Biodiversity and Wild Life Conservation Questions in Gujarati

(B) સ્થાનિક (Endemic) પ્રજાતિઓ એવી વનસ્પતિઓ અથવા પ્રાણીઓ છે જે ફક્ત કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે અને કુદરતી રીતે વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય જોવા મળતી નથી. તેથી,તેઓ એક ચોક્કસ વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત હોય છે.

(C) $1992$ માં બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરોમાં યોજાયેલ પૃથ્વી સંમેલન,સત્તાવાર રીતે યુનાઇટેડ નેશન્સ કોન્ફરન્સ ઓન એન્વાયરમેન્ટ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ $(UNCED)$ તરીકે ઓળખાય છે.
આ એક સીમાચિહ્નરૂપ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદ હતી જેનો ઉદ્દેશ્ય પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને સામાજિક-આર્થિક વિકાસની તાત્કાલિક સમસ્યાઓને ઉકેલવાનો હતો.
આ સંમેલનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પર્યાવરણનું સંરક્ષણ અને વૈશ્વિક સ્તરે ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો.

(B) પરિવારનું કદ બે બાળકો સુધી મર્યાદિત રાખવાનો ખ્યાલ મુખ્યત્વે વસ્તી નિયંત્રણ માટે છે. માનવ વસ્તીને સ્થિર કરીને,કુદરતી સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટે છે,જે સીધી રીતે પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવામાં અને પરિસ્થિતિકીય તંત્રને સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે. વસ્તીમાં અતિશય વધારો સંસાધનોના વધુ પડતા શોષણ તરફ દોરી જાય છે,જે કુદરતી પરિસ્થિતિકીય તંત્રની સ્થિરતાને ખોરવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. $Rauwolffia$ $serpentina$ (જે સામાન્ય રીતે સર્પગંધા તરીકે ઓળખાય છે) એક ઔષધીય વનસ્પતિ છે,જેને તેના ઔષધીય ગુણો માટે વધુ પડતા ઉપયોગ અને રહેઠાણના નાશને કારણે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે.
$Lycopersicum$ (ટામેટા),$Dalbergia$ (સીસમ),અને $Cedrus$ (દેવદાર) ને $Rauwolffia$ ના સંદર્ભમાં લુપ્તપ્રાય તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતી નથી.

(C) રેડ ડેટા બુક એ એક જાહેર દસ્તાવેજ છે જે પ્રાણીઓ,વનસ્પતિઓ અને ફૂગની નાશપ્રાય અને દુર્લભ પ્રજાતિઓની નોંધણી કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત,તે કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં જોવા મળતી સ્થાનિક ઉપ-પ્રજાતિઓની માહિતી પણ ધરાવે છે. તે જૈવિક પ્રજાતિઓની સંરક્ષણ સ્થિતિની વ્યાપક યાદી તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) વિશ્વ વન્યજીવ સપ્તાહ દર વર્ષે ભારતમાં $1$ થી $7$ ઓક્ટોબર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ સપ્તાહનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વન્યજીવ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ અને સુરક્ષા વિશે જાગૃતિ લાવવાનો છે.

(B) ભારતનો $Bishnoi$ સમુદાય પ્રકૃતિ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રત્યેની તેમની ઊંડી પ્રતિબદ્ધતા માટે જાણીતો છે.
તેઓ કાળિયાર $(Antilope \text{ cervicapra})$ ને પવિત્ર પ્રાણી માને છે અને ઐતિહાસિક રીતે તેનું શિકાર અને ગેરકાયદેસર શિકારથી રક્ષણ કર્યું છે, ખાસ કરીને રાજસ્થાન અને હરિયાણા રાજ્યમાં.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. નિવાસસ્થાનનો વિનાશ એ વન્યજીવન માટે સૌથી ગંભીર અને જોખમી ખતરો માનવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે કુદરતી નિવાસસ્થાન વન્યજીવોના અસ્તિત્વ અને પ્રજનન માટે જરૂરી સંસાધનો,જેમ કે ખોરાક,આશ્રય અને યોગ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. જ્યારે આ નિવાસસ્થાનોનો નાશ થાય છે,ત્યારે પ્રજાતિઓ તેમના ઘર અને સંસાધનો ગુમાવે છે,જે તેમની વસ્તીમાં ઝડપી ઘટાડો અને અંતે લુપ્તતા તરફ દોરી જાય છે.

(C) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ સરકાર દ્વારા સમગ્ર નિવસનતંત્રના સંરક્ષણ માટે સ્થાપિત કરવામાં આવેલ એક સુરક્ષિત વિસ્તાર છે.
આમાં તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં વનસ્પતિજગત (Flora) અને પ્રાણીજગત (Fauna) બંનેનું સંરક્ષણ સામેલ છે.
તેથી,રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં $(a)$ અને $(b)$ બંનેનું સંરક્ષણ થાય છે.

(B) $Nepenthes$ (કલશપર્ણી) એ માંસાહારી વનસ્પતિઓનું એક પ્રજાતિ છે। આ પ્રજાતિની ઘણી જાતિઓ, જેમ કે $Nepenthes$ $\text{khasiana}$, રહેઠાણના વિનાશ અને વધુ પડતા સંગ્રહને કારણે ભયંકર રીતે લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓની યાદીમાં સામેલ છે। યુકેલિપ્ટસ, સેરાટોફિલમ અને ડેલોનિક્સ સામાન્ય રીતે આ સંદર્ભમાં ભયંકર રીતે લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતી નથી।

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
જનીન બેંક એ વિશિષ્ટ સુવિધાઓ છે જ્યાં લુપ્તપ્રાય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના જર્મપ્લાઝમ,જેમાં બીજ,પરાગરજ અથવા પેશી સંવર્ધનનો સમાવેશ થાય છે,તેને જૈવવિવિધતા જાળવવા માટે નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
ભારતમાં,નવી દિલ્હીમાં આવેલ $NBPGR$ (નેશનલ બ્યુરો ઓફ પ્લાન્ટ જેનેટિક રિસોર્સિસ) વિવિધ પાક પ્રજાતિઓ અને તેમના જંગલી સંબંધીઓની જનીન બેંક જાળવવા માટેની મુખ્ય સંસ્થા છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે. $IUCN$ (ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર) રેડ ડેટા બુક જાળવે છે. આ દસ્તાવેજ જૈવિક પ્રજાતિઓની વૈશ્વિક સંરક્ષણ સ્થિતિની વ્યાપક યાદી તરીકે કામ કરે છે,જેમાં ખાસ કરીને વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓની યાદી આપવામાં આવી છે.

(C) લંડનમાં આવેલ રોયલ બોટનિક ગાર્ડન્સ,ક્યુ,વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ ઉદ્યાનોમાંનું એક હોવા માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. તે જીવંત વનસ્પતિઓનો વિશ્વનો સૌથી મોટો સંગ્રહ અને લાખો સચવાયેલા વનસ્પતિ નમૂનાઓ ધરાવતું વિશાળ હર્બેરિયમ ધરાવે છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,તે મુખ્યત્વે એક મોટા વનસ્પતિ ઉદ્યાન તરીકે ઓળખાય છે.

(D) સ્થાનિક (એન્ડેમિક) પ્રજાતિઓ એવી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ છે જે ફક્ત એક ચોક્કસ ભૌગોલિક પ્રદેશમાં જ જોવા મળે છે અને વિશ્વમાં બીજે ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
સિમ્પેટ્રિક પ્રજાતિઓ તે છે જે એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહે છે.
એલોપેટ્રિક પ્રજાતિઓ તે છે જે અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં રહે છે.
સિબલિંગ પ્રજાતિઓ એવી પ્રજાતિઓ છે જે બાહ્ય રચનામાં સમાન હોય છે પરંતુ પ્રજનનની દ્રષ્ટિએ અલગ હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) $Biosphere$ reserves (જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારો) નો ખ્યાલ સંરક્ષણ માટેનો એક આધુનિક અને સર્વગ્રાહી અભિગમ રજૂ કરે છે।
પરંપરાગત સુરક્ષિત વિસ્તારોથી વિપરીત, $Biosphere$ reserves એ વિશાળ, બહુહેતુક સુરક્ષિત વિસ્તારો છે જેનો ઉદ્દેશ્ય જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવાની સાથે ટકાઉ વિકાસ અને સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે।
તેમને ત્રણ ઝોનમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે: કોર ઝોન (સખત સુરક્ષિત), બફર ઝોન (મર્યાદિત માનવીય પ્રવૃત્તિ), અને ટ્રાન્ઝિશન ઝોન (ટકાઉ માનવીય પ્રવૃત્તિ), જે માનવીય જરૂરિયાતો અને પ્રકૃતિના સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની મંજૂરી આપે છે।

(B) $2$ સમુદાયો અથવા નિવાસસ્થાનો (દા.ત.,જંગલ અને ઘાસના મેદાનો) વચ્ચેના સંક્રમણ વિસ્તારને ઇકોટન (Ecotone) કહેવામાં આવે છે.
ઇકોટન વિસ્તારમાં નજીકના સમુદાયોની તુલનામાં પ્રજાતિઓની સંખ્યામાં વધારો અને ઉચ્ચ વસ્તી ગીચતા જોવા મળે છે,જેને એજ ઇફેક્ટ (Edge effect) કહેવામાં આવે છે.
આ સંક્રમણ વિસ્તારોમાં જે પ્રજાતિઓ વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે તેને એજ સ્પીસીઝ (Edge species) કહેવામાં આવે છે.

(D) ભારતનો જૈવવિવિધતા અધિનિયમ (Biological Diversity Act) સંસદ દ્વારા $2002$ માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
આ અધિનિયમ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ,તેના ઘટકોના ટકાઉ ઉપયોગ અને જૈવિક સંસાધનોના ઉપયોગથી થતા લાભોની ન્યાયી અને સમાન વહેંચણી માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો.

(C) પશ્ચિમ ઘાટને વિશ્વના આઠ 'સૌથી ગરમ હોટસ્પોટ્સ' (hottest hotspots) પૈકીના એક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે ભારતના કુલ ભૂમિ વિસ્તારના લગભગ $4\%$ જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે,પરંતુ અહીં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓની અત્યંત વધુ વિવિધતા અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ (endemism) જોવા મળે છે,ખાસ કરીને ઉભયજીવીઓ,સરીસૃપો અને પુષ્પધારી વનસ્પતિઓમાં. તેથી,પશ્ચિમ ઘાટ એ ભારતનો સૌથી વધુ જૈવવિવિધતા ધરાવતો વિસ્તાર છે.

(D) પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ ભારતીય સંસદ દ્વારા વર્ષ $1986$ માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અધિનિયમ ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના બાદ પર્યાવરણના રક્ષણ અને સુધારણા માટે અને તેની સાથે જોડાયેલી બાબતો માટે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.

(C) સાચો જવાબ $(c)$ છે.
ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન એ એક 'એક્સ-સીટુ' (ex-situ) સંરક્ષણ પદ્ધતિ છે, જેમાં પેશી સંવર્ધન, ભ્રૂણ, પ્રાણી કોષો/પેશીઓ અને શુક્રકોષો જેવા જૈવિક પદાર્થોને પ્રવાહી નાઈટ્રોજન $(N_2)$ નો ઉપયોગ કરીને $-196^{\circ}C$ તાપમાને સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે।
'એક્સ-સીટુ' સંરક્ષણ એટલે સજીવોનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સંરક્ષણ કરવું।
'એક્સ-સીટુ' સંરક્ષણના અન્ય ઉદાહરણોમાં વનસ્પતિ ઉદ્યાનો, પ્રાણી સંગ્રહાલયો, વાઇલ્ડલાઇફ સફારી પાર્ક અને જનીન બેંકોનો સમાવેશ થાય છે।
વન્યજીવ અભયારણ્યો, જૈવવિવિધતા આરક્ષિત વિસ્તારો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો એ 'ઇન-સીટુ' (in-situ) સંરક્ષણ પદ્ધતિઓના ઉદાહરણો છે।

(A) વધારે ઉત્પાદન આપતી જાતો (HYVs) ની રજૂઆતને કારણે મર્યાદિત સંખ્યામાં આનુવંશિક રીતે સમાન પાકની જાતોનો વ્યાપકપણે સ્વીકાર થયો છે.
આ પદ્ધતિ પરંપરાગત,વિવિધ સ્થાનિક જાતો (landraces) નું સ્થાન લે છે જે કુદરતી રીતે વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓમાં અનુકૂલિત હતી.
પરિણામે,ખેતીલાયક પાકોમાં આનુવંશિક વિવિધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે,જે સમગ્ર પાકની વસ્તીને જીવાતો,રોગો અને બદલાતી પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સામે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે.

(A) વન્યજીવન એટલે એવા તમામ સજીવો (વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ) જે તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં રહે છે અને જેમને મનુષ્યો દ્વારા પાળવામાં આવ્યા નથી કે ખેતી કરવામાં આવી નથી.
તેથી,તેમાં માનવ,પાલતુ પ્રાણીઓ અને ખેતીલાયક પાકો સિવાયના તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે.

(C) સાચો જવાબ છે.
વન્યજીવનનું તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં રક્ષણ કરવામાં આવે છે, જેને $in-situ$ સંરક્ષણ કહેવામાં આવે છે.
પરંતુ જ્યારે વનસ્પતિઓ કે પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર પ્રાણી સંગ્રહાલયો, વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અથવા બીજ બેંકો જેવા વિસ્તારોમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે, ત્યારે તેને $ex-situ$ સંરક્ષણ કહેવામાં આવે છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાનો દુર્લભ અને ભયંકર વનસ્પતિ પ્રજાતિઓના જર્મ પ્લાઝમનું જતન કરીને $ex-situ$ સંરક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ એવા જૈવભૌગોલિક વિસ્તારો છે જ્યાં જૈવવિવિધતાનો મોટો ભંડાર છે અને જે વિનાશના જોખમ હેઠળ છે.
શરૂઆતમાં,નોર્મન માયર્સ દ્વારા $25$ જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ ઓળખવામાં આવ્યા હતા.
હાલમાં,વિશ્વમાં માન્ય જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સની કુલ સંખ્યા $34$ છે.

(D) ભારતમાં કુલ $4$ જૈવવિવિધતાના હોટસ્પોટ્સ આવેલા છે. જે નીચે મુજબ છે:
$1$. હિમાલય
$2$. ઇન્ડો-બર્મા
$3$. પશ્ચિમ ઘાટ અને શ્રીલંકા
$4$. સુંડાલેન્ડ (જેમાં નિકોબાર ટાપુઓનો સમાવેશ થાય છે).
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) આદિ પુષ્પધારી વનસ્પતિઓ અથવા આદિ આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓ $Magnoliaceae$,$Betulaceae$ અને $Myricaceae$ જેવા કુળો સાથે સંબંધિત છે.
ભારતમાં,આ આદિ કુળો મુખ્યત્વે ઉત્તર પૂર્વ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે.
આ પ્રદેશ ભૌસ્તરીય રીતે જૂનો છે અને આ પ્રાચીન વનસ્પતિ વંશાવળીના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડે છે.
તેથી,સાચો જવાબ ઉત્તર પૂર્વ છે.

(A) જૈવવિવિધતા પરનું સંમેલન $(CBD)$ એ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ,તેના ઘટકોના ટકાઉ ઉપયોગ અને આનુવંશિક સંસાધનોમાંથી ઉદ્ભવતા લાભોની ન્યાયી અને સમાન વહેંચણી માટેની કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ છે.
તે $5$ જૂન $1992$ ના રોજ રિયો ડી જાનેરો ખાતે પૃથ્વી સંમેલન (Earth Summit) માં હસ્તાક્ષર માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું અને $29$ ડિસેમ્બર $1993$ ના રોજ અમલમાં આવ્યું હતું.

(A) આંતરરાષ્ટ્રીય જૈવવિવિધતા દિવસ એ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા જૈવવિવિધતાના મુદ્દાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ છે. તે મૂળભૂત રીતે દર વર્ષે $29$ ડિસેમ્બરે ઉજવવામાં આવતો હતો. જોકે,$2000$ માં જૈવવિવિધતા પરના સંમેલનને અપનાવવાની યાદમાં આ તારીખ બદલીને $22$ મે કરવામાં આવી હતી. આપેલા વિકલ્પોના આધારે,$29$ ડિસેમ્બર એ ઐતિહાસિક રીતે માન્ય તારીખ છે.

(D) ભારતને મસાલાઓની ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કાળા મરી $(Piper \, nigrum)$, એલચી $(Elettaria \, cardamomum)$, અને આદુ $(Zingiber \, officinale)$ એ તમામ ભારતીય ઉપખંડના, ખાસ કરીને પશ્ચિમ ઘાટ વિસ્તારના વતની છે.
તેથી, સૂચિબદ્ધ તમામ મસાલાઓનું પ્રાથમિક ઘર ભારત છે.

(D) જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ્સ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં પ્રજાતિઓની સમૃદ્ધિ અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે.
જોકે આ હોટ સ્પોટ્સ પૃથ્વીના કુલ જમીન વિસ્તારના $2\%$ કરતા પણ ઓછા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે,તેમ છતાં તેમાં જોવા મળતી પ્રજાતિઓની સંખ્યા અત્યંત વધારે છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,વિશ્વભરમાં ઓળખાયેલા $25$ જૈવવિવિધતાના હોટ સ્પોટ્સ પૃથ્વીની સપાટીના આશરે $1.4\%$ વિસ્તારને આવરી લે છે.
આ હોટ સ્પોટ્સનું કડક સંરક્ષણ કરવાથી ચાલુ રહેલા સામૂહિક વિલુપ્તીકરણને લગભગ $30\%$ સુધી ઘટાડી શકાય છે.

(B) જૈવવિવિધતાના 'હોટ સ્પોટ'નો ખ્યાલ સૌપ્રથમ $1988$ માં નોર્મન માયર્સ દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે આ પ્રદેશોને એવા વિસ્તારો તરીકે ઓળખાવ્યા હતા જે જૈવવિવિધતામાં સમૃદ્ધ છે અને જ્યાં રહેઠાણ ગુમાવવાનું નોંધપાત્ર જોખમ રહેલું છે.

(A) બોટનિક ગાર્ડન્સ કન્ઝર્વેશન ઇન્ટરનેશનલ $(BGCI)$ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ ડેટા મુજબ,સમગ્ર વિશ્વમાં $1500$ થી વધુ વનસ્પતિ ઉદ્યાનો અને આર્બોરેટા આવેલા છે. આ સંસ્થાઓ વનસ્પતિ સંરક્ષણ,સંશોધન અને જાહેર શિક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) પવિત્ર ઉપવનો અને પવિત્ર સરોવરો એ જંગલના વિસ્તારો અથવા જળાશયો છે જે સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા તેમની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વને કારણે સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
સિક્કિમમાં આવેલું $Khecheopalri$ સરોવર સ્થાનિક બૌદ્ધ અને લેપચા સમુદાયો દ્વારા પવિત્ર સરોવર માનવામાં આવે છે.
આ પરંપરાગત સંરક્ષણ પદ્ધતિઓનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જ્યાં સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ દ્વારા જૈવવિવિધતાનું જતન કરવામાં આવે છે.

(A) પવિત્ર ઉપવનો એ જંગલના એવા વિસ્તારો છે જે સ્થાનિક દેવતાઓ અથવા પૂર્વજોના આત્માઓને સમર્પિત હોય છે. આ વિસ્તારોનું રક્ષણ સ્થાનિક સમુદાયો દ્વારા ધાર્મિક માન્યતાઓ અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સુરક્ષાને કારણે,તેઓ ઘણી દુર્લભ,ભયગ્રસ્ત અને સ્થાનિક જાતિઓ માટે આશ્રયસ્થાન તરીકે કામ કરે છે,જે અન્યથા આસપાસના વિસ્તારોમાં રહેઠાણના વિનાશ અથવા શોષણને કારણે નાશ પામી શકે છે. તેથી,પવિત્ર ઉપવનોને ઇન-સિટુ (in-situ) સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ સ્થળો માનવામાં આવે છે.

(A) $Antilope \text{ } cervicapra$, જે સામાન્ય રીતે કાળિયાર તરીકે ઓળખાય છે, તે ભારતીય ઉપખંડનું વતની એન્ટિલોપ છે。
$IUCN$ ની ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓની રેડ લિસ્ટ મુજબ, કાળિયાર હાલમાં $Least \text{ } Concern$ $(LC)$ એટલે કે 'ઓછા જોખમવાળી' શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત થયેલ છે。
જોકે, ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અને જૂના પાઠ્યપુસ્તકોના સંદર્ભમાં, રહેઠાણના નુકસાન અને શિકારને કારણે તેને અગાઉ $Vulnerable$ (અસુરક્ષિત) માનવામાં આવતું હતું。
આપેલા વિકલ્પોને ધ્યાનમાં લેતા, $Vulnerable$ એ સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ છે。

(D) જાતિઓ ઘણા પારિસ્થિતિક અને જૈવિક પરિબળોને કારણે વિલુપ્ત થવા માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.
$1$. મોટું શરીરનું કદ: મોટા પ્રાણીઓને ઘણીવાર વધુ સંસાધનોની જરૂર હોય છે અને તેમનો પ્રજનન દર ઓછો હોય છે,જે તેમને નબળા બનાવે છે.
$2$. નાની વસ્તી: નાની વસ્તીમાં આનુવંશિક વિવિધતા ઓછી હોય છે અને તે પર્યાવરણીય ફેરફારો અને અચાનક બનતી ઘટનાઓ પ્રત્યે ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે.
$3$. ઉચ્ચ પોષક સ્તર: ઉચ્ચ પોષક સ્તરના સજીવો (જેમ કે ટોચના શિકારીઓ) ઝેરી પદાર્થોના જૈવિક વિશાલન (biomagnification) અને મોટા શિકાર આધાર પર નિર્ભરતાને કારણે જોખમમાં હોય છે.
તેથી,આ તમામ પરિબળો વિલુપ્ત થવાના જોખમમાં ફાળો આપે છે.

(D) ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર $(IUCN)$,જે અગાઉ વર્લ્ડ કન્ઝર્વેશન યુનિયન તરીકે ઓળખાતું હતું,તે $IUCN$ રેડ લિસ્ટ ઓફ થ્રેટન્ડ સ્પીસીઝ (ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓની લાલ યાદી) જાળવે છે. આને ઘણીવાર 'રેડ ડેટા બુક' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જૈવિક પ્રજાતિઓની વૈશ્વિક સંરક્ષણ સ્થિતિની વ્યાપક યાદીનું વર્ણન કરવા માટે આ બંને શબ્દોનો ઉપયોગ એકબીજાના પર્યાય તરીકે થાય છે.

(C) $Lantana$ $camara$ એ એક આક્રમક વિદેશી પ્રજાતિ છે જેને ભારતમાં સુશોભનના છોડ તરીકે લાવવામાં આવી હતી। તે ભારતના ઘણા જંગલ વિસ્તારોમાં ઝડપથી ફેલાઈ ગઈ છે, જે સ્થાનિક વનસ્પતિઓ સાથે સ્પર્ધા કરે છે અને આ નિવસનતંત્રોની જૈવવિવિધતામાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરે છે।

(D) પરિસ્થિતિકીય સેવાઓ એ માનવજાતને કુદરતી નિવસનતંત્રમાંથી મળતા લાભો છે. તેમાં પ્રોવિઝનિંગ સેવાઓ (જેમ કે ખોરાક અને પાણી),નિયમનકારી સેવાઓ (જેમ કે આબોહવાનું નિયંત્રણ અને પાણીનું શુદ્ધિકરણ),અને સહાયક સેવાઓ (જેમ કે જમીનનું નિર્માણ અને રક્ષણ) નો સમાવેશ થાય છે. જમીનનું રક્ષણ,પાણીનું સંરક્ષણ/શુદ્ધિકરણ અને આબોહવાનું નિયંત્રણ એ તમામ તંદુરસ્ત નિવસનતંત્ર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી મહત્વપૂર્ણ સેવાઓ હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં,ખાસ કરીને ભારતમાં,$Ocimum$ $basilicum$ (તુલસી) ને એક પવિત્ર છોડ માનવામાં આવે છે અને તેના ઔષધીય અને આધ્યાત્મિક મહત્વને કારણે તેની પૂજા કરવામાં આવે છે.
$Ficus$ $bengalensis$ (વડ) ને પણ કેટલીક પરંપરાઓમાં પવિત્ર માનવામાં આવે છે,પરંતુ દૈનિક પૂજાના સંદર્ભમાં $Ocimum$ $basilicum$ સૌથી વધુ જાણીતો પવિત્ર છોડ છે.

(C) જંગલી જાતિ $Oryza$ $minuta$ માં એવા જનીનો હોય છે જે ડાંગરના ચાર મુખ્ય રોગો સામે પ્રતિકારક શક્તિ પૂરી પાડે છે, જેમાં બેક્ટેરિયલ બ્લાઈટ, બ્લાસ્ટ, શીથ બ્લાઈટ અને વ્હાઇટ-બેક્ડ પ્લાન્ટહોપરનો સમાવેશ થાય છે. આ જનીનોને ખેતીલાયક ડાંગરની જાતોમાં સફળતાપૂર્વક સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા છે જેથી તેમની રોગ પ્રતિકારક શક્તિમાં સુધારો કરી શકાય.

(A) આલ્ફા વિવિધતા,જેને $\alpha$-વિવિધતા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે કોઈ ચોક્કસ સમુદાય અથવા નિવસનતંત્રની અંદર રહેલી વિવિધતાને દર્શાવે છે. તે કોઈ ચોક્કસ નિવાસસ્થાન અથવા સ્થાનિક વિસ્તારમાં હાજર પ્રજાતિઓની સંખ્યાનું માપન કરે છે.

(B) જૈવવિવિધતાને અવકાશી સ્કેલના આધારે ત્રણ સ્તરોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. $\alpha$-વિવિધતા (આલ્ફા વિવિધતા): તે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર અથવા સમુદાયની અંદરની વિવિધતા દર્શાવે છે.
$2$. $\beta$-વિવિધતા (બીટા વિવિધતા): તે સમુદાયો વચ્ચેની વિવિધતા દર્શાવે છે,જે નિવાસસ્થાનો અથવા સમુદાયોના ઢાળ સાથે પ્રજાતિઓના બદલાવનો દર સૂચવે છે.
$3$. $\gamma$-વિવિધતા (ગેમા વિવિધતા): તે સમગ્ર લેન્ડસ્કેપ અથવા ભૌગોલિક પ્રદેશની વિવિધતા દર્શાવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $\beta$-વિવિધતા છે.

(D) જૈવવિવિધતા પૃથ્વી પરના જીવનની વિવિધતા અને પરિવર્તનશીલતાને દર્શાવે છે. તે મુખ્યત્વે બે ઘટકો દ્વારા માપવામાં આવે છે:
$1$. જાતિ સમૃદ્ધિ: આપેલ વિસ્તારમાં હાજર વિવિધ જાતિઓની કુલ સંખ્યા.
$2$. જાતિ સમાનતા: તે વિસ્તારમાં દરેક જાતિની સાપેક્ષ વિપુલતા.
તેથી,જૈવવિવિધતા જાતિ સમૃદ્ધિ અને જાતિ સમાનતા બંને દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

(C) જનીનિક વિવિધતા એ એક જ જાતિના સભ્યોમાં રહેલા જનીનોના તફાવતને દર્શાવે છે. તે વસ્તીને બદલાતા પર્યાવરણમાં અનુકૂલન સાધવામાં મદદ કરે છે અને જૈવવિવિધતાનો પાયો છે. તેથી,તેને જનીન આધારિત વિવિધતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) નવી પ્રજાતિઓની શોધ અને દસ્તાવેજીકરણ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગી પ્રયાસો દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે વેગવંતું બન્યું છે.
$Species 2000$ અને $Global Biodiversity Information Facility$ $(GBIF)$ બંને મુખ્ય વૈશ્વિક પહેલ છે જે વિશ્વની જાણીતી પ્રજાતિઓ વિશેના ડેટાને સૂચિબદ્ધ કરવા,વ્યવસ્થિત કરવા અને તેની ઓપન એક્સેસ પૂરી પાડવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
આ પ્રોજેક્ટ્સ વિશ્વભરના વર્ગીકરણશાસ્ત્રીઓ અને સંશોધકો માટે વ્યાપક ડેટાબેઝ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડીને નવી પ્રજાતિઓની ઓળખ કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,$(A)$ અને $(B)$ બંને સાચા છે.

(A) $Endemic$ (સ્થાનિક) શબ્દ એવી પ્રજાતિઓ માટે વપરાય છે જે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર અથવા નિવાસસ્થાન સુધી મર્યાદિત હોય છે.
$Indigenous$ (દેશી) પ્રજાતિઓ એવી છે જે કુદરતી રીતે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તાર કે પ્રદેશમાં જોવા મળે છે,જે 'સ્થાનિક' હોવા સાથે સમાનતા ધરાવે છે.
$Exotic$ (વિદેશી) પ્રજાતિઓ એવી છે જે અન્ય પ્રદેશમાંથી લાવવામાં આવી હોય.
$Ubiquitous$ (સર્વવ્યાપી) એટલે એવી પ્રજાતિઓ જે બધે જ જોવા મળે છે.
$Naturalized$ (પ્રાકૃતિક) એવી બિન-દેશી પ્રજાતિઓ છે જે નવા પર્યાવરણમાં સ્થાયી થઈ ગઈ હોય.

(A) ડોડો ($Raphus$ $cucullatus$) એ ઉડી ન શકતું પક્ષી હતું જે હિંદ મહાસાગરમાં આવેલા મોરેશિયસ ટાપુનું સ્થાનિક પક્ષી હતું. માનવીય પ્રવૃત્તિઓ અને આક્રમક પ્રજાતિઓના પ્રવેશને કારણે $17$ મી સદીમાં તે લુપ્ત થઈ ગયું હતું.

(A) ભારતમાં પ્રથમ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વની સ્થાપના $1986$ માં નીલગીરી ખાતે કરવામાં આવી હતી.
તે તમિલનાડુ,કેરળ અને કર્ણાટકના ભાગોને આવરી લે છે.
તે એક મુખ્ય જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ છે જે તેની વિશિષ્ટ વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ માટે જાણીતું છે.