Genetic Conservation and New Questions in Gujarati

(C) નિકોલાઈ વાવિલોવે ખેતીલાયક છોડના ઉદ્ભવના અનેક કેન્દ્રો ઓળખી કાઢ્યા હતા.
ત્યારબાદના સંશોધનો અને મેગાડાયવર્સિટી સેન્ટર્સના ખ્યાલે આ યાદીને વિસ્તૃત કરી છે.
અંદામાન (અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ) ને તેમની વિશિષ્ટ વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ તેમજ ઉચ્ચ સ્તરની સ્થાનિકતા (endemism) ને કારણે એક મહત્વપૂર્ણ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ અને પોસ્ટ-વાવિલોવ મેગાડાયવર્સિટી સેન્ટર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) નિકોલાઈ વાવિલોવ,એક અગ્રણી રશિયન વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને આનુવંશિકશાસ્ત્રી,ખેતીલાયક છોડના ભૌગોલિક વિતરણ પર વ્યાપક અભ્યાસ કર્યો હતો.
$1926$ માં,તેમણે તે પ્રદેશોમાં જોવા મળતી જંગલી જાતિઓ અને સ્થાનિક જાતોની વિવિધતાના આધારે વિશ્વભરમાં પાક છોડના ઉદ્ભવ માટે $11$ મુખ્ય કેન્દ્રો પ્રસ્તાવિત કર્યા હતા.
તેથી,વાવિલોવ દ્વારા માન્ય કેન્દ્રોની સાચી સંખ્યા $11$ છે.

(D) આયર્લેન્ડમાં બટાકાનો દુષ્કાળ, જે $1845$ થી $1852$ ની વચ્ચે થયો હતો, તે $Phytophthora$ $infestans$ નામની ફૂગ (oomycete) ના કારણે થયો હતો.
આ રોગકારક સજીવ બટાકાના પાકમાં 'લેટ બ્લાઈટ' (late blight) નામનો રોગ ફેલાવે છે.
આ ફૂગના ઝડપી ફેલાવાને કારણે બટાકાનો પાક નાશ પામ્યો હતો, જે આયર્લેન્ડની વસ્તી માટે ખોરાકનો મુખ્ય સ્ત્રોત હતો, જેના પરિણામે મોટા પાયે ભૂખમરો અને સ્થળાંતર થયું હતું.

(C) બટાટાનો લેટ બ્લાઈટ રોગ $Phytophthora\, infestans$ નામના રોગકારક ફૂગ જેવા સજીવ (oomycete) દ્વારા થાય છે.
આ રોગ સામે કુદરતી પ્રતિકારકતા જંગલી જાતિ $Solanum\, demissum$ માં જોવા મળે છે.
આ જંગલી જાતિનો ઉપયોગ સંવર્ધન કાર્યક્રમોમાં કરવામાં આવ્યો છે જેથી ખેતીલાયક બટાટાની જાત $Solanum\, tuberosum$ માં પ્રતિકારક જનીનો દાખલ કરી શકાય.

(D) $In \text{ situ}$ (સ્થાનિક) સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાનું તેના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં જ જાળવણી કરવી। આ અભિગમમાં સમગ્ર નિવસનતંત્રનું રક્ષણ કરવામાં આવે છે, જેમાં તમામ જાતિઓ અને તેમની આંતરક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે। $In \text{ situ}$ સંરક્ષણની પદ્ધતિઓમાં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ અભયારણ્યો અને જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારોની સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે। તેથી, આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે।

(D) $Ex situ$ (સ્થાનબાહ્ય) સંરક્ષણ એટલે જૈવવિવિધતાના ઘટકોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું.
આ પદ્ધતિમાં ભયંકર પ્રજાતિઓને માનવ-નિયંત્રિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.
તેના ઉદાહરણોમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણી સંગ્રહાલયો, વાઇલ્ડલાઇફ સફારી પાર્ક અને જનન બેંક (જેમ કે બીજ બેંક, ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન અને ટિશ્યુ કલ્ચર) નો સમાવેશ થાય છે.
તેથી, ઓફસાઇટ કલેક્શન (જેમ કે પ્રાણી સંગ્રહાલયો અને વનસ્પતિ ઉદ્યાનો) અને જનન બેંક બંને $ex situ$ સંરક્ષણની પદ્ધતિઓ છે.
આથી, વિકલ્પ $B$ અને $C$ બંને સાચા હોવાથી, સૌથી યોગ્ય જવાબ $D$ છે.

(A) જનીન બેંકો એ વિશિષ્ટ સંસ્થાઓ છે જે જૈવવિવિધતાને જાળવવા માટે જનીનિક દ્રવ્યનો સંગ્રહ કરે છે.
તેમાં બીજ સંગ્રહ માટે $seed\,banks$,જીવંત છોડના જાળવણી માટે $orchards$,વાનસ્પતિક પ્રજનન માટે $tissue\,culture$ અને $-196^{\circ}C$ તાપમાને પ્રવાહી નાઈટ્રોજનમાં જર્મપ્લાઝમ સંગ્રહવા માટે $cryopreservation$ જેવી વિવિધ પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ પદ્ધતિઓ સામૂહિક રીતે આનુવંશિક વિવિધતાની સંપૂર્ણ શ્રેણીની જાળવણી સુનિશ્ચિત કરે છે.

(B) ઓર્થોડોક્સ બીજ એવા બીજ છે જેને તેમની જીવંતતા ગુમાવ્યા વિના ઓછી ભેજવાળી સામગ્રી (સામાન્ય રીતે લગભગ $5\%$) સુધી સૂકવી શકાય છે.
આ બીજને ઓછી તાપમાનની સ્થિતિમાં,ખાસ કરીને $-10^oC$ થી $-20^oC$ ની વચ્ચે લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરી શકાય છે.
આવા બીજના ઉદાહરણોમાં મોટાભાગના અનાજ અને કઠોળનો સમાવેશ થાય છે,જેનો આનુવંશિક વિવિધતા જાળવવા માટે સીડ બેંકોમાં આ સ્થિતિનો ઉપયોગ કરીને સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.

(C) ઘઉંનું વામનતા જનીન $Norin-10$ જાપાનની ઘઉંની જાતમાં જોવા મળ્યું હતું. આ જનીનનો ઉપયોગ ડૉ. નોર્મન બોરલોગ દ્વારા હરિત ક્રાંતિ દરમિયાન અર્ધ-વામન અને વધુ ઉત્પાદન આપતી ઘઉંની જાતો વિકસાવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો,જેનાથી વૈશ્વિક સ્તરે ઘઉંના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો.

(D) પાક છોડની મહત્તમ આનુવંશિક વિવિધતા એવા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે જ્યાં ખેતી $Primitive$ (આદિમ) પદ્ધતિથી કરવામાં આવે છે. આવા વિસ્તારોમાં,ખેડૂતો પરંપરાગત જાતો અને સ્થાનિક જાતોની ખેતી કરવાનું ચાલુ રાખે છે જે સદીઓથી ચોક્કસ સ્થાનિક વાતાવરણમાં અનુકૂલિત થઈ છે. આ જાતોમાં આનુવંશિક લક્ષણોની વિશાળ શ્રેણી હોય છે,જે આધુનિક વ્યાપારી ખેતીથી વિપરીત છે,જે મર્યાદિત સંખ્યામાં વધુ ઉત્પાદન આપતી,આનુવંશિક રીતે સમાન જાતો પર આધાર રાખે છે.

(C) આનુવંશિક વિવિધતા એટલે એક પ્રજાતિમાં રહેલા જનીનોની વિવિધતા.
ખેતીલાયક પાકોના જંગલી સંબંધીઓ પાસે રોગો,જીવાતો અને પર્યાવરણીય તણાવ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા જનીનો સહિત આનુવંશિક વિવિધતાનો વિશાળ ભંડાર હોય છે.
આ લક્ષણો ઘણીવાર આધુનિક જાતોમાં પાલતુ બનાવવાની અને પસંદગીયુક્ત સંવર્ધનની પ્રક્રિયા દરમિયાન ખોવાઈ જાય છે.
તેથી,પાક સુધારણા કાર્યક્રમો માટે મહત્તમ આનુવંશિક વિવિધતા મેળવવા માટે જંગલી સંબંધીઓ એ પ્રાથમિક સ્ત્રોત છે.

(C) ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ જીવંત કોષો,પેશીઓ અથવા ગર્ભને અત્યંત નીચા તાપમાને સંગ્રહિત કરવા માટે વપરાતી તકનીક છે.
આ પ્રક્રિયા $-196^oC$ તાપમાને પ્રવાહી નાઈટ્રોજનનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે.
આ તાપમાને,જૈવિક પદાર્થની તમામ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અટકી જાય છે,જે તેને નુકસાન વિના લાંબા ગાળા માટે સંગ્રહિત કરવામાં મદદ કરે છે.

(B) શેરડીમાં રેડ રોટ (લાલ સડો) રોગ સામે પ્રતિકારકતા કોઇમ્બતુરની શેરડી સંવર્ધન સંસ્થા (Sugarcane Breeding Institute) ખાતે $Saccharum spontaneum$ સાથે સંકરણ કરીને દાખલ કરવામાં આવી હતી। આ જંગલી પ્રજાતિ ખેતીલાયક પાકોમાં રોગ પ્રતિકારકતાના ગુણધર્મો ઉમેરવા માટે એક મૂલ્યવાન આનુવંશિક સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) 'નવી દુનિયા' શબ્દ અમેરિકા ખંડ માટે વપરાય છે, જ્યારે 'જૂની દુનિયા' યુરોપ, એશિયા અને આફ્રિકા માટે વપરાય છે.
મકાઈ $(Zea \, mays)$ અમેરિકા (નવી દુનિયા) માં ઉદ્ભવી હતી અને ક્રિસ્ટોફર કોલંબસની મુસાફરી બાદ તેને બાકીની દુનિયા (જૂની દુનિયા) માં લાવવામાં આવી હતી.
જવ, ચોખા અને ઘઉં એવા પાક છે જે જૂની દુનિયામાં (ખાસ કરીને ફર્ટાઈલ ક્રેસન્ટ અને એશિયામાં) ઉદ્ભવ્યા હતા.

(B) 'ઓલ્ડ વર્લ્ડ' એટલે આફ્રિકા, એશિયા અને યુરોપ, જ્યારે 'ન્યૂ વર્લ્ડ' એટલે અમેરિકા ખંડ. ડાંગર $(Oryza \, sativa)$ એશિયા (ઓલ્ડ વર્લ્ડ) માં ઉદ્ભવી હતી અને કોલમ્બિયન એક્સચેન્જ દરમિયાન તેને અમેરિકા (ન્યૂ વર્લ્ડ) માં લાવવામાં આવી હતી. આનાથી વિપરીત, બટાટા, મકાઈ અને શક્કરિયા એ અમેરિકા (ન્યૂ વર્લ્ડ) માં ઉદ્ભવેલા પાક છે જેમને ઓલ્ડ વર્લ્ડમાં લાવવામાં આવ્યા હતા.

(D) $1960$ ના દાયકાના મધ્યમાં,ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રે હરિત ક્રાંતિ તરીકે ઓળખાતું નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું હતું.
આ પહેલના ભાગરૂપે,મેક્સિકોથી વામન (Dwarf) ઘઉંની જાતો લાવવામાં આવી હતી,જે ખાસ કરીને ડૉ. નોર્મન બોરલોગ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
ભારતમાં લાવવામાં આવેલી બે મુખ્ય જાતો સોનોરા-$64$ અને લેરમા રોજો-$64$ હતી.
આ જાતો વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગપ્રતિકારક હતી,જેના કારણે ભારત અનાજ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બન્યું હતું.

(A) નિકોલાઈ વાવિલોવ,એક પ્રખ્યાત રશિયન વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને આનુવંશિકશાસ્ત્રી હતા,જેમણે વિશ્વભરમાં વનસ્પતિના જર્મપ્લાઝમ એકત્રિત કરવા માટે વ્યાપક અભિયાનો હાથ ધર્યા હતા. ખેતીલાયક છોડના ઉદ્ભવના કેન્દ્રો પરના તેમના સંશોધન દરમિયાન,તેમણે પાકની વિશાળ સંખ્યામાં જાતો એકત્રિત કરી હતી. ખાસ કરીને,તેમની ઘઉંની જાતોનો સંગ્રહ આશરે $26000$ નમૂનાઓનો હોવાનું નોંધાયેલું છે,જે વૈશ્વિક વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમો માટે પાયાના સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે.

(C) જર્મપ્લાઝમ એટલે સજીવમાં રહેલું કુલ આનુવંશિક દ્રવ્ય (વારસાગત માહિતી). લિંગી પ્રજનન કરતા સજીવોમાં,આ આનુવંશિક માહિતી મુખ્યત્વે પ્રજનન કોષો (જનન કોષો) દ્વારા સંગ્રહિત અને વહન પામે છે. તેથી,જર્મપ્લાઝમ પ્રજનન કોષોમાં સમાવિષ્ટ હોય છે.

(D) બટાકા $(Solanum \ tuberosum)$ નું મૂળ દક્ષિણ અમેરિકાના એન્ડીઝ પ્રદેશમાં છે.
પેરુને બટાકાના ઉદ્ભવ અને વિવિધતાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે.
તેથી,જર્મપ્લાઝમ સંગ્રહ માટે પેરુ શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે કારણ કે તેમાં જંગલી અને ખેતીલાયક બટાકાની જાતિઓની સૌથી વધુ આનુવંશિક વિવિધતા જોવા મળે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
$1963$ માં,નોર્મન બોર્લોગે જાપાનીઝ જાત $Norin-10$ માંથી વામન જનીનો ($Rht$ જનીનો) દાખલ કરીને ઘઉંની અર્ધ-વામન જાતો વિકસાવી હતી.
આ વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગ-પ્રતિકારક જાતોએ હરિયાળી ક્રાંતિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષામાં તેમના યોગદાન બદલ,તેમને $1970$ માં નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.

(D) જીન બેંક એ એક પ્રકારની બાયોરિપોઝિટરી છે જે આનુવંશિક દ્રવ્યનું સંરક્ષણ કરે છે.
વનસ્પતિ સંરક્ષણમાં,આનુવંશિક દ્રવ્યને બીજ (સીડ બેંક) ના સ્વરૂપમાં અથવા વાનસ્પતિક દ્રવ્ય અને પેશી સંવર્ધન તકનીકો (જે વનસ્પતિઓ બીજ ઉત્પન્ન કરતી નથી અથવા જેના બીજ અલ્પજીવી હોય છે) દ્વારા સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
તેથી,બંને $(b)$ અને $(c)$ એ જીન બેંકમાં વપરાતી સાચી પદ્ધતિઓ છે.

(D) જનીનિક ધોવાણ એટલે કોઈ પ્રજાતિ કે વસ્તીમાં રહેલી જનીનિક વિવિધતાનો નાશ થવો.
$1$. વનનાબૂદી કુદરતી નિવાસસ્થાનોનો નાશ કરે છે,જેના કારણે પાકના જંગલી સંબંધીઓ અને વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થાય છે.
$2$. સ્થળાંતરિત ખેતીમાં ઘણીવાર મોટા વિસ્તારમાં જંગલો સાફ કરવામાં આવે છે,જે સ્થાનિક જાતો અને જનીનિક વિવિધતાના નુકસાનમાં પરિણમે છે.
$3$. આધુનિક ખેતીમાં જનીનિક રીતે સમાન એવી વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો (HYVs) અપનાવવાથી પરંપરાગત અને વિવિધતાસભર જાતો દૂર થાય છે,જેનાથી પાકના જનીન ભંડોળમાં મોટો ઘટાડો થાય છે.
તેથી,ઉપરોક્ત તમામ પરિબળો જનીનિક ધોવાણ માટે જવાબદાર છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
વાયરસ મુક્ત છોડ મેળવવા માટે વનસ્પતિ પેશી સંવર્ધનમાં પ્રરોહાગ્ર સંવર્ધન (Shoot tip culture) નો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે.
જો કોઈ છોડ વાયરસથી સંક્રમિત હોય તો પણ,અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી (પ્રરોહાગ્ર) સામાન્ય રીતે વાયરસ મુક્ત રહે છે કારણ કે વર્ધનશીલ પેશીમાં કોષ વિભાજનનો દર ખૂબ જ ઝડપી હોય છે,જેની સાથે વાયરસ ગતિ જાળવી શકતા નથી.
આ તકનીકનો ઉપયોગ કેળા,બટાકા અને શેરડી જેવા વાનસ્પતિક પ્રજનન કરતા પાકોના જર્મપ્લાઝમના આંતરરાષ્ટ્રીય આદાન-પ્રદાન માટે મોટા પાયે કરવામાં આવે છે.

(A) $Ex-situ$ (સ્થાન-બાહ્ય) સંરક્ષણમાં પસંદ કરેલી દુર્લભ વનસ્પતિઓ અથવા પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહારના સ્થળોએ સંરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
$Ginkgo$ $biloba$,જે એક સમયે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓની યાદીમાં હતું,તે હવે સફળ $ex-situ$ સંરક્ષણ પ્રયાસોને કારણે વિશ્વભરના વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને શહેરી વિસ્તારોમાં સારી રીતે વિકસી રહ્યું છે.

(A) ઓર્થોડોક્સ બીજ એવા બીજ છે જેમને ઓછી ભેજવાળી સ્થિતિ (નિર્જલીકરણ) સુધી સૂકવી શકાય છે અને તેમની જીવંતતા ગુમાવ્યા વિના લાંબા સમય સુધી નીચા તાપમાને સંગ્રહિત કરી શકાય છે. આ ગુણધર્મને કારણે તે સીડ બેંકોમાં લાંબા ગાળાના સંગ્રહ માટે યોગ્ય છે. તેનાથી વિપરીત,રિકેલ્સિટ્રન્ટ (recalcitrant) બીજ આવા નિર્જલીકરણ અથવા નીચા તાપમાનના સંગ્રહને સહન કરી શકતા નથી.

(C) $New \text{ World}$ શબ્દ અમેરિકા ખંડ માટે વપરાય છે, જ્યારે $Old \text{ World}$ એ આફ્રિકા, એશિયા અને યુરોપ માટે વપરાય છે.
બટાટા $(Solanum \text{ tuberosum})$ દક્ષિણ અમેરિકાના એન્ડીઝ પ્રદેશ $(New \text{ World})$ માં ઉદ્ભવ્યા હતા અને $16^{th}$ સદી દરમિયાન યુરોપ $(Old \text{ World})$ માં લાવવામાં આવ્યા હતા.
ડાંગર, શેરડી અને ઘઉં એ $Old \text{ World}$ (એશિયા અને મધ્ય પૂર્વ) માં ઉદ્ભવેલા પાક છે.

(A) ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ જર્મપ્લાઝમ (જેમ કે બીજ, ભ્રૂણ અથવા પેશીઓ) ને થીજી ગયેલી સ્થિતિમાં લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરવાની એક તકનીક છે।
આ પ્રક્રિયામાં જૈવિક પદાર્થોને પ્રવાહી નાઇટ્રોજનમાં $-196^{\circ}C$ તાપમાને સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે।
આ અત્યંત નીચા તાપમાને કોષોની તમામ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અટકી જાય છે, જેના કારણે પદાર્થને લાંબા સમય સુધી બગડ્યા વગર સાચવી શકાય છે।

(D) સેન્ટ્રલ નેશનલ હર્બેરિયમ,જે ભારતનું સૌથી મોટું હર્બેરિયમ છે,તે કોલકાતા (હાવડા) નજીક આવેલા ઇન્ડિયન બોટનિકલ ગાર્ડનમાં આવેલું છે. તેમાં સૂકા વનસ્પતિના નમૂનાઓનો વિશાળ સંગ્રહ છે.

(C) ડાંગર $(Oryza \text{ } sativa)$ નું ઉદગમ સ્થાન ઇન્ડો-મલાયન પ્રદેશ માનવામાં આવે છે, જેમાં ભારત, ચીન અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના ભાગોનો સમાવેશ થાય છે। વાવિલોવે આ પ્રદેશને ડાંગર સહિતના ઘણા ખેતીલાયક પાકો માટે વિવિધતાનું પ્રાથમિક કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાવ્યું હતું।

(B) $RR-21$ એ ઘઉં $(Triticum \text{ } aestivum)$ ની એક જાણીતી વધુ ઉત્પાદન આપતી જાત છે.
તેને કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારવા માટે વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમો દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.
તેથી, સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(D) વિલુપ્ત થવાના આરે રહેલી વનસ્પતિની જાતિને $Gene \ Bank$ (જીન બેંક) માં સાચવી શકાય છે.
$Gene \ Banks$ એ $ex-situ$ (સ્થાનબાહ્ય) સંરક્ષણનો એક પ્રકાર છે,જેમાં જૈવવિવિધતા જાળવી રાખવા માટે જનીનિક દ્રવ્ય (બીજ,પરાગરજ અથવા પેશીઓ) ને નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
જોકે $Botanical \ Gardens$ (વનસ્પતિ ઉદ્યાનો) અને $National \ Parks$ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો) નો ઉપયોગ પણ સંરક્ષણ માટે થાય છે,પરંતુ $Gene \ Banks$ ખાસ કરીને જોખમમાં રહેલી જાતિઓની જનીનિક વિવિધતાના લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ માટે બનાવવામાં આવે છે.

(A) $Gene \text{ } Bank$ (જીન બેંક) એ એક પ્રકારનું બાયોરિપોઝિટરી છે જે આનુવંશિક સામગ્રીનું જતન કરે છે। વનસ્પતિઓ માટે, આ બીજ, પેશી સંવર્ધન અથવા $DNA$ ના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે। પ્રાણીઓ માટે, તેમાં ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન દ્વારા શુક્રાણુ, અંડકોષ અથવા ભ્રૂણનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે। કારણ કે લુપ્ત થયેલી પ્રજાતિ હવે કુદરતી આવાસમાં અસ્તિત્વમાં નથી, તેથી તેની આનુવંશિક માહિતી માત્ર આવી વિશિષ્ટ સંગ્રહ સુવિધાઓ દ્વારા જ જાળવી શકાય છે, તેથી $Gene \text{ } Bank$ એ સાચો જવાબ છે।

(B) જીવંત અશ્મિ એ એવો સજીવ છે જે લાંબા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયગાળા દરમિયાન બદલાયા વગર રહ્યો છે અને તેને કોઈ નજીકના જીવંત સંબંધીઓ નથી.
$Ginkgo$ $biloba$ એ જીવંત અશ્મિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કારણ કે તે $Ginkgophyta$ વિભાગની એકમાત્ર જીવંત પ્રજાતિ છે,જેના અશ્મિઓ $200$ મિલિયન વર્ષોથી વધુ જૂના છે.
$Gnetum$,$Riccia$,અને $Pinus$ એ $Ginkgo$ ના સંદર્ભમાં જીવંત અશ્મિની વ્યાખ્યામાં બંધબેસતા નથી.

(A) ટિશ્યુ કલ્ચર એ વનસ્પતિ બાયોટેકનોલોજીની એક તકનીક છે જેમાં વનસ્પતિ પેશીના નાના ટુકડાઓ (એક્સપ્લાન્ટ્સ) ને જંતુરહિત પોષક માધ્યમમાં ઉગાડીને સંપૂર્ણ છોડ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ બીજનો ઉપયોગ કર્યા વિના વનસ્પતિના વાનસ્પતિક પ્રજનનની મંજૂરી આપે છે,જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે નવી સંતતિ આનુવંશિક રીતે પિતૃ છોડ જેવી જ હોય છે.

(B) $Gene \text{ } bank$ (જીન બેંક) એ એક પ્રકારનું બાયોરિપોઝિટરી છે જે જનીનિક પદાર્થોનું સંરક્ષણ કરે છે। વનસ્પતિઓ માટે, આ પ્રક્રિયા છોડના ટુકડાઓને થીજવીને અથવા બીજને સંગ્રહિત કરીને (દા.ત., સીડ બેંકમાં) કરવામાં આવે છે। આ સુવિધાઓ લુપ્તપ્રાય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ અને જનીનિક વિવિધતા જાળવવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે।

(D) વનસ્પતિઓની જંગલી જાતો આનુવંશિક વિવિધતાનો આવશ્યક ભંડાર છે. તેમાં ઘણીવાર રોગો,જીવાતો અને પર્યાવરણીય તણાવ (જેમ કે દુષ્કાળ અથવા ક્ષારતા) સામે પ્રતિકાર કરવા માટેના જનીનો હોય છે,જે પસંદગીયુક્ત સંવર્ધન દરમિયાન પાલતુ પાકની જાતોમાં કદાચ ખોવાઈ ગયા હોય. આ જંગલી સંબંધીઓનું સંરક્ષણ કરીને,વૈજ્ઞાનિકો તેનો ઉપયોગ વનસ્પતિ સંવર્ધન કાર્યક્રમોમાં કરી શકે છે જેથી આ ફાયદાકારક લક્ષણોને ભવિષ્યની પાકની જાતોમાં સામેલ કરી શકાય,જેનાથી ઉત્પાદન અને સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો થાય છે.

(C) "Centres of Origin of Cultivated Plants" (ખેતીલાયક છોડના ઉદ્ભવના કેન્દ્રો) નો ખ્યાલ રશિયન વનસ્પતિશાસ્ત્રી અને જિનેટિસ્ટ નિકોલાઈ વાવિલોવ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
તેમણે એવા ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારો ઓળખી કાઢ્યા હતા જ્યાં પાક અને તેમના જંગલી સંબંધીઓની સૌથી વધુ વિવિધતા જોવા મળે છે, જેને તેમણે ઉદ્ભવના કેન્દ્રો તરીકે ઓળખાવ્યા હતા.

(A) વાર્ષિક ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ વિશ્વના ટોચના ચાર પાક મકાઈ,ઘઉં,ડાંગર અને બટાકા છે.
મકાઈ,ઘઉં અને ડાંગર $Poaceae$ (જેને $Gramineae$ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) કુળના છે.
બટાકા $Solanaceae$ કુળના છે.
તેથી,ટોચના ચાર પાક $Poaceae$ અને $Solanaceae$ કુળના છે.

(A) $Simmondsia \ chinensis$ $(Jojoba)$ ના બીજમાં આશરે $50\%$ પ્રવાહી મીણ (liquid wax) હોય છે.
આ પ્રવાહી મીણનો ઉપયોગ એવી મશીનરી માટે ઉચ્ચ-પ્રદર્શન લ્યુબ્રિકન્ટ તરીકે થઈ શકે છે જે દબાણ હેઠળ કામ કરે છે,પરંતુ જેમાં તાપમાનમાં મોટો ફેરફાર થતો નથી.

(C) $Azadirachta indica$ (લીમડો/Margosa) એ ઓછો ઉપયોગમાં લેવાતો તેલીબિયાંનો પાક ગણાય છે.
તેનું તેલ તેના બીજમાંથી મેળવવામાં આવે છે,જેમાં ઔષધીય અને કૃષિ ક્ષેત્રે ઉપયોગી વિવિધ જૈવિક સક્રિય સંયોજનો હોય છે.

(B) ટ્રિટિકેલ એ ઘઉં અને રાયના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ માનવસર્જિત અનાજનો પાક છે.
ટ્રિટિકેલના બે મુખ્ય પ્રકારો છે:
$(i)$ હેક્ઝાપ્લોઇડ ટ્રિટિકેલ: ટેટ્રાપ્લોઇડ ઘઉં $(Triticum \text{ turgidum})$ અને ડિપ્લોઇડ રાય $(Secale \text{ cereale})$ ના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવે છે.
$(ii)$ ઓક્ટાપ્લોઇડ ટ્રિટિકેલ: હેક્ઝાપ્લોઇડ ઘઉં $(Triticum \text{ aestivum})$ અને ડિપ્લોઇડ રાય $(Secale \text{ cereale})$ ના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવે છે.

(B) સામાન્ય રીતે 'જોજોબા' તરીકે ઓળખાતી વનસ્પતિ $Simmondsia$ $chinensis$ છે.
તે મેક્સિકો અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સોનોરન રણની મૂળ વતની એક ક્ષુપ (છોડ) છે.
તે તેના બીજમાંથી મેળવવામાં આવતા પ્રવાહી મીણ (જોજોબા તેલ) માટે જાણીતી છે,જેનો ઉપયોગ કોસ્મેટિક અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગોમાં વ્યાપકપણે થાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) $Triticale$ એ ઘઉં $(Triticum)$ અને રાઈ $(Secale)$ ના સંકરણ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ માનવ-નિર્મિત ધાન્ય પાક છે.
તેનો મુખ્ય ઉપયોગ પશુઓના ચારા તરીકે થાય છે કારણ કે તેના લોટમાં બ્રેડ કે રોટલી બનાવવા માટે જરૂરી ગ્લુટેન ગુણવત્તાનો અભાવ હોય છે.

(C) બિન-પરંપરાગત તેલીબિયાં એવા છોડ છે જે સામાન્ય રીતે તેલ માટે ઉગાડવામાં આવતા નથી,પરંતુ તેમના બીજમાં તેલનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. $Cucurbita\ foetidissima$ (જંગલી દૂધી) અને $Citrullus\ colocynthis$ (કોલોસિન્થ) બંને વનસ્પતિ તેલના સંભવિત બિન-પરંપરાગત સ્ત્રોત તરીકે ઓળખાય છે. આ છોડ શુષ્ક વાતાવરણમાં અનુકૂલિત થાય છે અને તેમના બીજમાં નોંધપાત્ર માત્રામાં તેલ હોય છે,જેનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક અથવા પોષક હેતુઓ માટે કરી શકાય છે.

(A) $Parthenium \ argentatum$ (ગ્વાયુલ) એ મુખ્યત્વે કુદરતી રબરના સ્ત્રોત તરીકે જાણીતો છોડ છે,ફર્નિચરના લાકડા માટે નહીં. તેથી,આ જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલી છે.
$Leucaena \ leucocephala$ એ શિંગો ધરાવતો છોડ છે જે વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$Simmondsia \ chinensis$ (જોજોબા) તેના બીજમાંથી પ્રવાહી મીણ મેળવવા માટે જાણીતું છે.
$Psophocarpus \ tetragonolobus$ (વિંગ્ડ બીન) એ અત્યંત પૌષ્ટિક છોડ છે જેના બીજ પ્રોટીન માટે ખાવામાં આવે છે.

(D) $Triticale$ એ માનવસર્જિત પ્રથમ અનાજનો પાક છે.
તે $Triticum$ (ઘઉં) અને $Secale$ (રાઈ) વચ્ચેના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.
આ આંતરપ્રજાતીય સંકરણ (intergeneric hybridization) ઘઉંની વધુ ઉપજ અને દાણાની ગુણવત્તાને રાઈની મજબૂતી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાથે જોડવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું.

(B) જોજોબાનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Simmondsia\ chinensis$ છે.
તે એક ક્ષુપ (shrub) છે જે મેક્સિકો અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રણ પ્રદેશોનું વતની છે.
તે આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેના બીજમાંથી પ્રવાહી મીણ મળે છે,જેને સામાન્ય રીતે જોજોબા તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જેનો ઉપયોગ કોસ્મેટિક અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગોમાં વ્યાપકપણે થાય છે.

(D) $Triticum$ પ્રજાતિમાં વિવિધ પ્લોઇડી સ્તર ધરાવતી જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
$Triticum$ $monococcum$ એ દ્વિગુણિત $(2n = 14)$ જાતિ છે.
$Triticum$ $durum$ અને $Triticum$ $turgidum$ એ ચતુર્ગુણિત $(4n = 28)$ જાતિઓ છે.
$Triticum$ $aestivum$,જે સામાન્ય રીતે બ્રેડ ઘઉં તરીકે ઓળખાય છે,તે હેક્ઝાપ્લોઇડ $(6n = 42)$ જાતિ છે.
તેથી,સાચો જવાબ $T. aestivum$ છે.

(D) $Azadirachta indica$ (લીમડો),$Shorea robusta$ (સાલ),અને $Madhuca indica$ (મહુડો) એ તમામ વનસ્પતિઓ છે જે તેલયુક્ત બીજ ઉત્પન્ન કરે છે,પરંતુ ઔદ્યોગિક ખેતીમાં તેમને પરંપરાગત રીતે 'અન્ડરયુટિલાઈઝ્ડ' અથવા બિન-પરંપરાગત તેલીબિયાંના પાક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રજાતિઓ ઘણીવાર જંગલોમાંથી અથવા કૃષિ-વન પ્રણાલીઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે અને તેમાં સાબુ,લ્યુબ્રિકન્ટ્સ અને બાયોફ્યુઅલ બનાવવા માટે વપરાતા બિન-ખાદ્ય તેલના ઉત્પાદન માટે નોંધપાત્ર ક્ષમતા રહેલી છે.

(C) $Triticale$ એ ઘઉં ($Triticum$ $aestivum$) અને રાઈ ($Secale$ $cereale$) ના સંકરણ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ માનવ-નિર્મિત અનાજ છે.
શરૂઆતમાં,પ્રથમ ઉત્પાદિત $Triticale$ એ હેક્ઝાપ્લોઇડ $(6n)$ સંકર જાત હતી.
ત્યારબાદ,સંવર્ધન કાર્યક્રમો દ્વારા ઓક્ટાપ્લોઇડ $(8n)$ જાતો પણ વિકસાવવામાં આવી હતી.
તેથી,$Triticale$ તેની ચોક્કસ જાતને આધારે હેક્ઝાપ્લોઇડ અને ઓક્ટાપ્લોઇડ બંને હોઈ શકે છે.