Biodiversity and Wild Life Conservation Questions in Gujarati

(A) $UNESCO$ નો $MAB$ (મેન એન્ડ ધ બાયોસ્ફિયર) પ્રોગ્રામ એક આંતર-સરકારી વૈજ્ઞાનિક કાર્યક્રમ છે જે $1971$ માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકો અને તેમના પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારો કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક આધાર સ્થાપિત કરવાનો છે.

(A) સાયલન્ટ વેલી નેશનલ પાર્ક એ ભારતનાં કેરળ રાજ્યના પાલક્કડ જિલ્લામાં નીલગિરિ પહાડોમાં આવેલું એક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.
તે તેની સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા માટે પ્રખ્યાત છે,જેમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની દુર્લભ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે,અને તે નીલગિરિ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વનો મુખ્ય ભાગ છે.

(B) $Silent \ Valley$ આંદોલન એ કેરળ,ભારતના $Silent \ Valley$ સદાબહાર જંગલોને હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ દ્વારા નાશ થતા બચાવવા માટેનું એક સામાજિક આંદોલન હતું. તેથી,તે સીધી રીતે જંગલોના સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલું છે. જ્યારે $Gir$,$Kaziranga$ અને $Bharatpur$ મુખ્યત્વે અનુક્રમે સિંહ,ગેંડા અને પક્ષીઓ જેવી ચોક્કસ વન્યજીવ પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અથવા અભયારણ્યો તરીકે જાણીતા છે.

(C) ભારત સરકારે $1986$ માં બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ કાર્યક્રમની સ્થાપના કરી હતી. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સામાન્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અથવા અભયારણ્ય કરતા મોટા કુદરતી નિવાસસ્થાનોને તેમના બફર ઝોન અને આસપાસના વિસ્તારો સાથે સુરક્ષિત કરવાનો હતો. ભારતમાં સ્થાપિત થયેલ પ્રથમ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ 'નીલગિરિ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ' હતું.

(C) ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રદેશોમાં જૈવવિવિધતાના નુકસાનનું મુખ્ય કારણ કુદરતી નિવાસસ્થાનોનો વિનાશ છે,ખાસ કરીને નિર્વનીકરણ (જંગલોનો નાશ).
ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનોને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તે વિશ્વની મોટાભાગની પ્રજાતિઓનું ઘર છે.
ખેતી,પશુપાલન અને લાકડા કાપવા માટે આ જંગલોને મોટા પાયે સાફ કરવાથી નિવાસસ્થાનનું વિભાજન અને નાશ થાય છે,જે સીધી રીતે પ્રજાતિઓની વિવિધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.

(D) $Centella$,$Podophyllum$ અને $Gloriosa$ ત્રણેય વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ ઔષધીય હેતુઓ માટે મોટા પાયે કરવામાં આવે છે. માનવીય પ્રવૃત્તિઓ અને અતિશય શોષણને કારણે આ વનસ્પતિઓ તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં લુપ્ત થવાના આરે છે. તેથી,સાચો જવાબ 'ઉપરોક્ત તમામ' છે.

(D) જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારો એ જૈવવિવિધતા અને ટકાઉ વિકાસના સંરક્ષણ માટેના સુરક્ષિત વિસ્તારો છે.
જો કે,તેઓ માનવસર્જિત વિવિધ પ્રવૃત્તિઓથી ગંભીર જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
$1$. વસ્તી વૃદ્ધિને કારણે જંગલની જમીન પર અતિક્રમણ થાય છે અને સંસાધનોની માંગમાં વધારો થાય છે.
$2$. ઔદ્યોગિક,કૃષિ અને શહેરી સ્ત્રોતોમાંથી થતું પ્રદૂષણ આ આરક્ષિત વિસ્તારોમાં જમીન,પાણી અને હવાની ગુણવત્તાને બગાડે છે,જે વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિને નુકસાન પહોંચાડે છે.
વરસાદ એ કુદરતી ઘટના છે,પરંતુ અન્ય બે પરિબળો મુખ્ય માનવસર્જિત જોખમો છે. પ્રશ્નમાં જોખમો વિશે પૂછવામાં આવ્યું હોવાથી,વસ્તી વૃદ્ધિ અને પ્રદૂષણ બંને નોંધપાત્ર હોવાથી,આ સંદર્ભમાં સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ $D$ છે.

(D) $Indri indri$, જેને સામાન્ય રીતે ઇન્દ્રી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે લીમરની એક મોટી પ્રજાતિ છે। લીમર એ પ્રાઈમેટ છે જે મેડાગાસ્કર ટાપુના સ્થાનિક પ્રાણીઓ છે। તેઓ વિશ્વમાં અન્ય ક્યાંય પણ કુદરતી રીતે જોવા મળતા નથી।

(A) $Drosera \, indica$ એ માંસાહારી વનસ્પતિની પ્રજાતિ છે, જે નિવાસસ્થાનના નાશ અને પર્યાવરણીય ફેરફારોને કારણે અમુક વિસ્તારોમાં ભયંકર જોખમમાં (endangered) ગણાય છે.
$\text{એક શિંગડાવાળો ગેંડો}$ અને $\text{ઉડતી ખિસકોલી}$ એ પ્રાણી સૃષ્ટિના સભ્યો છે, વનસ્પતિ સૃષ્ટિના નહીં।
તેથી, $Drosera \, indica$ એ સાચો જવાબ છે.

(C) $IUCN$ ના વર્ગીકરણ મુજબ,પ્રજાતિઓને તેમના વિલુપ્ત થવાના જોખમના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
$Vulnerable$ (અસુરક્ષિત) પ્રજાતિઓ એવી છે કે જેઓ નજીકના ભવિષ્યમાં ભયગ્રસ્ત શ્રેણીમાં આવી શકે છે જો તેમના અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકતા પરિબળો ચાલુ રહે.
આ પ્રજાતિઓ મધ્યમ ગાળાના ભવિષ્યમાં જંગલમાં વિલુપ્ત થવાના ઉચ્ચ જોખમનો સામનો કરી રહી છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
જે પ્રજાતિઓની સંખ્યા ઘટીને અત્યંત ગંભીર સ્તરે પહોંચી ગઈ હોય અથવા તેમના નિવાસસ્થાનોમાં એટલો મોટો ઘટાડો થયો હોય કે તેઓ લુપ્ત થવાના આરે હોય,તેવી પ્રજાતિઓને $Endangered$ $species$ (લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ) કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: સિંહ જેવી પૂંછડી ધરાવતો વાનર (lion-tailed macaque),મગર,કસ્તુરી મૃગ,ગેંડો વગેરે.

(D) રેડ ડેટા બુક એ ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર $(IUCN)$ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ એક જાહેર દસ્તાવેજ છે,જે પ્રાણીઓ,વનસ્પતિઓ અને ફૂગની લુપ્તપ્રાય અને દુર્લભ પ્રજાતિઓ તેમજ કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશ અથવા દેશમાં હાજર રહેલી કેટલીક સ્થાનિક ઉપ-પ્રજાતિઓની નોંધ રાખવા માટે છે.
તેમાં અસુરક્ષિત (Vulnerable),ભયગ્રસ્ત (Threatened) અને લુપ્તપ્રાય (Endangered) જેવી શ્રેણીઓનો સમાવેશ થાય છે,જેથી લુપ્ત થવાના વિવિધ સ્તરોનો સામનો કરી રહેલા સજીવોની વ્યાપક યાદી પૂરી પાડી શકાય.
તેથી,રેડ ડેટા બુકમાં સૂચિબદ્ધ તમામ શ્રેણીઓનો સમાવેશ થાય છે.

(B) ઓડિશા રાજ્યમાં આવેલું સિમિલિપાલ એ ભારતનું એક મહત્વપૂર્ણ $Biosphere Reserve$ (જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર) છે.
તેને $National Park$ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન) અને $Tiger Reserve$ (વાઘ આરક્ષિત વિસ્તાર) તરીકે પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, તેને સૌથી યોગ્ય રીતે $Biosphere Reserve$ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) વનસ્પતિ વિવિધતાને સંરક્ષિત કરવાની સૌથી અસરકારક રીત $In-situ$ (સ્થાન-આધારિત) સંરક્ષણ છે,જેમાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
જૈવવિવિધતા આરક્ષિત ક્ષેત્રો (Biosphere reserves) એ વિશાળ,બહુહેતુક સુરક્ષિત વિસ્તારો છે જે વિવિધ કુદરતી જીવમ અને અનન્ય જૈવિક સમુદાયોની આનુવંશિક વિવિધતાને જાળવવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.
પેશી સંવર્ધન,વનસ્પતિ ઉદ્યાન અથવા બીજ બેંક જેવી $Ex-situ$ પદ્ધતિઓથી વિપરીત,જૈવવિવિધતા આરક્ષિત ક્ષેત્રો પ્રજાતિઓની કુદરતી ઉત્ક્રાંતિ અને પારિસ્થિતિક પ્રક્રિયાઓને ખલેલ પહોંચાડ્યા વિના ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપે છે.

(B) ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં,ઘણા છોડ પરાગનયન માટે પક્ષીઓ પર આધાર રાખે છે. ખાસ કરીને ઓર્કિડ્સ,પરાગનયન માટે ચોક્કસ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ સાથે વિશિષ્ટ સંબંધો ધરાવે છે. જો પક્ષીઓ દુર્લભ થઈ જાય,તો આ છોડનું પરાગનયન ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થાય છે,જેના કારણે તેમની વસ્તીમાં ઘટાડો થાય છે અને અંતે તેઓ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

(A) લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ એટલે એવી પ્રજાતિ જે નજીકના ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાની ખૂબ જ શક્યતા ધરાવે છે.
$A$. હોર્નબિલ (એક પક્ષી) અને ઇન્ડિયન એકોનાઇટ (એક ઔષધીય વનસ્પતિ) બંનેને વિવિધ સંરક્ષણ મૂલ્યાંકનોમાં લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે.
$B$. ભારતીય મોર લુપ્તપ્રાય નથી,અને ગાજર ઘાસ $(Parthenium)$ એક આક્રમક નીંદણ છે.
$C$. ગાર્ડન લિઝાર્ડ સામાન્ય છે,અને મેક્સિકન પોપી એક આક્રમક નીંદણ છે.
$D$. રીસસ વાંદરો સામાન્ય છે,અને સાલનું વૃક્ષ વ્યાપકપણે જોવા મળતું જંગલનું વૃક્ષ છે.

(D) વન્યજીવ સંરક્ષણ એટલે જંગલી પ્રજાતિઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોનું રક્ષણ કરવાની પ્રક્રિયા.
તેમાં કુદરતી વાતાવરણમાં રહેતી તમામ બિન-ખેતીલાયક વનસ્પતિઓ અને પાલતુ ન હોય તેવા પ્રાણીઓનું રક્ષણ અને જાળવણીનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,તે માત્ર હિંસક પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી,પરંતુ તેમાં સમગ્ર નિવસનતંત્રની જૈવવિવિધતાનો સમાવેશ થાય છે.

(D) વન્યજીવ સંરક્ષણ નીચેના કારણોસર આવશ્યક છે:
$1$. તે લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓને નાબૂદ થતી અટકાવવામાં મદદ કરે છે,જેનાથી જૈવવિવિધતા જળવાઈ રહે છે.
$2$. વન્યજીવો આહાર શૃંખલા અને પોષક દ્રવ્યોના ચક્રને નિયંત્રિત કરીને પરિસ્થિતિકીય તંત્રનું સંતુલન જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$3$. વન્યજીવો અને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોનું સંરક્ષણ પૃથ્વીના સમગ્ર પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે,કારણ કે તે જીવનને ટેકો આપતી કુદરતી પ્રક્રિયાઓની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

(B) ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના,જેને ભોપાલ ડિઝાસ્ટર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $2-3$ ડિસેમ્બર $1984$ ની રાત્રે થઈ હતી.
આ દુર્ઘટના ભોપાલ,મધ્યપ્રદેશમાં આવેલી યુનિયન કાર્બાઇડ ઇન્ડિયા લિમિટેડ $(UCIL)$ ના જંતુનાશક પ્લાન્ટમાંથી મિથાઈલ આઈસોસાયનેટ $(MIC)$ ગેસના ગળતરને કારણે થઈ હતી.
તેને વિશ્વની સૌથી ભયાનક ઔદ્યોગિક દુર્ઘટનાઓમાંની એક ગણવામાં આવે છે.

(A) વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ દર વર્ષે $5$ જૂનના રોજ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસની સ્થાપના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દ્વારા $1972$ માં માનવ પર્યાવરણ પરની સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પરિષદ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી,જેથી પર્યાવરણના રક્ષણ માટે વૈશ્વિક જાગૃતિ લાવવા અને પગલાં લેવા માટે પ્રોત્સાહન આપી શકાય.

(A) બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી $(BNHS)$ એ ભારતની સૌથી મોટી બિન-સરકારી સંસ્થાઓમાંની એક છે જે સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતા સંશોધનમાં કાર્યરત છે.
તેના સત્તાવાર લોગોમાં ગ્રેટ હોર્નબિલ ($Buceros$ $bicornis$) દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
તેથી,હોર્નબિલ એ $BNHS$ નું પ્રતીક છે.

(C) 'સેન્ટ્રલ પબ્લિક હેલ્થ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' $(CPHERI)$ ની સ્થાપના $1958$ માં નાગપુર,મહારાષ્ટ્ર ખાતે કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ $1974$ માં તેનું નામ બદલીને 'નેશનલ એન્વાયરમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' $(NEERI)$ રાખવામાં આવ્યું હતું. તે કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ $(CSIR)$ હેઠળ કાર્ય કરે છે અને પર્યાવરણીય વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ સંશોધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

(B) 'સેન્ટ્રલ ગંગા ઓથોરિટી' $(CGA)$ ની સ્થાપના ભારત સરકાર દ્વારા $1985$ માં કરવામાં આવી હતી,જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગંગા એક્શન પ્લાન $(GAP)$ ના અમલીકરણની દેખરેખ રાખવાનો હતો.
તેનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય પ્રદૂષણને અટકાવીને અને ગટરના પાણી તથા ઔદ્યોગિક કચરાના શુદ્ધિકરણની ખાતરી કરીને ગંગા નદીના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો હતો.

(B) સિંહણ સામાન્ય રીતે એક સમયે $2$ થી $3$ બચ્ચાને જન્મ આપે છે. જોકે પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને માતાના સ્વાસ્થ્યના આધારે આ સંખ્યામાં ફેરફાર થઈ શકે છે,પરંતુ $2$ થી $3$ એ તંદુરસ્ત બચ્ચા માટે સામાન્ય શ્રેણી માનવામાં આવે છે.

(C) ભારતનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર છે,જેને વૈજ્ઞાનિક રીતે $Pavo$ $cristatus$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દેશભરમાં તેની વ્યાપક હાજરી અને સાંસ્કૃતિક મહત્વને કારણે તેને $1963$ માં રાષ્ટ્રીય પક્ષી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.

(B) 'ડોડો' ($Raphus$ $cucullatus$) એ મોરેશિયસ ટાપુનું ઉડી ન શકતું પક્ષી હતું. તે મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે $17$ મી સદીમાં લુપ્ત થઈ ગયું હતું. તેના લુપ્ત થવાનું મુખ્ય કારણ મનુષ્યો અને અન્ય બહારથી લાવવામાં આવેલા શિકારીઓ પ્રત્યે તેની અત્યંત નિર્ભયતા હતી,જેના કારણે તે શિકાર માટે સરળ લક્ષ્ય બની ગયું હતું. આ ઉપરાંત,તેના નિવાસસ્થાનનો વિનાશ અને ડુક્કર,ઉંદર અને વાંદરાઓ જેવી આક્રમક પ્રજાતિઓનો પ્રવેશ,જે તેના ઈંડા ખાઈ જતા હતા,તેના ઝડપી ઘટાડામાં નોંધપાત્ર ફાળો આપ્યો હતો.

(C) સિંહ જેવી પૂંછડી ધરાવતો વાંદરો ($Macaca$ $silenus$) એ દક્ષિણ ભારતના પશ્ચિમ ઘાટમાં જોવા મળતી લુપ્તપ્રાય પ્રાઈમેટ પ્રજાતિ છે.
તે પશ્ચિમ ઘાટના સદાબહાર જંગલો પૂરતી મર્યાદિત છે,ખાસ કરીને કેરળ (અગાઉનું ટ્રાવણકોર),કર્ણાટક (અગાઉનું મૈસૂર) અને તમિલનાડુના ભાગોમાં.
તેથી,વિકલ્પ $C$ સાચો જવાબ છે.

(A) ભારતીય મોરનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Pavo \ cristatus$ છે. તે $Phasianidae$ કુળનો સભ્ય છે અને ભારતનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી છે. અન્ય વિકલ્પો અલગ પ્રજાતિઓ દર્શાવે છે: $Milvus \ migrans$ એ સમડી (Black kite) છે,$Terpsiphone \ paradisi$ એ એશિયન પેરાડાઇઝ ફ્લાયકેચર છે,અને $Passer \ domesticus$ એ ઘરની ચકલી છે.

(D) કિંગ કોબ્રા $(Ophiophagus \text{ hannah})$ એ ભારતમાં જોવા મળતો સૌથી મોટો ઝેરી સાપ છે. તેની લંબાઈ $3-4 \text{ મીટર}$ સુધી હોઈ શકે છે. સામાન્ય નાગ $(Naja \text{ naja})$ પણ ઝેરી હોય છે, પરંતુ કિંગ કોબ્રા કદમાં ઘણો મોટો હોય છે અને તે વિશ્વનો સૌથી લાંબો ઝેરી સાપ છે.

(D) $\text{ચિત્તો}$ $(Acinonyx jubatus)$ શિકાર અને રહેઠાણના નાશને કારણે $1952$ માં ભારતમાં લુપ્ત જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે તાજેતરના પુનઃપ્રવેશ કાર્યક્રમો દ્વારા કુનો નેશનલ પાર્કમાં કેટલાક ચિત્તા લાવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ ઐતિહાસિક અને પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિએ તે ભારતમાંથી લુપ્ત થયેલી પ્રજાતિ તરીકે ઓળખાય છે.

(C) સંરક્ષણના પ્રયાસો,ખાસ કરીને જૈવવિવિધતા અને વન્યજીવન વ્યવસ્થાપનના સંદર્ભમાં,મુખ્યત્વે એવી પ્રજાતિઓને સુરક્ષિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જે લુપ્ત થવાના જોખમમાં છે અથવા જે લુપ્ત થવાની સંભાવના ધરાવે છે. જોકે માનવી આર્થિક કારણોસર પણ પ્રાણીઓનું રક્ષણ કરી શકે છે,પરંતુ આધુનિક વન્યજીવન સંરક્ષણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભયંકર અને સંવેદનશીલ પ્રજાતિઓને સુરક્ષિત કરીને જૈવવિવિધતાના નુકસાનને અટકાવવાનો છે.

(C) પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓના સંરક્ષણનું મુખ્ય કારણ એ છે કે એકવાર કોઈ પ્રજાતિ લુપ્ત થઈ જાય,તો તે કાયમ માટે ખોવાઈ જાય છે. મનુષ્યો પાસે લુપ્ત થયેલી પ્રજાતિને ફરીથી બનાવવાની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા કે જૈવિક જ્ઞાન નથી. તેથી,પૃથ્વીની જૈવવિવિધતા અને પારિસ્થિતિક સંતુલન જાળવી રાખવા માટે સંરક્ષણ અનિવાર્ય છે.

(B) . હિપ્પોપોટેમસ $(Hippopotamus) \text{ amphibius}$ એ જાડી ચામડી ધરાવતું એક વિશાળ, અર્ધ-જલીય, શાકાહારી સસ્તન પ્રાણી છે। તે મુખ્યત્વે આફ્રિકાના સબ-સહારન પ્રદેશોની નદીઓ, સરોવરો અને ભેજવાળી જમીનોમાં જોવા મળે છે।

(B) $\text{મોર}$ ($Pavo$ $cristatus$) પ્રકૃતિમાં સાપનો શિકાર કરવા અને તેને મારવાની તેની ક્ષમતા માટે જાણીતો છે, જેમાં ઝેરી સાપનો પણ સમાવેશ થાય છે। તેને ઘણીવાર વિવિધ ઇકોસિસ્ટમમાં સાપના કુદરતી શિકારી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે।

(A) રીસસ વાંદરો, જેનું વૈજ્ઞાનિક નામ $Macaca mulatta$ છે, તે ભારતમાં સૌથી વધુ વિસ્તરેલી અને સામાન્ય રીતે જોવા મળતી પ્રાઈમેટ પ્રજાતિ છે। તે $Cercopithecidae$ કુળનો સભ્ય છે અને મનુષ્યો સાથે તેની શારીરિક સમાનતાઓને કારણે તેનો ઉપયોગ ઘણીવાર જૈવિક અને તબીબી સંશોધનમાં કરવામાં આવે છે।

(A) ભારતીય હાથી $Elephas \ maximus$ પ્રજાતિનો છે.
$Elephas \ africana$ એ માન્ય નામકરણ નથી,જ્યારે $Loxodonta \ africana$ એ આફ્રિકન હાથી માટે વપરાય છે.
તેથી,ભારતીય હાથીનું સાચું વૈજ્ઞાનિક નામ $Elephas \ maximus$ છે.

(D) ગેંડા એ $Rhinocerotidae$ કુળના મોટા શાકાહારી સસ્તન પ્રાણીઓ છે.
હાલમાં,ગેંડાની પાંચ જીવંત પ્રજાતિઓ અસ્તિત્વમાં છે.
બે પ્રજાતિઓ,વ્હાઇટ રાઇનો અને બ્લેક રાઇનો,આફ્રિકાના મૂળ વતની છે.
ત્રણ પ્રજાતિઓ,ગ્રેટર વન-હોર્ન્ડ રાઇનો,જાવન રાઇનો અને સુમાત્રન રાઇનો,એશિયાના મૂળ વતની છે.
તેથી,ગેંડા આફ્રિકા અને એશિયા બંને ખંડોમાં જોવા મળે છે.

(D) દીપડાનું પ્રાણીશાસ્ત્રીય નામ $Panthera \text{ } pardus$ છે।
$Panthera \text{ } tigris$ એ વાઘનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે।
$Panthera \text{ } leo$ એ સિંહનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે।
$Panthera \text{ } uncia$ એ હિમ દીપડાનું વૈજ્ઞાનિક નામ છે।

(C) બ્રેકિએશન એ વૃક્ષવાસી હલનચલનનો એક પ્રકાર છે જેમાં પ્રાઈમેટ્સ ફક્ત તેમના હાથનો ઉપયોગ કરીને ઝાડની ડાળીઓ પર એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લટકીને જાય છે.
સ્પાઈડર મંકી $(Ateles)$ તેમની બ્રેકિએશન કરવાની અત્યંત વિકસિત ક્ષમતા માટે જાણીતા છે,જેમાં તેમની લાંબી,પકડવા માટે સક્ષમ પૂંછડી તેમને સંતુલન અને ટેકો આપવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(C) $IUCN$ રેડ લિસ્ટ $(2004)$ ના દસ્તાવેજો અનુસાર,$500$ થી વધુ પૃષ્ઠવંશી જાતિઓ વિલુપ્ત થવાના ભયનો સામનો કરી રહી છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$1000$ એ પૃષ્ઠવંશી જાતિઓની સંખ્યા વિશે પાઠ્યપુસ્તકોમાં આપવામાં આવેલ સૌથી નજીકનો અંદાજ છે જે હાલમાં વિલુપ્ત થવાના જોખમમાં છે.

(B) બાયોસ્ફિયર રિઝર્વને મુખ્યત્વે ત્રણ ઝોનમાં વહેંચવામાં આવે છે:
$(i)$ કોર ઝોન: આ સૌથી અંદરનો વિસ્તાર છે જ્યાં ઇકોસિસ્ટમના સંપૂર્ણ રક્ષણ માટે કોઈપણ માનવીય પ્રવૃત્તિની મંજૂરી નથી.
(ii) બફર ઝોન: આ કોર ઝોનની આસપાસનો વિસ્તાર છે,જ્યાં સંશોધન,શિક્ષણ અને તાલીમ જેવી મર્યાદિત માનવીય પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપવામાં આવે છે.
(iii) મેનિપ્યુલેશન ઝોન (અથવા ટ્રાન્ઝિશન ઝોન): આ સૌથી બહારનો વિસ્તાર છે જ્યાં વસાહતો,ખેતી અને વનીકરણ જેવી અનેક માનવીય પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપવામાં આવે છે.
તેથી,બફર ઝોનમાં મર્યાદિત માનવીય પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપવામાં આવે છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
સ્પાઈડર મંકી (પ્રજાતિ $Ateles$) એ 'ન્યુ વર્લ્ડ' વાંદરા છે જે મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકાના ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં જોવા મળે છે.
તેઓ તેમની લાંબી,મજબૂત અને અત્યંત લવચીક પકડવા માટેની (prehensile) પૂંછડી માટે જાણીતા છે,જે 'પાંચમા અંગ' તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેમને ડાળીઓ પકડવામાં તથા જંગલના ઉપરના ભાગમાં સરળતાથી હેરફેર કરવામાં મદદ કરે છે.

(A) કર્ણાટક રાજ્યમાં આવેલું બાંદીપુર નેશનલ પાર્ક,$1974$ માં પ્રોજેક્ટ ટાઈગર હેઠળ ટાઈગર રિઝર્વ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. તે ભારતનું એક અગ્રણી સંરક્ષિત ક્ષેત્ર છે,જે વાઘ અને અન્ય વન્યજીવોની નોંધપાત્ર વસ્તી માટે જાણીતું છે.

(A) પ્રજાતિઓના વિલુપ્ત થવા માટેનું સૌથી મહત્વનું કારણ કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં ફેરફાર અને તેનો વિનાશ છે.
આ પ્રક્રિયા વિવિધ સજીવો માટે જરૂરી પ્રજનન સ્થળો,આશ્રય અને ખોરાકના સ્ત્રોતોનો નાશ કરે છે.
જેમ જેમ નિવાસસ્થાનો સંકોચાય છે અથવા નાશ પામે છે,તેમ વસ્તી વિભાજિત થઈ જાય છે અને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવામાં અસમર્થ બને છે,જેના પરિણામે જૈવવિવિધતામાં ઘટાડો થાય છે.

(C) "રેડ ડેટા બુક" એ ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ નેચર $(IUCN)$ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ એક જાહેર દસ્તાવેજ છે, જે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની ભયંકર અને જોખમમાં રહેલી પ્રજાતિઓની નોંધ રાખે છે. તે વૈશ્વિક સ્તરે લુપ્ત થવાના જોખમમાં રહેલી પ્રજાતિઓની વ્યાપક યાદી પૂરી પાડે છે. તેથી, તેમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ બંનેના રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે.

(A) જે જાતિઓ વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વસે છે અને ભૌતિક અવરોધો દ્વારા અલગ પડે છે,તેમને $Allopatric$ જાતિઓ કહેવામાં આવે છે.
$Sympatric$ જાતિઓ તે છે જે એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં રહે છે.
$Morphospecies$ ને તેમના બાહ્ય આકારવિદ્યાના લક્ષણોના આધારે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
$Sibling$ જાતિઓ બાહ્ય રીતે સમાન હોય છે પરંતુ પ્રજનનક્ષમ રીતે અલગ હોય છે.

(B) જીરાફ $(Giraffa)$ એ $Giraffa$ પ્રજાતિનું એક મોટું આફ્રિકન સસ્તન પ્રાણી છે. તેઓ મુખ્યત્વે આફ્રિકાના $Savanna$ (સવાના) જીવવરણમાં જોવા મળે છે. $Savanna$ એ છૂટાછવાયા વૃક્ષો ધરાવતા ખુલ્લા ઘાસના મેદાનો દ્વારા લાક્ષણિક છે,જે જીરાફને $Acacia$ જેવા ઊંચા વૃક્ષોના પાંદડા ખાવા માટે આદર્શ નિવાસસ્થાન પૂરું પાડે છે.

(D) માનવજાતનું અસ્તિત્વ જીવાવરણના સ્વાસ્થ્ય સાથે સીધી રીતે જોડાયેલું છે. જોકે સૂચિબદ્ધ તમામ વિકલ્પો પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્યમાં ફાળો આપે છે,પરંતુ સૌથી વ્યાપક અને પાયાનું પગલું 'સંસાધનોનો મર્યાદિત ઉપયોગ' (ટકાઉ વિકાસ) છે. કુદરતી સંસાધનોનો વપરાશ ઘટાડીને,આપણે નિવાસસ્થાનનો વિનાશ,પ્રદૂષણ અને આબોહવા પરિવર્તનને ઘટાડીએ છીએ,જેનાથી માનવજાત માટે લાંબા ગાળાનું પર્યાવરણીય સંતુલન અને અસ્તિત્વ સુનિશ્ચિત થાય છે.

(B) ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ $(Ardeotis \text{ nigriceps})$ એ રાજસ્થાનનું રાજ્ય પક્ષી છે. તે એક મોટું, જમીન પર રહેતું પક્ષી છે જે મુખ્યત્વે થરના રણના સૂકા ઘાસના મેદાનોમાં જોવા મળે છે. તે હાલમાં $IUCN$ રેડ લિસ્ટમાં 'ગંભીર રીતે જોખમમાં' (Critically Endangered) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે.

(A) ઇન-સિટુ (સ્થાનિક) સંરક્ષણમાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.
રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ સરકાર દ્વારા વન્યજીવન અને તેમના કુદરતી પર્યાવરણના સંરક્ષણ માટે સ્થાપિત સુરક્ષિત વિસ્તાર છે,તેથી તે ઇન-સિટુ પદ્ધતિ છે.
વનસ્પતિ ઉદ્યાન,પેશી સંવર્ધન અને જનીનિક ઇજનેરી એ એક્સ-સિટુ (બાહ્ય) સંરક્ષણના ઉદાહરણો છે,જેમાં પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.