Centrosomes , CentrioleCilia Questions in Gujarati

(B) આધારકાય એ સૂક્ષ્મનલિકાઓ (microtubules) થી બનેલી ટૂંકી,નળાકાર રચનાઓ છે. તે તારાકેન્દ્ર (centriole) માંથી ઉદ્ભવે છે અને પક્ષ્મ તથા કશાના નિર્માણ માટે જવાબદાર છે. સુકોષકેન્દ્રી પક્ષ્મ અને કશાના પાયામાં સ્થિત હોવાથી,તે તેમને આધાર પૂરો પાડે છે. રચનાત્મક રીતે,તે $9$ બાહ્ય-એક્સોનેમલ સૂક્ષ્મનલિકાની જોડીનું સાતત્ય ધરાવે છે,જેમાં $C$ નલિકા ઉમેરાતા તે તારાકેન્દ્ર જેવી ત્રિપુટી બનાવે છે. આધારકાય એક્સોનેમલ એસેમ્બલી માટે ન્યુક્લિએટિંગ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે અને કોષરસમાં મૂળિકાઓ (rootlets) દ્વારા જોડાયેલા રહે છે.

(B) સેન્ટ્રિઓલ્સ અને સેન્ટ્રોસોમ્સ એ વિશિષ્ટ કોષીય રચનાઓ છે જે કોષ વિભાજન દરમિયાન સૂક્ષ્મ નલિકાઓ (microtubules) ના આયોજનમાં સામેલ હોય છે.
તેઓ મુખ્યત્વે પ્રાણી કોષોમાં જોવા મળે છે.
તેઓ સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓ,ફૂગ અને બેક્ટેરિયા તથા સાયનોબેક્ટેરિયા જેવા આદિકોષકેન્દ્રી સજીવોમાં ગેરહાજર હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $(b)$ છે.

(B) વિધાન $(i)$ સાચું છે કારણ કે પક્ષ્મ અને કશાનું અક્ષસૂત્ર (axoneme) સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી દર્શાવે છે.
વિધાન $(ii)$ સાચું છે કારણ કે પક્ષ્મ નાની રચનાઓ છે જે હલેસાની જેમ કામ કરે છે,જે કોષ અથવા તેની આસપાસના પ્રવાહીને ખસેડે છે.
વિધાન $(iii)$ સાચું છે કારણ કે કશા પક્ષ્મ કરતા લાંબી હોય છે અને મુખ્યત્વે કોષના હલનચલન માટે જવાબદાર છે.
વિધાન $(iv)$ સાચું છે કારણ કે પક્ષ્મ અને કશા બંને કોષરસસ્તરના વિસ્તરણ છે અને તે કોષરસસ્તર દ્વારા આવરિત હોય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(D) તારાકેન્દ્ર (Centrosomes) અથવા સેન્ટ્રિઓલ્સ માત્ર પ્રાણી કોષોમાં જ જોવા મળે છે. તે કોષ વિભાજન દરમિયાન ત્રાકતંતુઓ (spindle apparatus) બનાવવા માટે સૂક્ષ્મ નલિકાઓનું આયોજન કરીને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વનસ્પતિ કોષોમાં તારાકેન્દ્રનો અભાવ હોય છે,જોકે તેઓ અન્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સૂક્ષ્મ નલિકાઓનું આયોજન કરી શકે છે.

(C) સેન્ટ્રોસોમ (તારાકાય) એક એવી અંગિકા છે જેમાં સામાન્ય રીતે બે નળાકાર રચનાઓ હોય છે જેને સેન્ટ્રિઓલ્સ (તારાકેન્દ્ર) કહેવામાં આવે છે. આ સેન્ટ્રિઓલ્સ અસ્ફટિકમય પેરિસેન્ટ્રિઓલર દ્રવ્યોથી ઘેરાયેલા હોય છે. સેન્ટ્રોસોમમાં બંને સેન્ટ્રિઓલ્સ એકબીજાને લંબરૂપે ગોઠવાયેલા હોય છે અને તે ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનના નવ સમાન અંતરે આવેલા પરિઘવર્તી તંતુઓથી બનેલા હોય છે.

(B) તારાકેન્દ્ર $(Centriole)$ એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી પટલવિહીન અંગિકા છે જેમાં $DNA$ નો અભાવ હોય છે.
$DNA$ ની ગેરહાજરી હોવા છતાં,તે કોષચક્રના $S$ તબક્કા દરમિયાન કોષવિભાજન માટે નવા તારાકેન્દ્રની જોડી બનાવવા માટે સ્વયં-જનન (duplication) કરવા સક્ષમ છે.

(D) સેન્ટ્રિઓલ કાર્ટવ્હીલ જેવી રચના દર્શાવે છે,જેમાં ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનથી બનેલા નવ સમાન અંતરે આવેલા પરિઘવર્તી તંતુઓ હોય છે.
આ દરેક પરિઘવર્તી તંતુ ત્રિપુટી (triplet) સ્વરૂપે હોય છે,જેનો અર્થ છે કે તે ત્રણ સૂક્ષ્મનલિકાઓનો બનેલો છે.
તેથી,પરિઘવર્તી તંતુઓમાં સૂક્ષ્મનલિકાઓની કુલ સંખ્યા $9 \times 3 = 27$ થાય છે.

(A) સુકોષકેન્દ્રી કોષમાં,કોષીય કક્ષાઓનું નિર્માણ પટલમય અંગિકાઓ (જેમ કે કોષકેન્દ્ર,કણાભસૂત્ર,અંતઃકોષરસજાળ) ની હાજરી દ્વારા થાય છે.
તારાકેન્દ્ર એ પટલવિહીન અંગિકા છે જે $9+0$ ગોઠવણીમાં સૂક્ષ્મનલિકાઓની બનેલી હોય છે.
તારાકેન્દ્રની આસપાસ કોઈ પટલ હોતું નથી,તેથી તે કોષીય કક્ષાઓ બનાવવામાં ફાળો આપતું નથી.
આથી,વિધાન અને કારણ બંને સાચા છે અને કારણ એ વિધાનની સાચી સમજૂતી છે.

(C) સુકોષકેન્દ્રી કશાનું અક્ષસૂત્ર $9+2$ ની ગોઠવણી ધરાવતી સૂક્ષ્મનલિકાઓનું બનેલું હોય છે.
આનો અર્થ એ છે કે તેમાં પરિઘવર્તી દ્વિતીયકની $9$ જોડ અને મધ્યમાં $2$ સૂક્ષ્મનલિકાઓ આવેલી હોય છે.
વિધાન સાચું છે કારણ કે અક્ષસૂત્રમાં ખરેખર લાંબા અક્ષને સમાંતર સૂક્ષ્મનલિકાઓ હોય છે.
કારણ ખોટું છે કારણ કે તેમાં પરિઘવર્તી દ્વિતીયકની માત્ર 'એક જોડ' હોવાનું જણાવ્યું છે,જ્યારે વાસ્તવમાં પરિઘવર્તી દ્વિતીયકની $9$ જોડ હોય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) તારાકેન્દ્ર (Centrosome),જેને કોષકેન્દ્રની નજીક આવેલું હોવાથી કોષકેન્દ્રસ્થાન પણ કહેવાય છે,તે માઇક્રોટ્યુબ્યુલ ઓર્ગેનાઇઝિંગ સેન્ટર $(MTOC)$ તરીકે ઓળખાય છે.
તે પ્રાણીકોષના વિભાજનમાં માઇક્રોટ્યુબ્યુલ્સ અથવા દ્વિધ્રુવીય સમભાજન ત્રાક (mitotic spindles) ઉત્પન્ન કરીને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ચેતાકોષોમાં તારાકેન્દ્રનો અભાવ હોવાથી,તેઓ વિભાજન પામવા માટે સક્ષમ નથી.

(B) $\text{તારાકેન્દ્ર}$ (Centrosome) એ પ્રાણીકોષમાં જોવા મળતી પટલવિહીન અંગિકા છે।
તે $\text{તારાકાય}$ (Centrioles) તરીકે ઓળખાતી બે નળાકાર રચનાઓ ધરાવે છે।
કોષવિભાજન દરમિયાન, તારાકેન્દ્ર $\text{સૂક્ષ્મનલિકાઓ}$ (Microtubules) ને વ્યવસ્થિત કરીને $\text{તર્કુતંતુઓ}$ (Spindle apparatus) બનાવે છે, જે રંગસૂત્રોના અલગીકરણ માટે આવશ્યક છે।
આથી, પ્રાણીકોષના વિભાજનમાં તારાકેન્દ્ર મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે।

(A) પક્ષ્મ $(Cilia)$ એ કોષરસસ્તરના નાના,વાળ જેવી રચનાઓ છે જે હલેસાની જેમ કાર્ય કરે છે,જેના કારણે કોષ અથવા તેની આસપાસના પ્રવાહીનું હલનચલન થાય છે. તેનાથી વિપરીત,કશા $(Flagella)$ લાંબી હોય છે અને તે કોષના હલનચલન માટે જવાબદાર છે. પિલી $(Pili)$ અને ફિમ્બ્રી $(Fimbriae)$ એ બેક્ટેરિયાની સપાટી પરની રચનાઓ છે જે હલેસા જેવું કાર્ય કરતી નથી.

(B) પક્ષ્મ અને કશા એ કોષરસસ્તરની વાળ જેવી રચનાઓ છે.
તેમના મુખ્ય ભાગને અક્ષસૂત્ર (axoneme) કહેવામાં આવે છે,જેમાં લાંબી ધરીને સમાંતર ઘણી સૂક્ષ્મનલિકાઓ આવેલી હોય છે.
અક્ષસૂત્રમાં સામાન્ય રીતે પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓની નવ જોડ અને કેન્દ્રમાં આવેલી એક જોડ સૂક્ષ્મનલિકાઓ હોય છે.
આ ગોઠવણીને $9+2$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(B) પક્ષ્મ અને કશાનો તલકાય (basal body) તારાકેન્દ્ર (centriole) માંથી ઉદભવે છે.
તેમાં સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+0$ ગોઠવણી જોવા મળે છે,જે તારાકેન્દ્રની રચનાને સમાન છે.
આ રચના એક્સોનીમ (જેમાં $9+2$ ગોઠવણી હોય છે) ને કોષની સપાટી પરથી બહાર આવવા માટે આધાર પૂરો પાડે છે.

(A) પક્ષ્મ અને કશાના અક્ષસૂત્ર (axoneme) માં સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી જોવા મળે છે.
આ રચનામાં $9$ પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાની જોડ અને $2$ કેન્દ્રસ્થ સૂક્ષ્મનલિકા હોય છે.
દરેક $9$ પરિઘવર્તી જોડ એક ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (radial spoke) દ્વારા કેન્દ્રસ્થ આવરણ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,કુલ $9$ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુકો હોય છે.

(B) આપેલ આકૃતિ પક્ષ્મ અથવા કશાનો આડછેદ દર્શાવે છે,જે સૂક્ષ્મનલિકાઓની $9+2$ ગોઠવણી દર્શાવે છે.
આ રચનામાં:
- બહારનું વર્તુળ જીવરસપટલ દર્શાવે છે.
- $9$ પરિઘવર્તી દ્વિકીય સૂક્ષ્મનલિકાઓ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુકો દ્વારા કેન્દ્રસ્થ જોડ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
- $Q$ એ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક (Radial spoke) તરફ નિર્દેશ કરે છે,જે પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાઓને કેન્દ્રસ્થ આવરણ સાથે જોડે છે.
- $P$ એ કેન્દ્રસ્થ આવરણ તરફ નિર્દેશ કરે છે,જે સૂક્ષ્મનલિકાઓની કેન્દ્રસ્થ જોડને ઘેરે છે.
તેથી,$Q$ એ ત્રિજ્યાવર્તી તંતુક છે.

(C) તારાકેન્દ્ર એ નળાકાર રચના છે જે પરિઘીય વલયમાં ગોઠવાયેલી $9$ સૂક્ષ્મનલિકાની ત્રિપુટીઓ (microtubule triplets) ની બનેલી હોય છે.
તારાકેન્દ્રમાં સૂક્ષ્મનલિકાઓની આ વિશિષ્ટ ગોઠવણીને ઘણીવાર 'ગાડાના પૈડા' (cartwheel) જેવી રચના તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.
દરેક ત્રિપુટી પ્રોટીનથી બનેલા અરીય આરા (radial spokes) દ્વારા કેન્દ્રીય ભાગ સાથે જોડાયેલી હોય છે.
તેથી,તારાકેન્દ્ર ગાડાના પૈડા જેવું આયોજન દર્શાવે છે.

(C) તારાકેન્દ્ર બે તારાકેન્દ્રિકાઓ (centrioles) નું બનેલું હોય છે જે એકબીજા સાથે કાટખૂણે ગોઠવાયેલી હોય છે.
દરેક તારાકેન્દ્રિકા $9$ સૂક્ષ્મનલિકા ત્રિપુટીઓ (microtubule triplets) ની બનેલી હોય છે જે એક વલયમાં ગોઠવાયેલી હોય છે.
દરેક ત્રિપુટીમાં $3$ સૂક્ષ્મનલિકાઓ હોય છે અને એક તારાકેન્દ્રિકામાં $9$ ત્રિપુટીઓ હોય છે,તેથી એક તારાકેન્દ્રિકામાં $9 \times 3 = 27$ સૂક્ષ્મનલિકાઓ હોય છે.
આમ,તારાકેન્દ્રિકાના માળખાના સંદર્ભમાં $27$ એ સાચો જવાબ છે.

(B) તારાકેન્દ્ર એક કેન્દ્રસ્થ પ્રોટીનયુક્ત સળિયા જેવી રચના ધરાવે છે જેને $Hub$ (ધરી) કહેવામાં આવે છે.
આ $Hub$ માંથી પ્રોટીનની બનેલી ત્રિજ્યાવર્તી અરીઓ (radial spokes) બહારની તરફ નીકળે છે અને પરિઘવર્તી સૂક્ષ્મનલિકાની ત્રિપુટીઓ (triplets) સાથે જોડાય છે.
તેથી,તારાકેન્દ્રનો કેન્દ્રસ્થ ભાગ $Hub$ છે.

(D) તારાકાય (Centrosome) એ પ્રાણી કોષોમાં જોવા મળતી એક અંગિકા છે જે મુખ્યત્વે નીચે મુજબના કાર્યો કરે છે:
$1$. કોષ વિભાજન દરમિયાન,તે સૂક્ષ્મનલિકાઓને વ્યવસ્થિત કરીને દ્વિધ્રુવીય તર્કુ (Bipolar spindle) બનાવે છે,જે રંગસૂત્રોના વિભાજન માટે આવશ્યક છે.
$2$. તે પક્ષ્મો (Cilia) અને કશા (Flagella) માટે આધારકાય (Basal body) તરીકે કાર્ય કરે છે,જે તેમના નિર્માણ અને હલનચલન માટે માળખાકીય પાયો પૂરો પાડે છે.
આમ,તારાકાય દ્વારા આ તમામ કાર્યો કરવામાં આવતા હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) તારાકેન્દ્ર એ નળાકાર રચનાઓ છે જે મુખ્યત્વે ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનથી બનેલી હોય છે. દરેક તારાકેન્દ્ર ટ્યુબ્યુલિન પ્રોટીનના $9$ સમાન અંતરે આવેલા પરિઘવર્તી તંતુઓનું બનેલું હોય છે. દરેક પરિઘવર્તી તંતુ એ ત્રિપુટી (triplet) સ્વરૂપે હોય છે. નજીકની ત્રિપુટીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે. તારાકેન્દ્રના અગ્ર ભાગનો મધ્યસ્થ ભાગ પણ પ્રોટીનયુક્ત હોય છે જેને 'હબ' (hub) કહેવામાં આવે છે,જેમાંથી પ્રોટીનથી બનેલા અરીય આરા (radial spokes) નીકળે છે અને ત્રિપુટીઓ સાથે જોડાય છે. તારાકેન્દ્રમાં કોઈ પણ મધ્યસ્થ સૂક્ષ્મનલિકાઓ હોતી નથી. તેથી,તારાકેન્દ્રમાં સૂક્ષ્મનલિકાઓની ગોઠવણીને $9+0$ ગોઠવણી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.