વાછરડાઓને જન્મ આપે છે.

(C) $Zebu$ ઢોર એ $Bos$ $indicus$ પ્રજાતિનો નિર્દેશ કરે છે,જે ભારત જેવા ઉષ્ણકટિબંધીય દેશોમાં જોવા મળતી પાલતુ ગાય છે.
આ ઢોરની મુખ્ય લાક્ષણિકતા તેમના ખભા પર રહેલો ખૂંધ (hump) છે અને તેઓ ગરમ આબોહવામાં રહેવા માટે સારી રીતે અનુકૂલિત હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. મોટાભાગની માદા ભેંસો મુખ્યત્વે રાત્રિ દરમિયાન ગરમી (estrus) ના સંકેતો દર્શાવે છે,જેમાં મધ્યરાત્રિની આસપાસ તેની તીવ્રતા સૌથી વધુ હોય છે. આ રાત્રિચર વર્તણૂક ભેંસોની એક લાક્ષણિકતા છે,જે સફળ કૃત્રિમ ગર્ભાધાન અથવા કુદરતી સંવર્ધન માટે પશુપાલકો દ્વારા અવલોકન કરવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) ઢોર અને ભેંસમાં ઋતુચક્ર (ગરમીનો સમયગાળો) પ્રમાણમાં ટૂંકો હોય છે.
ભેંસમાં ગરમીનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે $18$ થી $36$ કલાક સુધી ચાલે છે.
ગાયમાં ગરમીનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે $12$ થી $24$ કલાક સુધી ચાલે છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંની શ્રેણીને ધ્યાનમાં લેતા,$24 - 36$ કલાક એ આ પ્રાણીઓ માટે ગરમીના સમયગાળાને દર્શાવતો સૌથી યોગ્ય સમય છે.

(B) ભારતમાં ઝેબુ ગાયોની $(Bos) \text{ } indicus$ $26$ માન્ય જાતિઓ અને ભેંસોની $7$ માન્ય જાતિઓ જોવા મળે છે. તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) નેશનલ બ્યુરો ઓફ એનિમલ જેનેટિક રિસોર્સિસ $(NBAGR)$ મુજબ,ભારતીય ભેંસની $17$ માન્ય જાતિઓ છે. આ જાતિઓ ભારતના વિવિધ કૃષિ-આબોહવા વિસ્તારોમાં અનુકૂલિત થયેલી છે અને મુખ્યત્વે દૂધ ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવે છે.

(D) નાલી એ ભારતમાં જોવા મળતી ઘેટાંની એક જાણીતી ઓલાદ છે,જે મુખ્યત્વે રાજસ્થાન,હરિયાણા અને પંજાબ રાજ્યોમાં જોવા મળે છે. તે મુખ્યત્વે તેના ગાલીચાની ગુણવત્તાવાળા ઊન ઉત્પાદન માટે જાણીતી છે.

(D) ભારતની શ્રેષ્ઠ પશુઓની જાતો,જેવી કે $Sahiwal$,$Red$ $Sindhi$,$Tharparkar$ અને $Kankrej$,મુખ્યત્વે દેશના સૂકા ભાગોમાં જોવા મળે છે. આ વિસ્તારો એવું વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જે આ વિશિષ્ટ જાતોના વિકાસ માટે અનુકૂળ છે,જે તેમની વધુ દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા અને રોગ પ્રતિકારક શક્તિ માટે જાણીતી છે.

(D) વાછરડાના જન્મ પછી તરત જ સસ્તન પ્રાણીઓ,જેમાં પશુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે,તેમના સ્તન ગ્રંથીઓ દ્વારા સ્ત્રવિત પીળા રંગના પ્રવાહીને $Colostrum$ (ખીરું) કહેવામાં આવે છે.
તે આવશ્યક એન્ટિબોડીઝ,ખાસ કરીને $IgA$ થી સમૃદ્ધ હોય છે,જે નવજાત વાછરડાને નિષ્ક્રિય રોગપ્રતિકારક શક્તિ પ્રદાન કરે છે.
તેમાં પ્રોટીન,વિટામિન્સ અને ખનિજોનું ઉચ્ચ પ્રમાણ પણ હોય છે જે વાછરડાના પ્રારંભિક વિકાસ માટે જરૂરી છે.

(B) સ્ટિલ્બેસ્ટરોલ એ એક કૃત્રિમ ઇસ્ટ્રોજન છે. ડેરી ફાર્મિંગમાં,તેનો ઉપયોગ ક્યારેક સ્તન ગ્રંથીઓને ઉત્તેજિત કરીને ગાયમાં દૂધનું ઉત્પાદન વધારવા માટે કરવામાં આવે છે. જોકે,ગ્રાહકો માટે સંભવિત સ્વાસ્થ્ય જોખમોને કારણે ઘણા દેશોમાં તેનો ઉપયોગ કડક રીતે નિયંત્રિત અથવા પ્રતિબંધિત છે.

(C) ગાયોમાં દૂધના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરવા માટે ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવતું હોર્મોન $Oxytocin$ છે.
$Oxytocin$ એ એક પેપ્ટાઈડ હોર્મોન છે જે સ્તન ગ્રંથિઓમાં માયોએપિથેલિયલ કોષોના સંકોચનનું કારણ બને છે,જેનાથી દૂધનો સ્ત્રાવ થાય છે.
જોકે ડેરી ફાર્મિંગમાં દૂધનું ઉત્પાદન વધારવા માટે તેનો વારંવાર દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે,પરંતુ પ્રાણી કલ્યાણની ચિંતાઓને કારણે આ પ્રથાને સામાન્ય રીતે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું નથી.