Connective tissue Questions in Gujarati

(B) આપેલી આકૃતિ મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose tissue) દર્શાવે છે,જે એક પ્રકારની શિથિલ સંયોજક પેશી છે જે મુખ્યત્વે ત્વચાની નીચે આવેલી હોય છે.
આ પેશીના કોષો,જેને એડિપોસાઇટ્સ કહેવાય છે,તે ચરબીનો સંગ્રહ કરવા માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
વધારાના પોષક તત્વો જેનો તરત ઉપયોગ થતો નથી,તે ચરબીમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને આ પેશીમાં સંગ્રહિત થાય છે.
વધુમાં,તે શરીર માટે ઉષ્માના અવાહક તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) વિધાન ખોટું છે કારણ કે અસ્થિ એ સખત સંયોજક પેશી છે,પરંતુ કાસ્થિ એ અર્ધ-સખત અથવા લવચીક સંયોજક પેશી છે,સખત નથી. કારણ સાચું છે કારણ કે રુધિર ખરેખર એક વિશિષ્ટ પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે જે શરીરમાં પોષક તત્વો,વાયુઓ અને નકામા પદાર્થોનું વહન કરે છે. તેથી,વિધાન ખોટું છે અને કારણ સાચું છે,માટે સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) કોન્ડ્રિયોસાઇટ્સ એ કાસ્થિના વિશિષ્ટ કોષો છે.
તેઓ લેક્યુના તરીકે ઓળખાતી નાની ગુહાઓમાં જોવા મળે છે,જે તેમના દ્વારા સ્ત્રવિત આધારક (matrix) ની અંદર હાજર હોય છે.
આ કોષો કાસ્થિના આધારકનું નિર્માણ અને જાળવણી કરવા માટે જવાબદાર છે.

(N/A)

સઘન નિયમિત સંયોજક પેશી	સઘન અનિયમિત સંયોજક પેશી
$(1)$ કોલેજન તંતુઓ તંતુઓના ઘણા સમાંતર જૂથોની વચ્ચે હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.	$(1)$ કોલેજન તંતુઓ અને ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ અનિયમિત રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
$(2)$ તેઓ એક દિશામાં ખૂબ જ તણાવ શક્તિ પ્રદાન કરે છે.	$(2)$ તેઓ વિવિધ દિશાઓમાં બંધારણીય મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
$(3)$ ઉદાહરણોમાં કંડરા (tendons) અને અસ્થિબંધ (ligaments) નો સમાવેશ થાય છે.	$(3)$ ઉદાહરણોમાં ત્વચાનું અધિચ્છદ (dermis) નો સમાવેશ થાય છે.

(N/A)

મેદપૂર્ણ પેશી	રુધિર પેશી
$(1)$ તે કોલેજન તંતુઓ,ઈલાસ્ટિન તંતુઓ,ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,મેક્રોફેજ અને મેદકોષો (adipocytes) ની બનેલી છે.	$(1)$ તે $RBCs$,$WBCs$,ત્રાકકણો (platelets) અને રુધિરરસ (plasma) ની બનેલી છે.
$(2)$ તે ચરબીના સંશ્લેષણ,સંગ્રહ અને ચયાપચયમાં મદદ કરે છે.	$(2)$ તે પોષકતત્વો,ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો,વાયુઓ અને અંતઃસ્ત્રાવોના વહનમાં મદદ કરે છે.
$(3)$ તે મુખ્યત્વે ત્વચાની નીચે અને આંતરિક અંગોની આસપાસ જોવા મળે છે.	$(3)$ તે રુધિરવાહિનીઓમાં પરિભ્રમણ કરતી જોવા મળે છે.

(D) $RBC$,$WBC$ અને રુધિરકણિકાઓ એ રુધિરના ત્રણ મુખ્ય ઘટકો છે,જે એક પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે.
કાસ્થિ એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની કંકાલ સંયોજક પેશી છે.
તેથી,કાસ્થિ અસંગત છે કારણ કે તે રુધિરનો ઘટક નથી.

(D) $Exocrine$ (બાહ્યસ્ત્રાવી), $endocrine$ (અંતઃસ્ત્રાવી), અને $salivary \text{ gland}$ (લાળ ગ્રંથિ) એ ગ્રંથિમય અધિચ્છદ (glandular epithelium) ના ઉદાહરણો છે, જે અધિચ્છદ પેશીનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે.
$Ligament$ (અસ્થિબંધ) એ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે જે અસ્થિને અસ્થિ સાથે જોડે છે.
તેથી, $ligament$ (અસ્થિબંધ) એ અસંગત છે.

(N/A) સંયોજક પેશીઓ જટિલ પ્રાણીઓના શરીરમાં સૌથી વધુ વિપુલ અને વ્યાપક રીતે વિતરિત પેશીઓ છે. તેમને સંયોજક પેશીઓ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ શરીરના અન્ય પેશીઓ/અંગોને જોડવાનું અને આધાર આપવાનું વિશેષ કાર્ય કરે છે.
લક્ષણો:
$1$. તેમાં કોષોની સંખ્યા ઓછી હોય છે અને આંતરકોષીય આધારક દ્રવ્ય વધુ પ્રમાણમાં હોય છે.
$2$. કોષો કોલેજન અથવા ઇલાસ્ટિન નામના બંધારણીય પ્રોટીન તંતુઓનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે મજબૂતી,સ્થિતિસ્થાપકતા અને લવચીકતા પ્રદાન કરે છે.
$3$. કોષો સુધારેલા પોલિસેકરાઇડ્સનો પણ સ્ત્રાવ કરે છે,જે કોષો અને તંતુઓ વચ્ચે જમા થાય છે અને આધારક (મેટ્રિક્સ) તરીકે કાર્ય કરે છે.
સંયોજક પેશીના પ્રકારો:
સંયોજક પેશીને ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(i)$ શિથિલ સંયોજક પેશી
(ii) સઘન સંયોજક પેશી
(iii) વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી
$(i)$ શિથિલ સંયોજક પેશી: કોષો અને તંતુઓ અર્ધ-પ્રવાહી આધારક દ્રવ્યમાં છૂટાછવાયા ગોઠવાયેલા હોય છે. ઉદાહરણો:
$(a)$ એરિઓલર પેશી: ત્વચાની નીચે જોવા મળે છે. તે અધિચ્છદ માટે આધારક માળખું પૂરું પાડે છે.
$(b)$ મેદપૂર્ણ પેશી: મુખ્યત્વે ત્વચાની નીચે આવેલી હોય છે. તેના કોષો ચરબીનો સંગ્રહ કરવા માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
(ii) સઘન સંયોજક પેશી: તંતુઓ અને ફાઇબ્રોબ્લાસ્ટ્સ સઘન રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે. તેના બે પ્રકાર છે:
$(a)$ સઘન નિયમિત: કોલેજન તંતુઓ સમાંતર તંતુઓના જૂથો વચ્ચે હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે (દા.ત.,કંડરા અને અસ્થિબંધન).
$(b)$ સઘન અનિયમિત: ફાઇબ્રોબ્લાસ્ટ્સ અને ઘણા તંતુઓ (મોટે ભાગે કોલેજન) અલગ-અલગ દિશામાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
(iii) વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી:
$(a)$ કાસ્થિ: આંતરકોષીય પદાર્થ ઘન અને નરમ હોય છે અને દબાણનો સામનો કરે છે. કોષોને કોન્ડ્રોસાઇટ્સ કહેવાય છે.
$(b)$ અસ્થિ: તેનું આધારક દ્રવ્ય સખત અને બિન-લવચીક હોય છે,જે કેલ્શિયમ ક્ષારો અને કોલેજન તંતુઓથી સમૃદ્ધ હોય છે જે અસ્થિને મજબૂતી આપે છે. કોષોને અસ્થિકોષ (ઓસ્ટિઓસાઇટ્સ) કહેવાય છે.
$(c)$ રુધિર: એક પ્રવાહી સંયોજક પેશી જેમાં પ્લાઝ્મા,રક્તકણો (RBCs),શ્વેતકણો (WBCs) અને ત્રાકકણો હોય છે.

(N/A) અસ્થિના આધારકમાં ઓસીન (ossein) નામનું પ્રોટીન હોય છે,જે બંધારણીય આધાર પૂરો પાડે છે. આ ઉપરાંત,આધારક કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{++})$ દ્વારા ખનિજયુક્ત હોય છે,જે તેને સખત અને મજબૂત બનાવે છે.
તેની સામે,કાસ્થિના આધારકમાં કોન્ડ્રીન (chondrin) નામનું પ્રોટીન હોય છે,જે તેને લવચીકતા આપે છે. કાસ્થિના આધારકમાં કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{++})$ કાં તો ગેરહાજર હોય છે અથવા ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોય છે,જેના કારણે કાસ્થિ નરમ અને અસ્થિ કરતા ઓછી સખત હોય છે.

(A) તંતુમય સંયોજક પેશી એ ઘટ્ટ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે જે તંતુઓની,મુખ્યત્વે કોલેજનની વિપુલતા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે,જે મજબૂતી અને આધાર પૂરો પાડે છે.
$1$. રચના: તેમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ (તંતુઓ ઉત્પન્ન કરતા કોષો) અને ઘટ્ટ રીતે ગોઠવાયેલા તંતુઓ ધરાવતું આધારક (matrix) હોય છે. આ તંતુઓની ગોઠવણીના આધારે,તેને બે પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
- ઘટ્ટ નિયમિત: તંતુઓ નિયમિત,સમાંતર ભાતમાં ગોઠવાયેલા હોય છે (દા.ત.,કંડરા અને અસ્થિબંધન).
- ઘટ્ટ અનિયમિત: તંતુઓ વિવિધ દિશાઓમાં ગોઠવાયેલા હોય છે,જે બહુવિધ ખૂણાઓથી આવતા તણાવ સામે પ્રતિકાર પૂરો પાડે છે (દા.ત.,ત્વચાનું અધિસ્તર).
$2$. કાર્ય: તેનું મુખ્ય કાર્ય માળખાકીય અખંડિતતા,યાંત્રિક મજબૂતી અને સ્નાયુઓ તથા હાડકાં માટે જોડાણના બિંદુઓ પૂરા પાડવાનું છે. તે વિવિધ પેશીઓ અને અંગોને જોડે છે,જે શરીરનું માળખાકીય માળખું જાળવી રાખે છે.

(N/A) મેદપૂર્ણ પેશી એ એક પ્રકારની શિથિલ સંયોજક પેશી છે જે મુખ્યત્વે ત્વચાની નીચે આવેલી હોય છે.
આ પેશીના કોષો ચરબીનો સંગ્રહ કરવા માટે વિશિષ્ટ હોય છે.
શરીર દ્વારા તરત જ ઉપયોગમાં ન લેવાતા વધારાના પોષક તત્વો ચરબીમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને આ કોષોમાં સંગ્રહિત થાય છે.
આ પેશી ઉષ્માના અવાહક તરીકે પણ કાર્ય કરે છે અને આંતરિક અંગોને રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

(N/A)

કાસ્થિ પેશી	અસ્થિ પેશી
$(1)$ તે નરમ અને લવચીક હોય છે.	$(1)$ તે સખત અને બિન-લવચીક હોય છે.
$(2)$ તેના કોષો,કોન્ડ્રોસાઇટ્સ,આધારક (matrix) માં રહેલી નાની જગ્યાઓમાં બંધ હોય છે.	$(2)$ તેના અસ્થિ કોષો,ઓસ્ટિઓસાઇટ્સ,લેક્યુના (lacunae) નામની જગ્યાઓમાં આવેલા હોય છે.
$(3)$ તેનું આધારક ઘન,નરમ અને દબાણ સામે પ્રતિકાર કરે છે.	$(3)$ તેનું આધારક કેલ્શિયમ ક્ષારોની હાજરીને કારણે ખૂબ જ સખત અને બિન-લવચીક હોય છે.
$(4)$ તે શરીરના અંગોને આધાર અને લવચીકતા પૂરી પાડે છે.	$(4)$ તે શરીરને બંધારણીય માળખું અને આધાર આપે છે.

(N/A) $(i)$ અસ્થિબંધ: આ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીઓ છે જે એક અસ્થિને બીજા અસ્થિ સાથે જોડે છે. તે અત્યંત સ્થિતિસ્થાપક હોય છે અને સાંધાઓને સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે.
(ii) સ્નાયુબંધ: આ ઘટ્ટ નિયમિત સંયોજક પેશીઓ છે જે કંકાલ સ્નાયુઓને અસ્થિઓ સાથે જોડે છે. તે તેમની મજબૂતી અને મર્યાદિત લવચીકતા માટે જાણીતી છે.

(N/A) $(i)$ પરિકોન્ડ્રિયમ: તે સઘન અનિયમિત સંયોજક પેશીનું એક સ્તર છે જે કાસ્થિને આવરે છે.
$(ii)$ સીરમ: તે રુધિરનો સ્પષ્ટ,પીળાશ પડતો પ્રવાહી ભાગ છે જે રુધિર પ્લાઝ્મામાંથી રુધિર જામી જવા માટેના ઘટકો (જેમ કે ફાઈબ્રિનોજન) દૂર કર્યા પછી બાકી રહે છે.

(N/A) $(i)$ માસ્ટ કોષો:
સ્થાન: એરિઓલર સંયોજક પેશીના આધારકમાં જોવા મળે છે.
કાર્ય: તે હેપરિન (પ્રતિસ્કંદક),હિસ્ટામાઈન (વાસોડિલેટર) અને સેરોટોનિન (વાસોકોન્સ્ટ્રિક્ટર) જેવા પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરે છે,જે બળતરા પ્રતિભાવોમાં સામેગ્રી છે.
$(ii)$ કાચવત કાસ્થિ:
સ્થાન: ભ્રૂણીય કંકાલ,શ્વાસનળી,સ્વરપેટી અને લાંબા અસ્થિઓના છેડા પર જોવા મળે છે.
કાર્ય: તે બંધારણીય આધાર,લવચીકતા અને સાંધાના હલનચલન માટે સપાટી પૂરી પાડે છે.

(N/A) $\Rightarrow$ સંયોજક પેશી એક બંધારણીય આધાર પૂરો પાડે છે,પેશીઓનું નિર્માણ કરે છે અને અન્ય અંગોને આધાર આપે છે.
$\Rightarrow$ રુધિર એક પ્રવાહી અથવા વાહક સંયોજક પેશી છે જે વિવિધ અંગોને જોડે છે અને પદાર્થોનું એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ વહન કરે છે.
$\Rightarrow$ અસ્થિ એક ઘટ્ટ,સખત અને મજબૂત કંકાલ સંયોજક પેશી છે જે શરીરને બંધારણીય આધાર આપે છે અને પ્રચલનમાં મદદ કરે છે.
$\Rightarrow$ કાસ્થિ પણ એક કંકાલ સંયોજક પેશી છે. જોકે,તે અસ્થિ જેટલી સખત હોતી નથી; તે નમનીય છે અને દબાણ સહન કરી શકે છે. તે આધાર અને રક્ષણનું કાર્ય કરે છે અને સાંધા,નાક અને બાહ્ય કાન જેવા ભાગોમાં જોવા મળે છે.

(N/A) $ \Rightarrow $ સંયોજક પેશીના સામાન્ય લક્ષણો:
$(i)$ સંયોજક પેશી જટિલ પ્રાણીઓના શરીરમાં સૌથી વધુ વિપુલ પ્રમાણમાં અને વ્યાપક રીતે વિતરિત થયેલી પેશી છે.
$(ii)$ તે શરીરના અન્ય પેશીઓ કે અંગોને જોડે છે અને આધાર આપે છે.
$(iii)$ સંયોજક પેશીનું ઉદ્ભવ સ્થાન મધ્યગર્ભસ્તર (mesoderm) છે.
$(iv)$ તેમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ઘટકો હોય છે: આધારક (matrix), કોષો અને તંતુઓ.
$(v)$ આધારક એ ગ્લાયકોપ્રોટીન અને પોલીસેકેરાઈડ્સનું બનેલું બાહ્યકોષીય દ્રવ્ય છે, જે પ્રવાહી, જેલ જેવું અથવા ઘન હોઈ શકે છે.
$(vi)$ આ પેશીઓમાં પુનઃસર્જનની સારી ક્ષમતા હોય છે.
$(vii)$ તેના કાર્યોમાં માળખાકીય આધાર, અંગોનું રક્ષણ અને શરીરની અખંડિતતા જાળવવાનો સમાવેશ થાય છે.
$ \Rightarrow $ અસ્થિ અને કાસ્થિ વચ્ચેનો તફાવત:

અસ્થિ (Bone)	કાસ્થિ (Cartilage)
પ્રકાર: સઘન અથવા વાદળી જેવું. લાંબા, ટૂંકા, ચપટા કે અનિયમિત આકારના હોઈ શકે છે.	પ્રકાર: કાચવત્ કાસ્થિ, તંતુમય કાસ્થિ અને સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિ।
કાર્ય: શરીરનું માળખું બનાવવું, પ્રચલન, રક્ષણ, ખનીજ દ્રવ્યોનો સંગ્રહ અને રક્તકણોનું નિર્માણ।	કાર્ય: સાંધાઓમાં ઘર્ષણ અટકાવવું, શ્વાસનળીને આધાર આપવો, આંચકાઓનું શોષણ અને લવચીકતા પૂરી પાડવી।
બંધારણ: સખત કેલ્શિયમયુક્ત આધારકમાં અસ્થિકોષો (osteocytes) આવેલા હોય છે. તે રુધિરવાહિનીયુક્ત હોય છે।	બંધારણ: અર્ધ-ઘન, લવચીક આધારકમાં કાસ્થિકોષો (chondrocytes) આવેલા હોય છે. તે સામાન્ય રીતે અવાહિનીયુક્ત હોય છે।
સ્થાન: મુખ્ય અક્ષીય અને ઉપાંગીય કંકાલની રચના કરે છે।	સ્થાન: સાંધાઓ, નાકની ટોચ, બાહ્ય કર્ણ અને શ્વાસનળીમાં જોવા મળે છે।
તંતુમય આવરણ: પરિઅસ્થિસ્તર (periosteum) દ્વારા ઘેરાયેલું હોય છે, જે સંવેદી ચેતાતંતુઓથી સમૃદ્ધ હોય છે।	તંતુમય આવરણ: પરિકાસ્થિસ્તર (perichondrium) નામના તંતુમય આવરણથી ઘેરાયેલું હોય છે।

(B) $(i)$ અસ્થિની વૃદ્ધિ દ્વિમાર્ગી (bidirectional) હોય છે કારણ કે તે ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ અને ઓસ્ટિઓક્લાસ્ટ્સની પ્રવૃત્તિ દ્વારા થાય છે,જે તેને વિવિધ દિશાઓમાં વૃદ્ધિ અને પુનઃરચના કરવાની મંજૂરી આપે છે.
$(ii)$ અસ્થિબંધ (Ligaments) એ સઘન નિયમિત સંયોજક પેશી છે જે મુખ્યત્વે પીળા સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓ (yellow elastic fibers) ની બનેલી હોય છે,જે સાંધાના હલનચલન માટે જરૂરી સ્થિતિસ્થાપકતા પૂરી પાડે છે.

(N/A) રચના: આ પેશીનું આધારક (matrix) પ્રમાણમાં પ્રવાહી હોય છે અને તેમાં તંતુઓનું જાળું જોવા મળે છે.
$\Rightarrow$ તંતુઓ બે પ્રકારના હોય છે: શ્વેત તંતુઓ અને પીળા તંતુઓ.
$\Rightarrow$ શ્વેત તંતુઓ: આ કોલેજન પ્રોટીનના બનેલા હોય છે. તે તરંગિત,અશાખિત અને સમૂહમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. તે ખેંચાણ અને દબાણ સહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
$\Rightarrow$ પીળા તંતુઓ: આ ઇલાસ્ટિન પ્રોટીનના બનેલા હોય છે. તે એકલ,શાખિત હોય છે અને પેશીને સ્થિતિસ્થાપકતા આપે છે.
$\Rightarrow$ કોષો: તેમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના કોષો હોય છે: ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ (જે તંતુઓનું નિર્માણ કરે છે),મેક્રોફેજ (જે ભક્ષક કોષો તરીકે કાર્ય કરે છે) અને માસ્ટ કોષો (જે હિસ્ટામાઈન,હેપરિન અને સેરોટોનિનનો સ્ત્રાવ કરે છે).
કાર્ય: તે અધિચ્છદ પેશી માટે આધારક માળખું પૂરું પાડે છે અને અંગો વચ્ચે પેકિંગ સામગ્રી તરીકે કાર્ય કરે છે,અંગોની અંદરની જગ્યા ભરે છે અને ત્વચાને નીચેના સ્નાયુઓ સાથે જોડે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ સઘન અસ્થિ પેશીની રચના દર્શાવે છે.
$(A)$ કેન્દ્રિય હેવર્સિયન કેનાલ તરફ નિર્દેશ કરે છે,જેમાં રુધિરવાહિનીઓ અને ચેતાઓ હોય છે.
$(B)$ લેક્યુના તરફ નિર્દેશ કરે છે,જે એક નાની જગ્યા છે જેમાં ઓસ્ટિઓસાઇટ કોષ હોય છે.
$(C)$ અસ્થિ મેટ્રિક્સના કેન્દ્રિત સ્તરો તરફ નિર્દેશ કરે છે જેને લેમેલી કહેવાય છે.
$(D)$ સમગ્ર માળખાકીય એકમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેને હેવર્સિયન સિસ્ટમ અથવા ઓસ્ટિઓન કહેવામાં આવે છે.

(B) કાસ્થિ એ અવાસ્ક્યુલર (રુધિરવાહિની વિહીન) પેશી છે,જેનો અર્થ છે કે તેમાં સીધો રુધિર પુરવઠો હોતો નથી. પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનને કોન્ડ્રોસાઇટ્સ (કાસ્થિ કોષો) સુધી પહોંચવા માટે આધારક (matrix) માંથી પ્રસરણ પામવું પડે છે. રુધિરાભિસરણ તંત્ર સુધીની આ મર્યાદિત પહોંચને કારણે,ઈજા પછી કાસ્થિ અન્ય પેશીઓની તુલનામાં ખૂબ જ ધીમેથી વૃદ્ધિ પામે છે અને રૂઝાય છે.

(D) કોલેજન એ પ્રાણી સૃષ્ટિમાં સૌથી વધુ જોવા મળતું પ્રોટીન છે. સઘન નિયમિત સંયોજક પેશીઓમાં,કોલેજન તંતુઓ ઘણા સમાંતર તંતુઓના જૂથોની વચ્ચે હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. કંડરા (Tendons),જે કંકાલ સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડે છે,તે આ પેશીનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે અને તે મુખ્યત્વે કોલેજનની બનેલી હોય છે.

(D) શિથિલ સંયોજક પેશી એ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે જેમાં એરિઓલર પેશી,જાળીદાર પેશી અને મેદપૂર્ણ પેશીનો સમાવેશ થાય છે.
તે શરીરમાં ઘણા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે:
$1$. તે અંગો વચ્ચેની જગ્યા ભરે છે અને અધિચ્છદ પેશીને આધાર આપે છે.
$2$. તે રુધિરવાહિનીઓ અને ચેતાઓને આધાર આપે છે અને તેમને ઘેરી રાખે છે,જે બંધારણીય મજબૂતી પૂરી પાડે છે.
$3$. તે અંગોને રક્ષણ (ગાદી જેવું) આપે છે,લિપિડનો સંગ્રહ કરે છે (મેદપૂર્ણ પેશીમાં) અને રુધિર તથા પેશીઓ વચ્ચે પોષક તત્વો અને નકામા પદાર્થોના પ્રસરણમાં મદદ કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ કાર્યો સાચા છે.

(C) સંયોજક પેશી અંગો અને પેશીઓ વચ્ચેની જગ્યાઓ ભરે છે અને અન્ય પેશીઓ અને અંગોને બંધારણીય અને ચયાપચયનો આધાર પૂરો પાડે છે.
સંયોજક પેશીના ત્રણ મૂળભૂત ઘટકો નીચે મુજબ છે:
$1$. કોષો (જેમ કે ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,માસ્ટ કોષો અને મેક્રોફેજ).
$2$. પ્રોટીન તંતુઓ (જેમ કે કોલેજન,ઇલાસ્ટિન અને જાલાકાર તંતુઓ).
$3$. આધારક દ્રવ્ય (એક જેલ જેવું પદાર્થ જે કોષો અને તંતુઓ વચ્ચેની જગ્યા ભરે છે).

(D) આપેલ આકૃતિ શિથિલ સંયોજક પેશી (એરિયોલર પેશી) દર્શાવે છે.
શિથિલ સંયોજક પેશીમાં કોષો અને તંતુઓ અર્ધ-પ્રવાહી આધારક દ્રવ્યમાં છૂટાછવાયા ગોઠવાયેલા હોય છે,ઉદાહરણ તરીકે,ત્વચાની નીચે આવેલી એરિયોલર પેશી.
તે અધિચ્છદ પેશી માટે આધારભૂત માળખું પૂરું પાડે છે.
$NCERT$ ની એરિયોલર પેશીની પ્રમાણિત આકૃતિ મુજબ:
$A$ એ મેક્રોફેજ (ભક્ષક કોષ) દર્શાવે છે.
$B$ એ ફાઇબ્રોબ્લાસ્ટ (તંતુઓ ઉત્પન્ન કરતો અને સ્ત્રાવ કરતો કોષ) દર્શાવે છે.
$C$ એ કોલેજન તંતુઓ (બંધારણીય પ્રોટીન તંતુઓ) દર્શાવે છે.
$D$ એ માસ્ટ કોષ (સોજા કે બળતરાના પ્રતિભાવમાં સામેલ) દર્શાવે છે.
તેથી,સાચી જોડ $A$-મેક્રોફેજ,$B$-ફાઇબ્રોબ્લાસ્ટ,$C$-કોલેજન તંતુઓ,$D$-માસ્ટ કોષો છે.

(A) આકૃતિ-$I$ ઘટ્ટ નિયમિત સંયોજક પેશી દર્શાવે છે,જેમાં કોલેજન તંતુઓ તંતુઓના ઘણા સમાંતર જૂથો વચ્ચે હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે. કંડરા (Tendons) અને અસ્થિબંધ (Ligaments) આ પેશીના ઉદાહરણો છે.
આકૃતિ-$II$ ઘટ્ટ અનિયમિત સંયોજક પેશી દર્શાવે છે,જેમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ અને ઘણા તંતુઓ (મુખ્યત્વે કોલેજન) હોય છે જે અલગ-અલગ દિશામાં ગોઠવાયેલા હોય છે. આ પેશી ત્વચામાં જોવા મળે છે.

(A) આપેલ આકૃતિ કાસ્થિ (cartilage) દર્શાવે છે.
કાસ્થિ એ શરીરનો એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય ઘટક છે.
તે એક મજબૂત પેશી છે પરંતુ અસ્થિ કરતા નરમ અને વધુ લવચીક હોય છે.
તે એક સંયોજક પેશી છે જે અસ્થિઓના સાંધા (દા.ત. કોણી,ઘૂંટણ અને ઘૂંટી),પાંસળીઓના છેડા,કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે,કાન,નાક અને શ્વાસનળીમાં જોવા મળે છે.
કાસ્થિ વિશિષ્ટ કોષોની બનેલી હોય છે જેને કોન્ડ્રોસાઇટ $(B)$ કહેવાય છે.
આ કોન્ડ્રોસાઇટ્સ કોલેજન $(A)$ તંતુઓ,પ્રોટીઓગ્લાયકન અને ઇલાસ્ટિન તંતુઓથી બનેલા બાહ્યકોષીય આધારક (extracellular matrix) નું મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન કરે છે.
કાસ્થિમાં કોન્ડ્રોસાઇટ્સને પોષક તત્વો પૂરા પાડવા માટે રુધિરવાહિનીઓ હોતી નથી.

(A) આપેલ આકૃતિ એરિયોલર (શિથિલ) સંયોજક પેશી દર્શાવે છે,જે એક પ્રકારની શિથિલ સંયોજક પેશી છે.
વિધાન $(i)$ સાચું છે: એરિયોલર પેશી એ શિથિલ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે: તેમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,મેક્રોફેજ અને માસ્ટ કોષો જેવા કોષોની સાથે કોલેજન તંતુઓ હોય છે.
વિધાન $(iii)$ ખોટું છે: મેદપૂર્ણ (એડિપોઝ) પેશી એ ચરબીના સંગ્રહ માટે જવાબદાર વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી છે,એરિયોલર પેશી નહીં.
વિધાન $(iv)$ ખોટું છે: અધિચ્છદ પેશી રુધિરવાહિનીઓ,જઠર અને આંતરડાનું અંદરનું સ્તર બનાવે છે,જ્યારે એરિયોલર પેશી અધિચ્છદ માટે આધારભૂત માળખું પૂરું પાડે છે અને તેને નીચેની પેશીઓ સાથે જોડે છે.
તેથી,સાચા લક્ષણો $(i)$ અને $(ii)$ છે.

(C) માસ્ટ કોષો એ સંયોજક પેશીમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ કોષો છે,ખાસ કરીને આરિયોલર સંયોજક પેશીમાં.
આ કોષોમાં અસંખ્ય બેઝોફિલિક કણિકાઓ હોય છે.
તેઓ ઈજા,ચેપ અથવા પેશીઓમાં સોજાના પ્રતિભાવમાં હેપરિન,હિસ્ટામાઈન અને સેરોટોનિન જેવા પદાર્થો મુક્ત કરીને રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) કંડરા એ એક પ્રકારની સઘન નિયમિત સંયોજક પેશી છે જે મુખ્યત્વે હારબંધ ગોઠવાયેલા કોલેજન તંતુઓની બનેલી હોય છે. આ પેશીમાં હાજર કોષોને ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે કોલેજન તંતુઓના સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે. આ કોષો કોલેજનયુક્ત આધારક (matrix) ઉત્પન્ન કરતા હોવાથી,તેમના કાર્યના સંદર્ભમાં તેમને ઘણીવાર કોલેજનયુક્ત કોષો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,$b$ અને $c$ બંને કંડરામાં જોવા મળતા કોષોનું યોગ્ય વર્ણન છે.

(C) કોન્ડ્રોસાઇટ્સ એ કાસ્થિમાં જોવા મળતા વિશિષ્ટ કોષો છે.
તેઓ કાસ્થિના આધારક (matrix) ના ઉત્પાદન અને જાળવણી માટે જવાબદાર છે,જે મુખ્યત્વે કોલેજન અને પ્રોટીઓગ્લાયકેન્સનું બનેલું હોય છે.
આ કોષો આધારકની અંદર લેક્યુના (lacunae) તરીકે ઓળખાતી નાની જગ્યાઓમાં આવેલા હોય છે.
કાસ્થિ એ એક પ્રકારની વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી છે જે એપિગ્લોટિસ,કર્ણપલ્લવ (બાહ્ય કાન) અને લાંબા હાડકાંના છેડા જેવા ભાગોમાં જોવા મળે છે.

(C) સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિ (Elastic cartilage),જેને પીળા કાસ્થિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે બાહ્ય કાન (pinna),યુસ્ટેશિયન નળી અને એપિગ્લોટિસમાં જોવા મળતી કાસ્થિનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે.
તેમાં આધારક દ્રવ્યમાં સ્થિતિસ્થાપક તંતુઓ અને કોલેજન તંતુઓનું ગીચ જાળું હોય છે.
તેની લવચીકતા અને આકાર જાળવી રાખવાની ક્ષમતા માટે જવાબદાર મુખ્ય પ્રોટીન ઇલાસ્ટિન છે.
તેથી,માનવ કાનનો આકાર સ્થિતિસ્થાપક કાસ્થિ દ્વારા જળવાય છે.

(C) કંડરા (Tendons),જે કંકાલ સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડે છે,અને અસ્થિબંધ (Ligaments),જે એક હાડકાને બીજા હાડકા સાથે જોડે છે,તે સાન્દ્ર નિયમિત સંયોજક પેશીના ઉદાહરણો છે.
આ પેશીઓમાં,તંતુઓના ઘણા સમાંતર જૂથોની વચ્ચે કોલેજન તંતુઓ હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.

(D) રુધિર (જે એક પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે) સિવાયની તમામ સંયોજક પેશીઓમાં,કોષો કોલેજન અથવા ઇલાસ્ટિન નામના બંધારણીય પ્રોટીનના તંતુઓનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ તંતુઓ પેશીના આધારકને મજબૂતી,સ્થિતિસ્થાપકતા અને લવચીકતા પ્રદાન કરે છે.

(A) સાચી જોડ નીચે મુજબ છે:
$A.$ શિથિલ સંયોજક પેશીમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,મેક્રોફેજ અને માસ્ટ કોષો જેવા કોષો હોય છે $(A-IV)$.
$B.$ સઘન નિયમિત સંયોજક પેશીમાં કંડરા અને અસ્થિબંધનનો સમાવેશ થાય છે $(B-I)$.
$C.$ સઘન અનિયમિત સંયોજક પેશી ત્વચામાં જોવા મળે છે $(C-II)$.
$D.$ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીમાં કાસ્થિ,અસ્થિ અને રુધિરનો સમાવેશ થાય છે $(D-III)$.
તેથી,સાચો ક્રમ $A-IV, B-I, C-II, D-III$ છે.

(D) કાસ્થિ એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયોજક પેશી છે,તે એરિઓલર પેશી નથી. એરિઓલર પેશી એ ત્વચાની નીચે જોવા મળતી શિથિલ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે. તેથી,'કાસ્થિ - એરિઓલર પેશી' ની જોડી ખોટી રીતે જોડાયેલી છે.
- ગોબ્લેટ કોષો એકકોષીય ગ્રંથિમય કોષો છે.
- લાળ લાળગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે,જે બહિઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ છે.
- સરળ સ્નાયુ કોષો રચનામાં તર્કુરુપી (ત્રાકાકાર) હોય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
કાસ્થિ એ એક વિશિષ્ટ સંયોજક પેશી છે જેનું આધારક ઘન અને નરમ હોય છે,જે દબાણ સામે પ્રતિકાર કરે છે.
મહત્વની વાત એ છે કે,કાસ્થિ અવાસ્ક્યુલર (avascular) હોય છે,એટલે કે તેમાં રુધિરવાહિનીઓનો અભાવ હોય છે.
તેની સરખામણીમાં,શિથિલ પેશીમાં પ્રોટીન તંતુઓનું છૂટું ગોઠવાયેલું આધારક હોય છે,અસ્થિમાં કેલ્શિયમ ક્ષારોથી સમૃદ્ધ સખત અને ખનીજયુક્ત આધારક હોય છે,અને રુધિર એ પ્રવાહી આધારક (પ્લાઝ્મા) ધરાવતી પ્રવાહી સંયોજક પેશી છે.

(B) સંયોજક પેશી એ જટિલ પ્રાણીઓના શરીરમાં સૌથી વધુ વિપુલ અને વ્યાપક રીતે વિતરિત પેશી છે.
તેમને સંયોજક પેશી કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ શરીરની અન્ય પેશીઓ/અંગોને જોડવાનું અને આધાર આપવાનું વિશેષ કાર્ય કરે છે.
તેઓ નરમ સંયોજક પેશીઓથી લઈને વિશિષ્ટ પ્રકારો સુધીની હોય છે,જેમાં કાસ્થિ,અસ્થિ,મેદપૂર્ણ પેશી અને રુધિરનો સમાવેશ થાય છે.
આ પેશીઓ શરીરને મજબૂતી,સ્થિતિસ્થાપકતા અને લવચીકતા પ્રદાન કરે છે.
રુધિર સિવાયની તમામ સંયોજક પેશીઓમાં,કોષો કોલેજન અથવા ઇલાસ્ટિન નામના બંધારણીય પ્રોટીનના તંતુઓનો સ્ત્રાવ કરે છે.
કોષો રૂપાંતરિત પોલિસેકરાઇડ્સનો પણ સ્ત્રાવ કરે છે,જે કોષો અને તંતુઓ વચ્ચે જમા થાય છે અને આધારક (matrix) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) વિધાન $(i)$ સાચું છે: શિથિલ સંયોજક પેશીમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ,મેક્રોફેજ અને માસ્ટ કોષો જેવા કોષો જોવા મળે છે.
વિધાન $(ii)$ ખોટું છે: મેદપૂર્ણ પેશી એ શિથિલ સંયોજક પેશીનો એક પ્રકાર છે,ઘટ્ટ સંયોજક પેશી નથી.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે: કંડરા અને અસ્થિબંધન એ ઘટ્ટ સંયોજક પેશી (ઘટ્ટ નિયમિત સંયોજક પેશી) ના ઉદાહરણો છે.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે: કાસ્થિ અને અસ્થિ એ વિશિષ્ટ સંયોજક પેશીના પ્રકારો છે,જેને ઘણીવાર કંકાલ અથવા સખત સંયોજક પેશી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તેથી,વિધાન $(i)$,$(iii)$ અને $(iv)$ સાચા છે.

(B) આપેલા તમામ વિધાનો અસ્થિ પેશી સાથે સંબંધિત છે.
$(i)$ અસ્થિમાં કેલ્શિયમ ક્ષાર અને કોલેજન તંતુઓથી સમૃદ્ધ સખત અને ન વળી શકે તેવું આધારક દ્રવ્ય (મેટ્રિક્સ) હોય છે,જે તેને મજબૂતી આપે છે.
$(ii)$ અસ્થિઓ એક માળખું પૂરું પાડે છે જે શરીરના નરમ પેશીઓ અને અંગોને આધાર અને રક્ષણ આપે છે.
$(iii)$ અસ્થિના કોષો,જેને અસ્થિકોષો (osteocytes) કહેવાય છે,તે મેટ્રિક્સમાં આવેલી લેક્યુને (lacunae) નામની નાની જગ્યાઓમાં સ્થિત હોય છે.
$(iv)$ અસ્થિઓ શરીરના હલનચલન માટે તેમની સાથે જોડાયેલા કંકાલ સ્નાયુઓ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
તેથી,સાચો જવાબ અસ્થિ છે.

(B) સંયોજક પેશીમાં માસ્ટ કોષો,પ્લાઝ્મા કોષો,મેક્રોફેજ અને ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ જેવા વિવિધ પ્રકારના કોષો હોય છે.
$1$. માસ્ટ કોષો બળતરા પ્રતિભાવમાં સામેલ હોય છે અને હિસ્ટામાઈન,હેપરિન અને સેરોટોનિન મુક્ત કરે છે.
$2$. પ્લાઝ્મા કોષો એ વિશિષ્ટ $B$-લિમ્ફોસાઇટ્સ છે જે એન્ટિબોડીઝ (ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન) ના સંશ્લેષણ અને સ્ત્રાવ માટે જવાબદાર છે.
$3$. મેક્રોફેજ એ ફેગોસાયટીક કોષો છે જે કોષના કાટમાળ અને રોગકારક જીવાણુઓનું ભક્ષણ કરે છે.
$4$. ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ તંતુઓ અને આધારક દ્રવ્યના ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો જવાબ પ્લાઝ્મા કોષો છે.

(A) ઘન અનિયમિત સંયોજક પેશીમાં ફાઈબ્રોબ્લાસ્ટ્સ અને ઘણા તંતુઓ (મુખ્યત્વે કોલેજન) હોય છે જે અલગ-અલગ દિશામાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
આ પેશી મુખ્યત્વે ત્વચામાં જોવા મળે છે.
તેનાથી વિપરીત,કંડરા અને અસ્થિબંધ એ ઘન નિયમિત સંયોજક પેશીના ઉદાહરણો છે,જેમાં તંતુઓ એક નિયમિત ભાત (pattern) માં ગોઠવાયેલા હોય છે.

(C) માસ્ટ કોષોના કોષરસમાં હેપરિન અને હિસ્ટામાઈનના કણિકાઓ હોય છે.
હિસ્ટામાઈન એ એક રાસાયણિક મધ્યસ્થી છે જે સોજો (inflammation) પેદા કરે છે અને રક્તવાહિનીઓની પારગમ્યતા વધારે છે.

(B) મેદપૂર્ણ પેશી એ ચરબીના કોષો અથવા એડિપોસાઇટ્સનો સમૂહ છે.
દરેક એડિપોસાઇટ ગોળાકાર અથવા અંડાકાર હોય છે,જેમાં ચરબીનું એક મોટું ટીપું હોય છે જે લગભગ આખા કોષને ભરી દે છે.
મેદપૂર્ણ પેશી વ્હેલ અને હાથીઓની ચરબી (Blubber) માં જોવા મળે છે,જે શરીરના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવા અને ઉર્જાનો સંગ્રહ કરવા માટે ઇન્સ્યુલેટીંગ સ્તર તરીકે કાર્ય કરે છે.

(A) હેવર્સિયન નલિકા એ સસ્તન પ્રાણીઓના અસ્થિઓની લાક્ષણિકતા છે,જે અસ્થિના આધારકમાં (Matrix) જોવા મળે છે.
દરેક હેવર્સિયન નલિકામાં એક ધમની,એક શિરા,એક લસિકા વાહિની,એક ચેતા અને કેટલાક અસ્થિ કોષો હોય છે,જે સંયોજક પેશીમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
આ નલિકાઓ અસ્થિ કોષો (Osteocytes) સુધી પોષક તત્વો પહોંચાડવા અને નકામા પદાર્થોના નિકાલ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

(A) હાડકાનું મેટ્રિક્સ ઓસીન નામના કાર્બનિક પદાર્થ (પ્રોટીન) થી બનેલું હોય છે,જે હાડકાના પેશીઓને લવચીકતા અને મજબૂતી પ્રદાન કરે છે.
કોન્ડ્રીન કાસ્થિમાં જોવા મળે છે,કેરાટિન ત્વચા,વાળ અને નખમાં જોવા મળે છે,અને ગ્લોબ્યુલિન એ રુધિરમાં જોવા મળતું પ્રોટીન છે.

(C) સાચું વિધાન એ છે કે લેક્યુનીમાં $osteocytes$ (અસ્થિ કોષો) આવેલા હોય છે. $Chondrocytes$ એ કાસ્થિ (cartilage) માં જોવા મળતા કોષો છે,અસ્થિમાં નહીં. તેથી,વિકલ્પ $C$ માં આપેલું વિધાન ખોટું છે. અસ્થિ કોષો $(osteocytes)$ લેક્યુનીમાં એકલા જોવા મળે છે.

(A) ઢીલી સંયોજક પેશી (Areolar tissue) એ પ્રાણીઓના શરીરમાં સૌથી વધુ વ્યાપક રીતે વિતરિત થયેલી સંયોજક પેશી છે.
તે અધિચ્છદ પેશી માટે આધારભૂત માળખું પૂરું પાડે છે.
તે ત્વચાની નીચે હાજર હોય છે.
ઢીલી સંયોજક પેશી ત્વચાને સ્નાયુઓ સાથે જોડે છે અને અંગોની અંદરની ખાલી જગ્યા ભરે છે.

(B) મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose tissue) એ એક વિશિષ્ટ પ્રકારની શિથિલ સંયોજક પેશી છે,જેમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરતા કોષો જેને મેદકોષો (adipocytes) કહેવાય છે,તે પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
મેદપૂર્ણ પેશી ચરબીના સંગ્રહસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે અને અવાહક (insulator) તરીકે કામ કરે છે.
તે ઉષ્માનું મંદ વાહક હોવાથી,તે શરીરમાંથી ગરમીનો વ્યય ઘટાડે છે.

(D) મેક્રોફેજને હિસ્ટિઓસાઇટ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,જે સંયોજક પેશીમાં જોવા મળે છે.
મેક્રોફેજ સૂક્ષ્મજીવો,વિદેશી કણો અને નાશ પામતા કોષોનું ભક્ષણ કરીને તેનું પાચન કરે છે.
તેથી,મેક્રોફેજ અને હિસ્ટિઓસાઇટ્સ બંને પ્રકૃતિમાં ભક્ષક (phagocytic) હોય છે.