Decomposition Questions in Gujarati

(C) વિધટન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા વિઘટકો (જેમ કે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) જટિલ કાર્બનિક દ્રવ્યો (મૃતદ્રવ્ય) ને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડે છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન,કાર્બનિક સંયોજનોમાં સંગ્રહિત ઉર્જા મુક્ત થાય છે અને નાઈટ્રોજન,ફોસ્ફરસ અને કાર્બન જેવા પોષક તત્વો તેમના અકાર્બનિક સ્વરૂપમાં જમીનમાં પાછા ફરે છે,જે ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
તેથી,આ પરિવર્તન કાર્બનિક ઘટકોમાંથી અકાર્બનિક ઘટકો તરફ થાય છે.

(C) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું $CO_2$,$H_2O$ અને પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયા છે. વિઘટનના મુખ્ય તબક્કાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. અવખંડન: મૃદુપોષી સજીવો (Detritivores) મૃત અવશેષોને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરે છે.
$2$. ધોવાણ (Leaching): પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષક તત્વો જમીનના નીચેના સ્તરોમાં ઉતરી જાય છે.
$3$. અપચય (Catabolism): બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃત અવશેષોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે.
$4$. સેન્દ્રીયકરણ (Humification): આ પ્રક્રિયામાં ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થ 'હ્યુમસ'નું નિર્માણ થાય છે.
$5$. ખનીજીકરણ (Mineralization): સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા હ્યુમસનું વિઘટન થઈ અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થાય છે.
અહીં 'ચય' (Anabolism) એ વિઘટનનો ભાગ નથી,કારણ કે વિઘટન એ અપચયી (Catabolic) પ્રક્રિયા છે.

(B) વિઘટનની પ્રક્રિયામાં નીચેના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. $P$ (અવખંડન): મૃતોપજીવીઓ (દા.ત. અળસિયા) મૃત અવશેષીય પદાર્થોને નાના કણોમાં તોડે છે.
$2$. $Q$ (અપચય): બેક્ટેરિયા અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃત અવશેષીય ઘટકોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે.
$3$. $R$ (ધોવાણ): પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરે છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષારો તરીકે અવક્ષેપિત થાય છે.
તેથી, સાચો ક્રમ $P = \text{અવખંડન}, Q = \text{અપચય}, R = \text{ધોવાણ}$ છે.

(D) સેન્દ્ર (Humus) એ સેન્દ્રીયકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા બનતો ઘેરા રંગનો અસ્ફટિકમય પદાર્થ છે. તે સૂક્ષ્મજીવી ક્રિયાઓ માટે ખૂબ જ પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન અત્યંત ધીમી ગતિએ થાય છે. તે કલીલમય પદાર્થ હોવાથી,તે પોષકતત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે. 'સેન્દ્રનું વિઘટન થઈ શકતું નથી' તે વિધાન અસંગત છે કારણ કે તે ખૂબ જ પ્રતિરોધક હોવા છતાં,અંતે તેનું વિઘટન થાય છે,ભલે તે ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થતું હોય.

(A) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું $CO_2$,પાણી અને પોષક તત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિભાજન થવાની પ્રક્રિયા છે.
$1$. વિઘટનનો દર ડેટ્રિટસ (મૃત અવશેષો) ના રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
$2$. નાઈટ્રોજન અને શર્કરા જેવા જલદ્રાવ્ય પદાર્થોથી ભરપૂર ડેટ્રિટસ ઝડપથી વિઘટન પામે છે.
$3$. લિગ્નીન અને કાઈટિનથી ભરપૂર ડેટ્રિટસનું વિઘટન ખૂબ જ ધીમું થાય છે,ઝડપથી નહીં.
$4$. વિઘટન એ ઓક્સિજનની હાજરીમાં થતી પ્રક્રિયા છે.
$5$. હૂંફાળું અને ભેજયુક્ત વાતાવરણ વિઘટનને પ્રોત્સાહન આપે છે,જ્યારે નીચું તાપમાન અને અજારક સ્થિતિ તેને અવરોધે છે.
તેથી,લિગ્નીન અને કાઈટિનથી ભરપૂર સજીવોમાં વિઘટનનો દર ખૂબ જ ઊંચો હોય છે તે વિધાન અસંગત (ખોટું) છે.

(C) મૃત અવશેષીય આહારશૃંખલા $(DFC)$ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યો (મૃત અવશેષો) થી શરૂ થાય છે.
વિઘટકો,જેમ કે ફૂગ અને બેક્ટેરિયા,વિષમપોષી સજીવો છે જે આ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરે છે.
તેઓ મૃત અવશેષોના વિઘટન દ્વારા તેમની ઊર્જા અને પોષક તત્વો મેળવે છે.
જોકે,એ વિધાન કે તેઓ નકામા પદાર્થોને કાર્બનિક પદાર્થોમાં ફેરવે છે તે ખોટું છે.
વાસ્તવમાં,વિઘટકો જટિલ કાર્બનિક દ્રવ્યોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં ફેરવે છે (ખનીજીકરણ),કાર્બનિક પદાર્થોમાં નહીં.

(A) વિધાન $A$ સાચું છે: અપત્યભક્ષીઓ (જેમ કે અળસિયા) અપરદને નાના કણોમાં તોડે છે,જેને ટુકડા કરવાની પ્રક્રિયા (fragmentation) કહેવાય છે.
વિધાન $B$ સાચું છે: ખનીજીકરણ દરમિયાન,કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત કરવા માટે હ્યુમસનું વધુ વિઘટન કરે છે.
વિધાન $C$ સાચું છે: પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરે છે અને નિક્ષાલન (leaching) પ્રક્રિયા દ્વારા અનુપલબ્ધ ક્ષારો તરીકે અવક્ષેપિત થાય છે.
વિધાન $D$ ખોટું છે: અપરદ આહાર શૃંખલા મૃત કાર્બનિક પદાર્થો (અપરદ) થી શરૂ થાય છે,જીવંત સજીવોથી નહીં.
વિધાન $E$ ખોટું છે: અળસિયા અપરદને ટુકડા કરવાની પ્રક્રિયા (fragmentation) દ્વારા નાના કણોમાં તોડે છે,કેટાબોલિઝમ દ્વારા નહીં. કેટાબોલિઝમ એ પ્રક્રિયા છે જેમાં બેક્ટેરિયા અને ફૂગના ઉત્સેચકો અપરદને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે.
તેથી,વિધાનો $A, B,$ અને $C$ સાચા છે.

(C) વિઘટન એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં ફ્રેગમેન્ટેશન,લીચિંગ,કેટાબોલિઝમ,હ્યુમિફિકેશન અને મિનરલાઇઝેશન જેવા તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. ફ્રેગમેન્ટેશન: ડેટ્રિટસનું નાના કણોમાં વિભાજન.
$2$. લીચિંગ: પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરે છે અને અપ્રાપ્ય ક્ષાર તરીકે જમા થાય છે.
$3$. કેટાબોલિઝમ: બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો ડેટ્રિટસનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
તેથી,કેટાબોલિઝમ એટલે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ડેટ્રિટસનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન.

(B) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું $CO_2$,પાણી અને પોષકતત્વો જેવા અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિભાજન થવાની પ્રક્રિયા છે.
$1$. ખંડીકરણ: અળસિયા જેવા મૃતોપજીવીઓ (Detritivores) મૃત અવશેષોને નાના કણોમાં તોડે છે.
$2$. નિક્ષાલન (Leaching): પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના નીચેના સ્તરોમાં જાય છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષાર તરીકે જમા થાય છે.
$3$. કેટાબોલિઝમ: બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો મૃત અવશેષોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે.
$4$. હ્યુમિફિકેશન: આ પ્રક્રિયામાં હ્યુમસ નામના ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થનો સંગ્રહ થાય છે,જે સૂક્ષ્મજીવી ક્રિયા સામે અત્યંત પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થાય છે.
$5$. ખનીજીકરણ (Mineralization): કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા હ્યુમસનું વધુ વિઘટન થવાથી અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત થાય છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ એ એકમાત્ર યોગ્ય રીતે વર્ણવેલ પ્રક્રિયા છે.

(D) હ્યુમસ એ વિઘટનની પ્રક્રિયા દરમિયાન બનતો ઘેરા રંગનો,અસ્ફટિકમય પદાર્થ છે.
$1$. હ્યુમસ લિગ્નિન અને સેલ્યુલોઝ જેવા કાર્બનિક પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય છે,જે જટિલ સંયોજનો છે.
$2$. તે સ્વભાવે કલૉઇડલ છે અને વનસ્પતિઓ માટે પોષક તત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. તે સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા સામે ખૂબ જ પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન અત્યંત ધીમી ગતિએ થાય છે.
$4$. અવશેષો (detritus) માંથી હ્યુમસ બનવાની પ્રક્રિયાને હ્યુમિફિકેશન કહેવામાં આવે છે,હ્યુમસનું વિઘટન નહીં. તેથી,તે હ્યુમિફિકેશનની પ્રક્રિયા દ્વારા વધુ વિઘટિત થાય છે તે વિધાન ખોટું છે.

(C) વિધાન સાચું છે કારણ કે વિઘટકો (મૃતપજીવીઓ) જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે,જે પછી જમીનમાં પાછા મુક્ત થાય છે,આમ પોષક તત્વોના પુનઃચક્રણ અથવા ખનીજ ચક્રને સરળ બનાવે છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે વિઘટકો એ મૃત આહાર શૃંખલા (detritus food chain) નો અભિન્ન ભાગ છે. તેઓ નિવસનતંત્રના કાર્ય માટે આવશ્યક છે અને ઘણીવાર તેમને નિવસનતંત્રના મોડેલોમાં અંતિમ પોષક સ્તર તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ એ છે કે વિધાન સાચું છે પરંતુ કારણ ખોટું છે.

(A) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં તોડવાની પ્રક્રિયા છે. તેમાં વિવિધ તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે: અવખંડન,નિક્ષાલન,અપચય,હ્યુમિફિકેશન અને ખનિજીકરણ.
નિક્ષાલન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા પાણીમાં દ્રાવ્ય અકાર્બનિક પોષકતત્વો જમીનના સ્તરોમાં નીચે ઉતરે છે અને અનુપલબ્ધ ક્ષાર તરીકે અવક્ષેપિત થાય છે.
અવખંડન એટલે દ્રવ્યનું નાના કણોમાં વિભાજન.
અપચય એટલે બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો દ્વારા દ્રવ્યનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન.
હ્યુમિફિકેશન હ્યુમસના નિર્માણ તરફ દોરી જાય છે,અને ખનિજીકરણ એ ખનિજો મુક્ત કરવા માટે હ્યુમસનું વિઘટન છે.

(D) ડેટ્રિટસ આહાર શૃંખલા $(DFC)$ ની શરૂઆત મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોથી થાય છે,જેને ડેટ્રિટસ કહેવામાં આવે છે. ફૂગ અને બેક્ટેરિયા જેવા વિઘટકો આ મૃત કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરવા માટે જવાબદાર છે,જેના દ્વારા $DFC$ માં ઊર્જાના પ્રવાહની શરૂઆત થાય છે.

(B) વિઘટનનો દર ડેટ્રિટસના રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. જો ડેટ્રિટસ લિગ્નિન અને કાઈટિનથી સમૃદ્ધ હોય તો વિઘટન ધીમું થાય છે,કારણ કે આ જટિલ અને અવરોધક કાર્બનિક સંયોજનો છે જેને વિઘટકો માટે તોડવા મુશ્કેલ હોય છે. તેનાથી વિપરીત,જો ડેટ્રિટસ નાઈટ્રોજન અને શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય તો વિઘટન ઝડપી થાય છે.

(A) સાચો જવાબ $B$ છે.
$1$. ફ્રેગમેન્ટેશન એ ડેટ્રિટિવોર્સ દ્વારા ડેટ્રિટસને નાના કણોમાં તોડવાની પ્રક્રિયા છે.
$2$. કેટાબોલિઝમ એ પ્રક્રિયા છે જેમાં બેક્ટેરિયલ અને ફૂગના ઉત્સેચકો ડેટ્રિટસને સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટિત કરે છે.
$3$. હ્યુમિફિકેશનને કારણે હ્યુમસ તરીકે ઓળખાતા ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય પદાર્થનો સંગ્રહ થાય છે.
$4$. મિનરલાઇઝેશન એ પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા અમુક સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા દ્વારા હ્યુમસમાંથી અકાર્બનિક પોષક તત્વો મુક્ત થાય છે.
તેથી,સૂક્ષ્મજીવી ઉત્સેચકો દ્વારા ડેટ્રિટસનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન થવાની પ્રક્રિયાને $Catabolism$ (અપચય) કહેવામાં આવે છે.

(A) હ્યુમસ એ વિઘટન દરમિયાન હ્યુમિફિકેશનની પ્રક્રિયા દ્વારા બનતો ઘેરા રંગનો,અસ્ફટિકમય પદાર્થ છે.
$(P)$ હ્યુમસ પોષકતત્વોના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેમાં કલિલ ગુણધર્મો હોય છે,જે જમીનમાં ભેજ અને પોષકતત્વો જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.
$(Q)$ તે નાઈટ્રોજન,ફોસ્ફરસ અને પોટેશિયમ જેવા પોષકતત્વોથી સમૃદ્ધ છે,જે જમીનમાં ધીમે ધીમે મુક્ત થાય છે.
$(R)$ હ્યુમસ સૂક્ષ્મજીવોની ક્રિયા સામે ખૂબ જ પ્રતિરોધક છે અને તેનું વિઘટન ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થાય છે,પરંતુ તેનું વિઘટન અશક્ય નથી. તેથી,વિધાન $(R)$ ખોટું છે.
આમ,વિધાન $(P)$ અને $(Q)$ સાચા છે.

(B) વિઘટનનો દર મૃતદ્રવ્યના રાસાયણિક બંધારણ અને આબોહવાકીય પરિબળો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
નાઈટ્રોજન અને શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ મૃતદ્રવ્યનું વિઘટન ઝડપથી થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,લિગ્નિન અને કાઈટિનથી સમૃદ્ધ મૃતદ્રવ્યનું વિઘટન ખૂબ જ ધીમું થાય છે કારણ કે આ પદાર્થો જટિલ હોય છે,ઉત્સેચકીય વિઘટન સામે પ્રતિરોધક હોય છે અને તેને વિશિષ્ટ સૂક્ષ્મજીવી ઉત્સેચકોની જરૂર પડે છે જે તમામ વિઘટકો દ્વારા સરળતાથી ઉત્પન્ન થતા નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(B) ડેટ્રીટીવોર એવા સજીવો છે જે ડેટ્રીટસ (detritus) ખાઈને પોષણ મેળવે છે,જેમાં સડતા કાર્બનિક પદાર્થો,વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના અવશેષો તથા મળનો સમાવેશ થાય છે.
ડેટ્રીટીવોરના ઉદાહરણોમાં અળસિયા,ઉધઈ,વુડલાઈસ અને કાનખજૂરાનો સમાવેશ થાય છે.
તેઓ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોને સરળ પદાર્થોમાં તોડીને નિવસનતંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જેનાથી વિઘટન અને પોષક દ્રવ્યોના ચક્રની પ્રક્રિયા સરળ બને છે.
તેથી,સડતા કાર્બનિક પદાર્થો પર નભતા પ્રાણીને ડેટ્રીટીવોર કહેવામાં આવે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ છે.
વિઘટન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું $CO_2$,પાણી અને પોષક તત્વો જેવા સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર થાય છે.
વિઘટનનો દર નકામા કચરા (detritus) ના રાસાયણિક બંધારણ દ્વારા નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત થાય છે.
જો નકામો કચરો નાઇટ્રોજન અને શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય,તો વિઘટનની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
તેનાથી વિપરીત,જો નકામો કચરો લિગ્નિન અને કાઇટિન જેવા પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય,તો વિઘટનની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે કારણ કે આ સંયોજનો સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા વિઘટન સામે ખૂબ જ પ્રતિરોધક હોય છે.

(C) ફ્રેગમેન્ટેશન (fragmentation).
ફ્રેગમેન્ટેશન એ ડેટ્રિટિવોર્સ (જેમ કે અળસિયા,ઉધઈ વગેરે) ની ક્રિયા દ્વારા ડેટ્રિટસને નાના કણોમાં તોડવાની પ્રક્રિયા છે.

(C) વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિભાજન થવાની પ્રક્રિયા છે.
$(1)$ ભેજવાળું વાતાવરણ સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી પાણી પૂરું પાડે છે,તેથી તે વિઘટનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
$(2)$ નીચું તાપમાન અને અજારક સ્થિતિ (ઓક્સિજનનો અભાવ) વિઘટકોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને ધીમી પાડે છે,જેથી આ પ્રક્રિયા અવરોધાય છે.
$(3)$ જો ડેટ્રિટસ નાઈટ્રોજન અને શર્કરા જેવા પાણીમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય,તો વિઘટન ઝડપી થાય છે. તેથી,વિધાન $(3)$ ખોટું છે.
$(4)$ જો ડેટ્રિટસ લિગ્નિન અને કાઈટિનથી સમૃદ્ધ હોય,તો વિઘટન ધીમું થાય છે. તેથી,વિધાન $(4)$ ખોટું છે.
$(5)$ ગરમ વાતાવરણ ઉત્સેચકીય પ્રતિક્રિયાઓનો દર વધારે છે,તેથી તે વિઘટનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
આથી,વિધાનો $(1)$,$(2)$ અને $(5)$ સાચા છે.

(D) . વિઘટન એ જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિભાજન કરવાની પ્રક્રિયા છે $(III)$.
$B$. મૃતક અવશેષો (Detritus) એટલે વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના મૃત અવશેષો,જેમાં મળનો પણ સમાવેશ થાય છે $(IV)$.
$C$. ખનીજીકરણ એ જમીનમાં સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ દ્વારા અકાર્બનિક પોષકતત્વો મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયા છે $(II)$.
$D$. હ્યુમિફિકેશન એ ઘેરા રંગના અસ્ફટિકમય કલીલ પદાર્થો,જેને હ્યુમસ કહેવાય છે,તેના સંચયની પ્રક્રિયા છે $(I)$.
તેથી,સાચી જોડ $A-III, B-IV, C-II, D-I$ છે.