Decomposition Questions in Gujarati

(N/A) વિઘટનની પ્રક્રિયામાં સમાવિષ્ટ મહત્વના તબક્કાઓ અવખંડન (Fragmentation),નિક્ષાલન (Leaching),અપચય (Catabolism),હ્યુમિફિકેશન (Humification) અને ખનીજીકરણ (Mineralization) છે.
$(i)$ અવખંડન: મૃદુકાય (Detritivores) (દા.ત.,અળસિયું) મૃદુદ્રવ્ય (Detritus) ને નાના કણોમાં તોડે છે. આ પ્રક્રિયાને અવખંડન કહે છે.
$(ii)$ નિક્ષાલન: નિક્ષાલનની પ્રક્રિયા દ્વારા,પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરી જાય છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષારો તરીકે અવક્ષેપિત થાય છે.
$(iii)$ અપચય: બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃદુદ્રવ્યને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે. આ પ્રક્રિયાને અપચય કહે છે.
$(iv)$ હ્યુમિફિકેશન: હ્યુમિફિકેશનને કારણે હ્યુમસ નામના ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થનો સંચય થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા સામે અત્યંત પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થાય છે. સ્વભાવે કલીલમય હોવાથી,તે પોષકતત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
$(v)$ ખનીજીકરણ: હ્યુમસનું કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વધુ વિઘટન થાય છે અને ખનીજીકરણ તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત થાય છે.

(N/A) વિઘટન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના શરીરના જટિલ કાર્બનિક પદાર્થો અથવા જૈવભારનું વિઘટકોની મદદથી $CO_{2}$,પાણી અને અન્ય પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક કાચા માલસામાનમાં રૂપાંતર થાય છે.
વિઘટનમાં સામેલ વિવિધ પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. અવખંડન (Fragmentation): આ વિઘટનની પ્રક્રિયાનું પ્રથમ સોપાન છે. તેમાં અળસિયા જેવા મૃતોપજીવીઓ દ્વારા મૃત અવશેષો (detritus) ના નાના ટુકડા કરવામાં આવે છે.
$2$. નિક્ષાલન (Leaching): આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં પાણીમાં દ્રાવ્ય પોષક તત્વો જમીનના નીચેના સ્તરોમાં ઉતરી જાય છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષારો તરીકે જમા થાય છે.
$3$. અપચય (Catabolism): આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં બેક્ટેરિયા અને ફૂગ વિવિધ ઉત્સેચકો દ્વારા મૃત અવશેષોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
$4$. હ્યુમિફિકેશન (Humification): આ સોપાનમાં ઘેરા રંગના,અસ્ફટિકમય,કલીલમય પદાર્થનું નિર્માણ થાય છે જેને હ્યુમસ કહે છે,જે વનસ્પતિઓ માટે પોષક તત્વોનો સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
$5$. ખનીજીકરણ (Mineralization): હ્યુમસનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વધુ વિઘટન થાય છે,જેના પરિણામે જમીનમાં અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થાય છે. હ્યુમસમાંથી અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થવાની આ પ્રક્રિયાને ખનીજીકરણ કહે છે.
વિઘટનની અંતિમ નીપજોમાં હ્યુમસ (પોષક તત્વોથી ભરપૂર પદાર્થ) અને $CO_{2}$,પાણી તથા વિવિધ ખનીજ પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક કાચા માલસામાનનો સમાવેશ થાય છે.

(B) અળસિયા,મશરૂમ,જમીનના કીડા અને છાણના ભમરા એવા સજીવો છે જે મૃત અને સડતા કાર્બનિક પદાર્થો (detritus) પર ખોરાક તરીકે આધાર રાખે છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,આ સજીવોને સામૂહિક રીતે મૃતપક્ષીઓ (detritivores) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ પદાર્થોમાં તોડીને વિઘટનની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે,જેનાથી પોષક તત્વોનું ચક્ર (nutrient cycling) સરળ બને છે.

(A) વિઘટન એ ઓક્સિજનની હાજરીમાં થતી પ્રક્રિયા છે. વિઘટનનો દર ડેટ્રિટસના રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં,આબોહવા ઊંચા તાપમાન અને વધુ ભેજ દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
આ પરિસ્થિતિઓ વિઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) ની પ્રવૃત્તિને અનુકૂળ બનાવે છે,જેના પરિણામે સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોની તુલનામાં વિઘટનનો દર ઝડપી બને છે.

(N/A) નિવસનતંત્રમાં સૂક્ષ્મજીવો, ખાસ કરીને બેક્ટેરિયા અને ફૂગને મુખ્યત્વે $\text{મૃતોપજીવી}$ (saprotrophs) અથવા $\text{વિઘટકો}$ (decomposers) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેઓ મૃત અને સડતા વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન કરીને તેમની ઉર્જાની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરે છે.
આ પ્રક્રિયાને $\text{કોષબાહ્ય}$ $\text{પાચન}$ (extracellular digestion) કહેવામાં આવે છે, જેમાં સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક પદાર્થો પર પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે, પરિણામી પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે અને અકાર્બનિક ખનિજોને પાછા જમીનમાં મુક્ત કરે છે, આમ તેઓ પોષક ચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) હ્યુમિફિકેશનને કારણે હ્યુમસ નામના ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થનો સંગ્રહ થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા સામે ખૂબ જ પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન અત્યંત ધીમા દરે થાય છે. સ્વભાવે કલિલ (colloidal) હોવાને કારણે,તે પોષક તત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
મિનરલાઇઝેશન: હ્યુમસનું કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વધુ વિઘટન થાય છે અને મિનરલાઇઝેશન તરીકે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થાય છે.

(N/A) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટનકર્તાઓ દ્વારા $CO_2$, પાણી અને પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે.
$1$. $\text{ઓક્સિજનની ઉપલબ્ધતા}$: વિઘટન એ ઓક્સિજનની જરૂરિયાત ધરાવતી પ્રક્રિયા છે. જારક પરિસ્થિતિઓમાં (ઓક્સિજનની હાજરીમાં) વિઘટનનો દર વધુ હોય છે અને અજારક પરિસ્થિતિઓમાં (ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં) તે ધીમો હોય છે.
$2$. $\text{જમીનનો } pH$: જમીનનો $pH$ બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા વિઘટનકર્તાઓની પ્રવૃત્તિને અસર કરે છે. મોટાભાગના વિઘટનકર્તાઓ તટસ્થથી થોડા એસિડિક $pH$ ને પસંદ કરે છે. અત્યંત $pH$ સ્તર સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિને અવરોધી શકે છે.
$3$. $\text{તાપમાન}$: તાપમાન એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ વિઘટનને પ્રોત્સાહન આપે છે કારણ કે તે જમીનના સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિને વેગ આપે છે. નીચું તાપમાન સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિને અટકાવે છે, જેના કારણે ડેટ્રિટસનો સંગ્રહ થાય છે, જ્યારે ખૂબ ઊંચું તાપમાન પણ અમુક વિઘટનકર્તાઓની વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરી શકે છે.

(A) વિઘટન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા વિઘટકો અને મૃતપક્ષી સજીવો જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને $CO_2$,$H_2O$ અને પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડે છે.
અળસિયાને 'મૃતપક્ષી સજીવો' (detritivores) અથવા 'ખેડૂતના મિત્ર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ મૃત અવશેષો (મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષો) ને નાના કણોમાં તોડે છે,જે સૂક્ષ્મજીવી વિઘટકોની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,અળસિયા કાર્બનિક પદાર્થોના ટુકડા કરીને વિઘટનની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) વિઘટન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા વિઘટકો જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરે છે.
તેમાં મુખ્યત્વે નીચેના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અવખંડન: મૃત અવશેષીય પદાર્થોનું નાના કણોમાં વિભાજન.
$2$. નિક્ષાલન: પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરી જાય છે.
$3$. અપચય: બેક્ટેરિયા અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃત અવશેષોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
$4$. સેન્દ્રીયકરણ: ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થનું નિર્માણ જેને સેન્દ્રીય પદાર્થ (હ્યુમસ) કહે છે.
$5$. ખનીજીકરણ: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા હ્યુમસનું વિઘટન થઈને અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત થવાની પ્રક્રિયા.
તેથી,વિકલ્પ $B$ વિઘટનની પ્રક્રિયાનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.

(C) વિઘટનની પ્રક્રિયામાં નીચે મુજબના તબક્કાઓ ચોક્કસ ક્રમમાં થાય છે:
$1$. અવખંડન: મૃદુકાય સજીવો (જેમ કે અળસિયા) મૃત અવશેષોને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરે છે.
$2$. ધોવાણ: પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના નીચેના સ્તરોમાં જાય છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષાર તરીકે જમા થાય છે.
$3$. અપચય: બેક્ટેરિયા અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃત અવશેષોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
$4$. ખાતરનિર્માણ અને ખનીજીકરણ: આ પ્રક્રિયાઓ હ્યુમસના નિર્માણ અને અકાર્બનિક પોષકતત્વોને જમીનમાં પાછા મુક્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $\text{અવખંડન } \rightarrow \text{ધોવાણ } \rightarrow \text{અપચય } \rightarrow \text{ખનીજીકરણ}$ છે.

(D) વિઘટકો એવા સજીવો છે જે મૃત અથવા સડતા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે.
$1$. બેક્ટેરિયા અને ફૂગ એ નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક વિઘટકો છે,કારણ કે તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક સ્વરૂપોમાં તોડવા માટે પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$2$. અળસિયાને ઘણીવાર 'ડેટ્રીટીવોર્સ' (detritivores) અથવા 'કુદરતના હળધર' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ મૃત અવશેષોને નાના કણોમાં તોડે છે,જે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટનની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.
$3$. તેથી,આપેલા તમામ સજીવો વિઘટનની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(C) વિઘટનની પ્રક્રિયા મુખ્ય પાંચ તબક્કાઓમાં વહેંચાયેલી છે: અવખંડન,ધોવાણ,અપચય,સેન્દ્રીયકરણ અને ખનીજીકરણ.
$1$. અવખંડન: મૃદભક્ષીઓ મૃત અવશેષોને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરે છે.
$2$. ધોવાણ: આ પ્રક્રિયામાં,પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના ઊંડા સ્તરોમાં ઉતરી જાય છે અને અપ્રાપ્ય ક્ષારો તરીકે જમા થાય છે.
$3$. અપચય: બેક્ટેરિયા અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃત અવશેષોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
$4$. સેન્દ્રીયકરણ: આ પ્રક્રિયામાં ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થ 'હ્યુમસ'નું નિર્માણ થાય છે.
$5$. ખનીજીકરણ: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા હ્યુમસનું વધુ વિઘટન થવાથી અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત થાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ ધોવાણ (Leaching) છે.

(D) વિઘટન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને $CO_2$,પાણી અને પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયામાં ઘણા તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. અવખંડન (Fragmentation): અવશેષો (detritus) ને નાના ટુકડાઓમાં તોડવા.
$2$. નિક્ષાલન (Leaching): પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષક તત્વોનું જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરી જવું.
$3$. અપચય (Catabolism): ફૂગ અને બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરીને જટિલ પદાર્થોને સરળ પદાર્થોમાં ફેરવવા.
આમ,વિઘટનની પ્રક્રિયામાં ઉત્સેચકોની ક્રિયા,અવખંડન અને પોષક તત્વોનો જમીનમાં પ્રવેશ,આ તમામનો સમાવેશ થાય છે. તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(C) વિઘટનની પ્રક્રિયામાં મુખ્યત્વે પાંચ તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે: અવખંડન,નિક્ષાલન,ચય,સેન્દ્રીયકરણ અને ખનીજીકરણ.
$1$. અવખંડન: મૃદુપોષીઓ (Detritivores) મૃદુદ્રવ્યને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરે છે.
$2$. નિક્ષાલન: પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના નીચેના સ્તરોમાં ઉતરી જાય છે.
$3$. ચય: બેક્ટેરિયા અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃદુદ્રવ્યનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
$4$. સેન્દ્રીયકરણ: આ પ્રક્રિયા ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થ 'હ્યુમસ' (Humus) ના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
$5$. ખનીજીકરણ: જે પ્રક્રિયા દ્વારા સૂક્ષ્મજીવો હ્યુમસનું વધુ વિઘટન કરીને અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત કરે છે,તેને ખનીજીકરણ કહેવામાં આવે છે.

(B) વિઘટન એ મુખ્યત્વે જારક પ્રક્રિયા છે. જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરવા માટે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા વિઘટકોને ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે. તેથી,કાર્બનિક પદાર્થોના કાર્યક્ષમ વિઘટન માટે ઓક્સિજનની હાજરી અનિવાર્ય છે.

(D) વિઘટન એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જે ઘણા પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.
$1$. ડેટ્રિટસનું રાસાયણિક બંધારણ: જો ડેટ્રિટસ લિગ્નિન અને કાઇટિનથી સમૃદ્ધ હોય તો વિઘટન ધીમું થાય છે, અને જો તે નાઇટ્રોજન અને શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય તો વિઘટન ઝડપી થાય છે.
$2$. પર્યાવરણીય કારકો: આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પર્યાવરણીય પરિબળો છે જે જમીનના સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિઓ પર અસર કરીને વિઘટનનું નિયમન કરે છે.
$3$. તાપમાન અને જમીનનો ભેજ: ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ વિઘટન માટે અનુકૂળ છે, જ્યારે નીચું તાપમાન અને અજારક સ્થિતિ તેને અવરોધે છે.
આ તમામ પરિબળો મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા હોવાથી, સાચો જવાબ $\text{આપેલા તમામ}$ છે.

(D) વિઘટનનો દર અવશેષી પદાર્થોના રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$1$. રાસાયણિક બંધારણ: જો અવશેષી પદાર્થોમાં લિગ્નીન અને કાઈટીનનું પ્રમાણ વધુ હોય,તો વિઘટન ધીમું થાય છે.
$2$. જૈવિક પરિબળો: વિઘટન પ્રક્રિયા માટે અળસિયા જેવા વિઘટકો અને ફૂગ તથા બેક્ટેરિયા જેવા વિઘટનકર્તાઓની હાજરી અનિવાર્ય છે. આ સજીવોની ઓછી સંખ્યા વિઘટનનો દર નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.
તેથી,આપેલા તમામ પરિબળો વિઘટનનો દર ઘટાડવામાં ફાળો આપે છે.

(A) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું $CO_2$,$H_2O$ અને પોષકતત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે.
વિઘટનને અસર કરતા પરિબળોમાં ડેટ્રિટસનું રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
હૂંફાળું અને ભેજયુક્ત વાતાવરણ વિઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) ની પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેના પરિણામે વિઘટનનો દર ઝડપી બને છે.
તેનાથી વિપરીત,અજારક પરિસ્થિતિઓ ($O_2$ નો અભાવ) અને ઓછો ભેજ (સૂકી પરિસ્થિતિ) વિઘટકોની પ્રવૃત્તિને અવરોધે છે,જેના પરિણામે વિઘટનનો દર ધીમો રહે છે.
તેથી,અજારક/ઓછા ભેજવાળા માધ્યમમાં દર ધીમો અને હૂંફાળા/ભેજયુક્ત માધ્યમમાં દર ઝડપી હોય છે.

(B) અવશેષીય આહાર શૃંખલા $(DFC)$ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોથી શરૂ થાય છે,જેને અવશેષ (detritus) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
વિઘટકો,જેમ કે ફૂગ અને બેક્ટેરિયા,એવા સજીવો છે જે આ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરીને $DFC$ ની શરૂઆત કરે છે.
ચરાણ આહાર શૃંખલાથી વિપરીત,જે ઉત્પાદકોથી શરૂ થાય છે,$DFC$ કાર્બનિક કચરાના વિઘટન પર આધાર રાખે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા વિઘટકો મૃતોપજીવીઓ છે. તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરવા માટે પર્યાવરણમાં (તેમના શરીરની બહાર) પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ પ્રક્રિયાને બાહ્યકોષીય પાચન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એકવાર કાર્બનિક પદાર્થો સરળ દ્રાવ્ય સ્વરૂપોમાં વિઘટિત થઈ જાય,પછી તેઓ આ પોષક તત્વોને તેમની કોષદીવાલ અથવા પટલ દ્વારા શોષી લે છે. તેથી,વિઘટન માટેની પ્રાથમિક પદ્ધતિ બાહ્યકોષીય પાચન છે.

(D) નિવસનતંત્રમાં પોષક દ્રવ્યોનું ચક્રીયકરણ મુખ્યત્વે વિઘટનની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
વિઘટકો,જેવા કે $Bacteria$ (બેક્ટેરિયા) અને $Fungi$ (ફૂગ),મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
આ અકાર્બનિક પોષક તત્વો ત્યારબાદ જમીનમાં મુક્ત થાય છે,જે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા ફરીથી શોષણ માટે ઉપલબ્ધ બને છે.
જો $Bacteria$ અને $Fungi$ ને દૂર કરવામાં આવે,તો વિઘટનની પ્રક્રિયા અટકી જશે,કાર્બનિક પદાર્થોનો સંગ્રહ થશે અને આવશ્યક પોષક તત્વોનું નિવસનતંત્રમાં પુનઃચક્રીયકરણ બંધ થઈ જશે.

(D) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
$1$. ડેટ્રિટિવોર્સ (જેમ કે અળસિયા) મૃત અવશેષોને નાના કણોમાં તોડે છે.
$2$. બેક્ટેરિયા અને ફૂગ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે હ્યુમિફિકેશન (હ્યુમસનું નિર્માણ) અને ખનીજીકરણ (અકાર્બનિક પોષકતત્વો જેવા કે $CO_2$,$H_2O$ અને અન્ય પોષકતત્વો મુક્ત થવા) તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,આ તમામ સજીવો વિઘટનની પ્રક્રિયામાં ફાળો આપે છે.

(A) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે.
વિઘટનને ઝડપી બનાવતા પરિબળોમાં હૂંફાળું અને ભેજવાળું વાતાવરણ,ઓક્સિજનની હાજરી (વાયવીય પરિસ્થિતિઓ) અને નાઇટ્રોજન તથા શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ ડેટ્રિટસનો સમાવેશ થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,જો ડેટ્રિટસમાં લિગ્નિન,કાઇટિન,ટેનિન અને સેલ્યુલોઝનું પ્રમાણ વધુ હોય,તો વિઘટનનો દર નોંધપાત્ર રીતે ધીમો હોય છે,કારણ કે આ જટિલ પોલિમર છે જેને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા તોડવા મુશ્કેલ છે.

(D) $Detritus$ (મૃત અવશેષો) એટલે નિર્જીવ કણમય કાર્બનિક પદાર્થો.
તેમાં સામાન્ય રીતે મૃત સજીવોના શરીર અથવા તેના ટુકડાઓ,જેમ કે મૃત વનસ્પતિના ભાગો અને પ્રાણીઓના અવશેષો,તેમજ મળત્યાગ (પ્રાણીઓનો કચરો) નો સમાવેશ થાય છે.
$Detritus$ પર સામાન્ય રીતે સૂક્ષ્મજીવોના સમુદાયો વસાહત કરે છે,જે આ પદાર્થોનું વિઘટન કરવાનું કાર્ય કરે છે.
સ્થળજ નિવસનતંત્રમાં,તે પાંદડાના કચરા અને જમીનમાં ભળેલા અન્ય કાર્બનિક પદાર્થો તરીકે જોવા મળે છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો $detritus$ ના ઘટકો છે.

(B) નિવસનતંત્ર જૈવિક ઘટકો અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકોનું બનેલું છે.
જંગલના નિવસનતંત્રના જૈવિક ઘટકોમાં પ્રાથમિક ઉપભોક્તાઓ (દા.ત.,સસલાં,છછુંદર,હરણ,ખિસકોલી,તીડ વગેરે),દ્વિતીય ઉપભોક્તાઓ (દા.ત.,માંસાહારી પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ,સાપ,ગરોળી વગેરે) અને વિઘટકો (ફૂગ અને બેક્ટેરિયા) નો સમાવેશ થાય છે.
ફૂગ એ પરપોષી સજીવો છે જે મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને પોષણ મેળવે છે,આમ તે નિવસનતંત્રમાં વિઘટક તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(A) સાચો જવાબ જમીનનું ઉપરનું સ્તર છે.
વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડવાની પ્રક્રિયા છે.
સ્થળજ નિવસનતંત્રમાં,જમીનનું ઉપરનું સ્તર (ટોપસોઈલ) વિઘટન માટેનું મુખ્ય સ્થળ છે.
આનું કારણ એ છે કે ઉપરનું સ્તર કાર્બનિક પદાર્થો (મૃતદેહાવશેષો) થી સમૃદ્ધ હોય છે,તેમાં ભેજનું પ્રમાણ અનુકૂળ હોય છે,અને તેમાં બેક્ટેરિયા,ફૂગ અને વિઘટકો (જેમ કે અળસિયા) ની સાંદ્રતા વધુ હોય છે,જેમને સપાટીના સ્તરોમાં હાજર ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોની જરૂર હોય છે.

(D) વિઘટન એ વિઘટકો દ્વારા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયાના અંતિમ ઉત્પાદનોમાં હ્યુમસનો સમાવેશ થાય છે,જે ઘેરા રંગનો,અસ્ફટિકમય પદાર્થ છે,અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$,પાણી $(H_2O)$ તથા વિવિધ ખનિજો જેવા અકાર્બનિક પોષકતત્વોનો સમાવેશ થાય છે જે જમીનમાં પાછા મુક્ત થાય છે.

(B) વિઘટકો (જેને મૃતોપજીવીઓ પણ કહેવાય છે) એવા સજીવો છે જે જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે. આમ કરીને,તેઓ વિઘટનની કુદરતી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે છે,જે નિવસનતંત્રમાં પોષક તત્વોના પુનઃચક્રીયકરણ માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(C) બેક્ટેરિયા અને ફૂગ નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક વિઘટકો તરીકે કાર્ય કરે છે. તેઓ મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડે છે,જે પછી જમીનમાં પાછા ફરે છે.
જો બધા બેક્ટેરિયા અને ફૂગનો નાશ કરવામાં આવે,તો વિઘટનની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે અટકી જશે.
પરિણામે,સજીવોના મૃતદેહો અને કાર્બનિક કચરો (ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો) પર્યાવરણમાં જમા થશે કારણ કે તેનું વિઘટન થશે નહીં.
વધુમાં,જમીનને આવશ્યક પોષક તત્વો મળશે નહીં જે સામાન્ય રીતે વિઘટન પ્રક્રિયા દરમિયાન મુક્ત થાય છે,જેના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી જશે.

(C) હ્યુમસ એ ઘેરા રંગનો,અસ્ફટિકમય પદાર્થ છે જે સૂક્ષ્મજીવોની પ્રક્રિયા સામે ખૂબ જ પ્રતિરોધક હોય છે. તે વિઘટનની પ્રક્રિયા દરમિયાન બને છે અને લિગ્નિન તથા સેલ્યુલોઝ જેવા જટિલ કાર્બનિક સંયોજનોથી સમૃદ્ધ હોય છે.

(A) પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,સજીવોને તેમની ખોરાક લેવાની આદતોના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
અળસિયા,જમીનના ઈતરડી અને છાણના ભમરાને મૃતપક્ષીઓ (detritivores) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
મૃતપક્ષીઓ એવા સજીવો છે જે મૃત દ્રવ્યો (detritus) પર ખોરાક તરીકે નિર્ભર રહે છે,જેમાં મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષો તેમજ મળનો સમાવેશ થાય છે.
તેઓ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરીને પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે વિઘટન અને પોષક તત્વોના ચક્રની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે.

(A) વિઘટન એ વિઘટકો દ્વારા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરવાની પ્રક્રિયા છે. વિઘટનનો દર ડેટ્રિટસના રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. જ્યારે ડેટ્રિટસ નાઈટ્રોજન અને શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય ત્યારે વિઘટન ઝડપી થાય છે. તેનાથી વિપરીત,જો ડેટ્રિટસ લિગ્નિન અને કાઈટિનથી સમૃદ્ધ હોય તો વિઘટન ધીમું થાય છે.

(A) જે પ્રક્રિયા દ્વારા હ્યુમસનું કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વધુ વિઘટન થાય છે અને $CO_2$,$H_2O$ તથા $Ca^{2+}$,$Mg^{2+}$,$K^+$ જેવા અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત થાય છે,તેને ખનીજીકરણ (Mineralization) કહેવામાં આવે છે.
હ્યુમિફિકેશન એ અવશેષો (detritus) માંથી હ્યુમસ બનવાની પ્રક્રિયા છે.
ફોટોફોસ્ફોરાયલેશન એ પ્રકાશની હાજરીમાં $ADP$ અને અકાર્બનિક ફોસ્ફેટમાંથી $ATP$ ના સંશ્લેષણની પ્રક્રિયા છે.
પરાગનયન એ પરાગરજનું પરાગાશયમાંથી પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થળાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે.

(B) ડેટ્રિટસ (મૃત અવશેષો) ને નાના કણોમાં તોડવાની પ્રક્રિયાને ફ્રેગમેન્ટેશન (ખંડીકરણ) કહેવામાં આવે છે. અળસિયા ડેટ્રિટિવોર્સ (મૃતભક્ષી) તરીકે કાર્ય કરે છે અને ડેટ્રિટસનું સેવન કરીને તેને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરે છે,જે સૂક્ષ્મજીવોની પ્રક્રિયા માટે સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધારે છે.

(D) ઓસ્મોટ્રોફ્સ એવા સજીવો છે જે તેમના કોષરસસ્તર દ્વારા દ્રાવ્ય કાર્બનિક સંયોજનોનું શોષણ કરીને પોષક તત્વો મેળવે છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્રમાં,આ સજીવો જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ પદાર્થોમાં તોડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,તેઓને વિઘટકો તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,કારણ કે તેઓ પોષક તત્વોને પર્યાવરણમાં પાછા લાવવામાં મદદ કરે છે.

(B) વિઘટકો,જેમ કે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ,જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરીને નિવસનતંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ પ્રક્રિયા,જેને વિઘટન કહેવામાં આવે છે,તે પોષક તત્વોને જમીનમાં પાછા મુક્ત કરે છે,જેથી ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકે.
જો વિઘટકોને દૂર કરવામાં આવે,તો આ આવશ્યક ખનીજો અને પોષક તત્વોનું પુનઃચક્રીયકરણ અટકી જશે,જેના પરિણામે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટશે અને અંતે નિવસનતંત્ર નાશ પામશે.
તેથી,ખનીજ ચક્ર અટકી જાય છે.

(C) વિઘટન એ એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત થાય છે.
ચોક્કસપણે,તાપમાન અને જમીનનો ભેજ એ મુખ્ય પર્યાવરણીય પરિબળો છે જે વિઘટકોની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરે છે.
ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ ઝડપી વિઘટનને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે નીચું તાપમાન અને અજારક પરિસ્થિતિઓ તેને અવરોધે છે.
તેથી,તાપમાન અને ભેજ બંને વિઘટનના દરને અસર કરતા નિર્ણાયક પરિબળો છે.

(D) વિઘટકો એ મૃતોપજીવી સૂક્ષ્મજીવો છે જે સજીવોના મૃતદેહો અને જીવંત સજીવોના કાર્બનિક કચરા પર ખોરાક તરીકે નિર્ભર રહે છે.
તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરીને પોષક દ્રવ્યોના ચક્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તેમની ચયાપચયની ક્ષમતાઓની વિશાળ વિવિધતા અને વિવિધ વાતાવરણમાં રહેવાની ક્ષમતાને કારણે,તેમને પરિસ્થિતિકીય તંત્રના સૌથી વધુ વિવિધતા ધરાવતા સજીવો માનવામાં આવે છે.

(A) નીચા તાપમાન અને અજારક પરિસ્થિતિઓને કારણે વિઘટનની પ્રક્રિયા નોંધપાત્ર રીતે ધીમી પડી જાય છે. જ્યારે તાપમાન $< 10^{\circ}C$ હોય અને ઓક્સિજનનો અભાવ (અજારક પરિસ્થિતિ) હોય,ત્યારે કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરતા સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ અવરોધાય છે. આના પરિણામે જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનો સંગ્રહ થાય છે.

(B) હ્યુમિફિકેશન એ કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટનની પ્રક્રિયા છે,જે હ્યુમસ તરીકે ઓળખાતા ઘેરા રંગના,અસ્ફટિકમય પદાર્થના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે.
હ્યુમસ સૂક્ષ્મજીવોની પ્રક્રિયા સામે ખૂબ જ પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન અત્યંત ધીમી ગતિએ થાય છે.
તે પ્રકૃતિમાં કોલોઇડલ છે અને પોષક તત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,હ્યુમિફિકેશનના પરિણામે એસિડિક,ઘેરા રંગના પદાર્થનું નિર્માણ થાય છે.

(C) ખનીજીકરણ એ એક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા વિઘટન દરમિયાન કાર્બનિક પદાર્થોમાંથી અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થાય છે. આ પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે મૃતપજીવી બેક્ટેરિયા અને ફૂગ દ્વારા કરવામાં આવે છે,જે જટિલ કાર્બનિક સંયોજનોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડી નાખે છે.

(B) જમીનમાં,વિઘટન મુખ્યત્વે ઉપરના સ્તરમાં (ટોપસોઈલ) થાય છે જ્યાં કાર્બનિક પદાર્થો પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે અને સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ વધુ હોય છે.
જળાશયોમાં,વિઘટન મુખ્યત્વે તળિયાના સ્તરે (બેન્થિક ઝોન) થાય છે જ્યાં મૃત કાર્બનિક પદાર્થો (ડેટ્રિટસ) જમા થાય છે.

(A) વિઘટનની પ્રક્રિયા માટેના કાચા માલને ડેટ્રિટસ (અપક્ષયિત પદાર્થ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ડેટ્રિટસમાં મૃત વનસ્પતિના અવશેષો જેવા કે પાંદડાં,છાલ,ફૂલો અને પ્રાણીઓના મૃત અવશેષો,જેમાં મળનો પણ સમાવેશ થાય છે,તેનો સમાવેશ થાય છે.
આ કાર્બનિક પદાર્થો બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા વિઘટકો માટે વિઘટન ચક્ર શરૂ કરવા માટે પ્રાથમિક સબસ્ટ્રેટ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) હ્યુમસ એ ઘેરા રંગનો,અસ્ફટિકમય પદાર્થ છે જે સૂક્ષ્મજીવીઓની ક્રિયા સામે અત્યંત પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન અત્યંત ધીમી ગતિએ થાય છે. તે પોષક તત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. હ્યુમસ એ હ્યુમિફિકેશન (humification) ની પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે,ખનીજીકરણ (mineralisation) દ્વારા નહીં. ખનીજીકરણ એ પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સૂક્ષ્મજીવો અકાર્બનિક પોષક તત્વોને મુક્ત કરવા માટે હ્યુમસનું વધુ વિઘટન કરે છે. તેથી,વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે તે નિર્માણની પ્રક્રિયાને ખોટી રીતે દર્શાવે છે.

(C) વિઘટન એ ઓક્સિજનની હાજરીમાં થતી પ્રક્રિયા છે,જેનો અર્થ છે કે તે જારક પરિસ્થિતિઓમાં સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ રીતે થાય છે.
ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ વિઘટકો (બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) ની પ્રવૃત્તિને અનુકૂળ બનાવે છે,જેનાથી વિઘટનનો દર વધે છે.
જોકે,કારણમાં જણાવેલ છે કે ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ અજારક પરિસ્થિતિઓનું નિર્માણ કરે છે,જે ખોટું છે. અજારક પરિસ્થિતિઓ સામાન્ય રીતે જારક પરિસ્થિતિઓની તુલનામાં વિઘટનનો દર ધીમો પાડે છે.
તેથી,વિધાન સાચું છે,પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(A) ડેટ્રિટસ આહાર શૃંખલા $(DFC)$ મૃત જૈવિક પદાર્થોથી શરૂ થાય છે,જેને ડેટ્રિટસ કહેવામાં આવે છે.
ફૂગ અને બેક્ટેરિયા જેવા વિઘટકો આ મૃત જૈવિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
આ સજીવોને વિઘટકો અથવા મૃતોપજીવીઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કારણ કે આ વિઘટકો દ્વારા ડેટ્રિટસનું વિઘટન એ મૂળભૂત પ્રક્રિયા છે જે $DFC$ ની શરૂઆત કરે છે અને તેને ટકાવી રાખે છે,તેથી કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી આપે છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે ડેટ્રિટિવોર્સ અને વિઘટકો ડેટ્રિટસનું સેવન કરે છે અને કેટલાક પોષક તત્વોને તેમના પોતાના જૈવભારમાં સમાવિષ્ટ કરે છે,જેનાથી તેઓ કામચલાઉ ધોરણે સ્થિર (immobilized) થાય છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે આ મૃતપજીવીઓના મૃત્યુ પછી,તેમના શરીરનું વિઘટન થાય છે અને અગાઉ સ્થિર થયેલા પોષક તત્વો પર્યાવરણમાં પાછા મુક્ત થાય છે,જે દ્રાવ્યીકરણ માટે અને અન્ય સજીવો દ્વારા ગ્રહણ કરવા માટે ઉપલબ્ધ બને છે.

(N/A) વિઘટકો,જેવા કે $Bacteria$ (બેક્ટેરિયા),$Fungi$ (ફૂગ) અને $Actinomycetes$ (એક્ટિનોમાયસેટ્સ),વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના મૃત દેહો તેમજ તેમના નકામા પદાર્થોનું વિઘટન કરીને નિવસનતંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ વિઘટનની પ્રક્રિયા દ્વારા તેમાં બંધાયેલા અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થઈને ફરીથી જમીન,પાણી અને વાતાવરણમાં ભળે છે.
આ પોષક તત્વોનું પુનઃચક્રીયકરણ થાય છે અને તે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા માટે ઉપલબ્ધ બને છે,જેનાથી પર્યાવરણમાં ઉર્જાનો પ્રવાહ અને પોષક દ્રવ્યોનું ચક્ર જળવાઈ રહે છે.

(B) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થો (મૃત અવશેષો) ને બેક્ટેરિયા અને ફૂગ જેવા વિઘટકો દ્વારા સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડવાની પ્રક્રિયા છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે જો મૃત અવશેષોમાં લિગ્નિન અને કાઈટિનનું પ્રમાણ વધુ હોય તો વિઘટન ધીમું થાય છે. આ પદાર્થો જટિલ હોય છે અને સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા વિઘટન સામે અવરોધ પેદા કરે છે,જેનાથી વિઘટનનો દર ઘટે છે. તેનાથી વિપરીત,જ્યારે મૃત અવશેષોમાં નાઈટ્રોજન અને પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થો જેવા કે શર્કરાનું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે વિઘટન ઝડપી થાય છે.

(A) વિઘટનની પ્રક્રિયામાં વિવિધ તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે: વિખંડન,નિક્ષાલન,કેટાબોલિઝમ,હ્યુમિફિકેશન અને ખનીજીકરણ.
$1$. વિખંડન: ડેટ્રિટિવોર્સ (જેમ કે અળસિયા) ડેટ્રિટસને નાના કણોમાં તોડે છે.
$2$. નિક્ષાલન: પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરે છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષાર તરીકે જમા થાય છે.
$3$. કેટાબોલિઝમ: બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો ડેટ્રિટસને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે.
$4$. હ્યુમિફિકેશન: આ પ્રક્રિયા હ્યુમસ નામના ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થનો સંગ્રહ કરે છે.
$5$. ખનીજીકરણ: કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા હ્યુમસનું વધુ વિઘટન થવાથી અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત થાય છે.
તેથી,ડેટ્રિટિવોર્સ દ્વારા ડેટ્રિટસનું નાના કણોમાં વિભાજન થવાની પ્રક્રિયાને વિખંડન (Fragmentation) કહેવામાં આવે છે.