Basic Terms Questions in Gujarati

(D) $[Cu(NH_3)_4]SO_4$ સંયોજનનું વિયોજન $[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ અને $SO_4^{2-}$ તરીકે થાય છે.
$1$. સંકીર્ણ ધન આયન $[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ અને ઋણ આયન $SO_4^{2-}$ વચ્ચેનો બંધ વિદ્યુતસંયોજક (આયનીય) છે.
$2$. સંકીર્ણ આયન $[Cu(NH_3)_4]^{2+}$ ની અંદર,$NH_3$ લિગેન્ડ્સ $Cu^{2+}$ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સવર્ગ બંધ બનાવે છે.
$3$. $NH_3$ અણુની અંદર $N$ અને $H$ પરમાણુઓ વચ્ચે સહસંયોજક બંધ હોય છે.
$4$. $SO_4^{2-}$ આયનની અંદર $S$ અને $O$ પરમાણુઓ વચ્ચે સહસંયોજક બંધ હોય છે.
તેથી,આ સંયોજનમાં વિદ્યુતસંયોજક,સહસંયોજક અને સવર્ગ બંધ હાજર છે.

(B) દ્વિ-ક્ષાર એ બે સ્થાયી ક્ષારોના મિશ્રણથી બનતું સંયોજન છે,જે જલીય દ્રાવણમાં પોતાની ઓળખ ગુમાવે છે.
$B$. $FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O$ (મોહરનો ક્ષાર) એ દ્વિ-ક્ષારનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(B) મોહર ક્ષારનું રાસાયણિક સૂત્ર $FeSO_4 \cdot (NH_4)_2SO_4 \cdot 6H_2O$ છે.
તે સ્ફટિકીકરણના $6$ પાણીના અણુઓ ધરાવતું દ્વિ ક્ષાર છે.

(C) $(NH_4)_2SO_4 \cdot Fe_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ સંયોજનને ફેરિક એમોનિયમ એલમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સંયોજનમાં,આયર્ન $+3$ ઓક્સિડેશન અવસ્થા $(Fe^{3+})$ માં હોય છે.
ફેરિક ક્ષારો,ખાસ કરીને જેમાં $Fe^{3+}$ આયનો હોય છે,તે સામાન્ય રીતે તેમના સ્ફટિકીય સ્વરૂપમાં આછા જાંબલી રંગના હોય છે.

(B) પોટેશિયમ ફેરીસાયનાઈડ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેનું $IUPAC$ નામ પોટેશિયમ હેક્ઝાસાયનિડોફેરેટ$(III)$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,આયર્ન પરમાણુ $+3$ ઓક્સિડેશન અવસ્થામાં $(Fe^{3+})$ છે.
સાયનાઈડ લિગેન્ડ $(CN^-)$ નો વીજભાર $-1$ છે.
સંકીર્ણ $[Fe(CN)_6]^{x}$ ના વીજભારને સંતુલિત કરવા માટે,$x + 6(-1) = -3$,તેથી $x = -3$.
આમ,સંકીર્ણ આયન $[Fe(CN)_6]^{3-}$ છે.
આને તટસ્થ કરવા માટે,ત્રણ પોટેશિયમ આયનો $(K^+)$ ની જરૂર પડે છે.
તેથી,સૂત્ર $K_3[Fe(CN)_6]$ છે.

(C) મોહરનો ક્ષાર,જેને ફેરસ એમોનિયમ સલ્ફેટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે $(NH_4)_2SO_4 \cdot FeSO_4 \cdot 6H_2O$ રાસાયણિક સૂત્ર ધરાવતો એક દ્વિક્ષાર (double salt) છે.
તેને દ્વિક્ષાર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં બે અલગ-અલગ કેટાયન $Fe^{2+}$ અને $NH_4^{+}$ હોય છે,જે જલીય દ્રાવણમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજિત થાય છે.

(D) . પોટાશ એલમ એ $K_2SO_4 \cdot Al_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ સૂત્ર ધરાવતો દ્વિ-ક્ષાર છે.
દ્વિ-ક્ષાર જલીય દ્રાવણમાં તેમના ઘટક આયનોમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજિત થાય છે,જ્યારે $K_4[Fe(CN)_6]$ જેવા સવર્ગ સંયોજનો તેમ કરતા નથી.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
ટર્નબુલ બ્લુ રાસાયણિક રીતે ફેરસ ફેરિસાયનાઇડ તરીકે ઓળખાય છે,જેનું સૂત્ર $Fe_3[Fe(CN)_6]_2$ છે.

(B) સવર્ગ સંયોજન $K_4[Fe(CN)_6]$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Fe^{2+}$ છ $CN^-$ લિગેન્ડ્સ દ્વારા ઘેરાયેલું છે.
આ લિગેન્ડ્સ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ દ્વારા સીધા જોડાયેલા હોય છે,જે દ્વિતીયક સંયોજકતા દર્શાવે છે.
$K^+$ આયનો સવર્ગ સ્તરની બહાર હોય છે અને તે ધાતુ આયનની પ્રાથમિક સંયોજકતા (ઓક્સિડેશન અવસ્થા) સંતોષે છે.
તેથી,$(CN)^-$ આયનો દ્વિતીયક સંયોજકતા સાથે જોડાયેલા છે.

(C) ક્યુપ્રામોનિયમ સલ્ફેટનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Cu(NH_3)_4]SO_4$ છે.
આ સંકીર્ણ આયનમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Cu^{2+}$ છે.
લિગેન્ડ એમોનિયા $(NH_3)$ છે,જે એકદંતીય (monodentate) લિગેન્ડ છે.
મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે $4$ એમોનિયાના અણુઓ જોડાયેલા હોવાથી,તેનો સવર્ગ આંક $4$ છે.

(B) સાચો જવાબ $(b)$ છે.
ઓક્ઝેલેટ આયન,$C_2O_4^{2-}$,દ્વિદંતીય લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે કારણ કે તે મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે બે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે તેના બે ઓક્સિજન પરમાણુઓનો ઉપયોગ કરે છે.

(B) સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સીધા જોડાયેલા દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
સંકીર્ણ $[Co(en)_2Br_2]Cl_2$ માં,લિગેન્ડ $en$ (ઇથિલિનડાયએમાઇન) એ દ્વિદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે પ્રતિ લિગેન્ડ $2$ દાતા પરમાણુઓ આપે છે.
લિગેન્ડ $Br^-$ એ એકદંતીય લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તે પ્રતિ લિગેન્ડ $1$ દાતા પરમાણુ આપે છે.
સવર્ગ આંક $= (2 \times en \text{ ની સંખ્યા}) + (1 \times Br^- \text{ ની સંખ્યા}) = (2 \times 2) + (1 \times 2) = 4 + 2 = 6$.

(D) કિલેશનમાં,રિંગનું નિર્માણ થાય છે કારણ કે એક જ લિગેન્ડના બે અથવા વધુ દાતા પરમાણુઓ કેન્દ્રીય ધાતુ પરમાણુ સાથે જોડાય છે.
આ પ્રક્રિયા માટે લિગેન્ડનું પોલીડેન્ટેટ હોવું જરૂરી છે.
$Acetate$,$cyanide$ અને $ammonia$ એ મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે,જેનો અર્થ છે કે તેમની પાસે માત્ર એક જ દાતા પરમાણુ છે અને તેઓ રિંગ બનાવી શકતા નથી.
$Oxalate$ $(C_2O_4^{2-})$ એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે જે બે ઓક્સિજન પરમાણુઓ દ્વારા જોડાય છે,જે ધાતુ આયન સાથે પાંચ-સભ્યની સ્થિર રિંગ બનાવે છે.
તેથી,$oxalate$ કિલેટ બનાવે છે.

(A) વર્નરના સિદ્ધાંત મુજબ:
$1$. પ્રાથમિક સંયોજકતા ધાતુના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે અને તે આયનીકરણ પામી શકે છે. તે ઋણ આયનો દ્વારા સંતોષાય છે.
$2$. દ્વિતીયક સંયોજકતા ધાતુના સવર્ગ આંકને અનુરૂપ છે અને તે આયનીકરણ પામી શકતી નથી. તે લિગેન્ડ્સ (તટસ્થ અણુઓ અથવા ઋણ આયનો) દ્વારા સંતોષાય છે.
તેથી,સાચું વિધાન એ છે કે પ્રાથમિક સંયોજકતા આયનીકરણ પામી શકે છે.

(B) બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ એવો લિગેન્ડ છે જેમાં બે દાતા પરમાણુઓ હોય છે જે સંકીર્ણ સંયોજનમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે સીધા જોડાય છે.
ઇથિલીન ડાયએમાઇન $(NH_2CH_2CH_2NH_2)$ એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કારણ કે તેમાં બે નાઇટ્રોજન પરમાણુઓ હોય છે જે ધાતુ આયનને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરી શકે છે.
$CN^{-}$ અને $SCN^{-}$ એ મોનોડેન્ટેટ (એકદંતીય) લિગેન્ડ છે.
$EDTA^{4-}$ એ હેક્ઝાડેન્ટેટ (ષટદંતીય) લિગેન્ડ છે.

(D) સવર્ગ આંક એટલે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ સાથે લિગેન્ડ દ્વારા બનાવવામાં આવતા સિગ્મા બંધની કુલ સંખ્યા.
$[Pt(NH_3)_4Cl_2]^{2+}$ સંકીર્ણ આયનમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ $Pt$ એ ચાર $NH_3$ અણુઓ અને બે $Cl^{-}$ આયનો સાથે જોડાયેલ છે.
$NH_3$ અને $Cl^{-}$ બંને એકદંતીય લિગેન્ડ હોવાથી,દરેક એક સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
તેથી,સવર્ગ આંક = $4 \times (1) + 2 \times (1) = 6$.

(D) હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ એવું લિગેન્ડ છે જે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે છ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવી શકે છે.
$EDTA^{4-}$ (ઈથિલીનડાયએમાઈન ટેટ્રાએસીટેટ આયન) માં છ દાતા પરમાણુઓ હોય છે: બે નાઈટ્રોજન પરમાણુઓ અને કાર્બોક્સિલેટ સમૂહોના ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ.
તેથી,તે હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે.
$2, 2'-$ડાયપાયરિડિલ એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
ડાયમિથાઈલ ગ્લાયોક્સાઈમ એ બાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
એમિનોડાયએસીટેટ આયન એ ટ્રાયડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.

(C) વર્નરના સિદ્ધાંત અને આધુનિક સવર્ગ રસાયણશાસ્ત્ર મુજબ,પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે,જ્યારે દ્વિતીયક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના સવર્ગ આંકને અનુરૂપ છે.
તેથી,સવર્ગ આંક એ દ્વિતીયક સંયોજકતા જેટલો હોય છે.

(D) લિગેન્ડ એટલે એવા આયનો અથવા અણુઓ જે સવર્ગ સંયોજનમાં કેન્દ્રીય ધાતુ પરમાણુ કે આયન સાથે જોડાયેલા હોય છે.
આ સ્પીસીઝ કેન્દ્રીય ધાતુ પરમાણુ કે આયનને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરીને સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે.
તેથી,લિગેન્ડ આયનો (ઋણાયન અથવા ધનાયન) અથવા તટસ્થ અણુઓ હોઈ શકે છે.

(B) ધાતુ સંકીર્ણનો સવર્ગ આંક એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ કે આયન સાથે લિગેન્ડ દ્વારા બનતા સિગ્મા બંધની કુલ સંખ્યા તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
સંકીર્ણ $[Cr(H_2O)_6]^{3+}$ માં,$6$ પાણીના અણુઓ એકદંતીય લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,સવર્ગ આંક $6 \times 1 = 6$ છે.
અન્ય વિકલ્પોમાં,$[Zn(CN)_4]^{2-}$,$[Cu(CN)_4]^{2-}$,અને $[Ni(NH_3)_4]^{2+}$ બધામાં $4$ લિગેન્ડ છે,જેના પરિણામે સવર્ગ આંક $4$ મળે છે.

(B) ક્યુપ્રામોનિયમ સલ્ફેટનું રાસાયણિક સૂત્ર $[Cu(NH_3)_4]SO_4$ છે.
જ્યારે તે પાણીમાં ઓગળે છે,ત્યારે તેનું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[Cu(NH_3)_4]SO_4 \rightleftharpoons [Cu(NH_3)_4]^{2+} + SO_4^{2-}$.
આમ,તે પાણીમાં કુલ $2$ આયનો આપે છે ($1$ સંકીર્ણ ધન આયન અને $1$ સલ્ફેટ ઋણ આયન).

(A) સવર્ગ આંક એટલે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ કે આયન સાથે લિગેન્ડ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા સિગ્મા બંધની કુલ સંખ્યા.
સંકીર્ણ $[Cu(H_2O)_4]^{2+}$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Cu^{2+}$ છે.
અહીં $4$ પાણીના અણુઓ $(H_2O)$ એકદંતીય લિગેન્ડ તરીકે મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાયેલા છે.
તેથી,સવર્ગ આંક $= 4 \times 1 = 4$.

(C) સવર્ગ સંયોજનમાં ધાતુ આયનની પ્રાથમિક સંયોજકતા તેના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ હોય છે.
સંકિર્ણ $K_2[Ni(CN)_4]$ માટે,ધારો કે $Ni$ નો ઓક્સિડેશન આંક $x$ છે.
$K$ નો ઓક્સિડેશન આંક $+1$ અને $CN$ નો $-1$ છે.
ઓક્સિડેશન આંકનો સરવાળો શૂન્ય લેતા: $2(+1) + x + 4(-1) = 0$.
$2 + x - 4 = 0$.
$x - 2 = 0$.
$x = +2$.
આમ,$Ni$ ની પ્રાથમિક સંયોજકતા $2$ છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Ag^{+}$ આયન $CN^{-}$ આયનોના વધારા સાથે પ્રક્રિયા કરીને ડાયસાયનોઆર્જેન્ટેટ$(I)$ સંકીર્ણ બનાવે છે,જે $[Ag(CN)_2]^{-}$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Ag^{+}$ નો સવર્ગ આંક $2$ છે.

(B) લુઈસના સિદ્ધાંત મુજબ,લિગાન્ડ્સ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે. જે પદાર્થો ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે તેમને લુઈસ બેઝ કહેવામાં આવે છે,તેથી લિગાન્ડ્સ સ્વભાવે બેઝિક હોય છે.

(C) સંકીર્ણ સંયોજનમાં મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે સીધા સવર્ગ સહસંયોજક બંધ (જે મુખ્યત્વે $\sigma$-બંધ છે) દ્વારા જોડાયેલા લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યાને તે ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનનો સવર્ગ આંક કહેવામાં આવે છે.
તેથી,ધાતુનો સવર્ગ આંક = ધાતુ દ્વારા લિગેન્ડ સાથે બનાવેલા $\sigma$-બંધની સંખ્યા.

(D) $K_4[Fe(CN)_6]$ માં,આ ઘટક ઘન તેમજ દ્રાવણ અવસ્થામાં પોતાની ઓળખ જાળવી રાખે છે. તે $[Fe(CN)_6]^{4-}$ આયનો આપે છે,જે આગળ $Fe^{2+}$ અને $CN^-$ આયનોમાં વિયોજિત થતા નથી. તેથી,તે એક સંકીર્ણ ક્ષાર છે.

(A) મોનોડેન્ટેટ લિગેન્ડ એ $Lewis$ બેઝ છે જે એક દાતા પરમાણુ દ્વારા ધાતુ પરમાણુને ઇલેક્ટ્રોનની એક જોડી આપે છે.
તેથી,તેમની પાસે માત્ર એક જ કો-ઓર્ડિનેટ સાઇટ હોય છે.

(D) $EDTA^{4-}$ (ઇથિલિનડાયએમાઇનટેટ્રાએસીટેટ આયન) એ હેક્ઝાડેન્ટેટ લિગેન્ડ છે.
તેમાં દાતા પરમાણુ તરીકે બે નાઇટ્રોજન અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ હોય છે.
તેથી,તે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે $6$ સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવે છે,તેથી તેની ડેન્ટિસિટી $6$ છે.

(B) $Ligand$ એ એક આયન અથવા અણુ છે જે સંકલન સંકીર્ણ બનાવવા માટે કેન્દ્રીય ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે જોડાય છે. $Ligands$ ધાતુ આયનને ઇલેક્ટ્રોનની જોડી દાન કરીને $Lewis$ બેઝ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) સંકીર્ણોને નીચે મુજબ કોઓર્ડિનેશન એકમો તરીકે લખી શકાય:
$(a)$ $[Co(NH_3)_6]Cl_3$
$(b)$ $[Co(NH_3)_5Cl]Cl_2$
$(c)$ $[Co(NH_3)_4Cl_2]Cl$
પ્રાથમિક સંયોજકતા એ મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુના ઓક્સિડેશન આંકને અનુરૂપ છે,જે કોઓર્ડિનેશન સ્ફિયરની બહારના આયનીય ક્લોરાઇડ આયનો દ્વારા સંતુલિત થાય છે.
$(a)$ માં,$3$ $Cl^-$ આયનો છે,તેથી પ્રાથમિક સંયોજકતા $3$ છે.
$(b)$ માં,$2$ $Cl^-$ આયનો છે,તેથી પ્રાથમિક સંયોજકતા $2$ છે.
$(c)$ માં,$1$ $Cl^-$ આયન છે,તેથી પ્રાથમિક સંયોજકતા $1$ છે.
આમ,પ્રાથમિક સંયોજકતાઓ $3, 2, 1$ છે.

(C) લિગેન્ડ પાસે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે ઇલેક્ટ્રોનની અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ (lone pair) દાન કરવાની ક્ષમતા હોવી આવશ્યક છે.
તેથી,લિગેન્ડ તટસ્થ અણુઓ (જેમ કે $H_2O$,$NH_3$) અથવા ઋણ વીજભારિત આયનો (જેમ કે $Cl^-$,$CN^-$) હોઈ શકે છે.

(B) પોટેશિયમ ફેરીસાયનાઈડનું રાસાયણિક સૂત્ર $K_3[Fe(CN)_6]$ છે.
આ સવર્ગ સંયોજનમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Fe^{3+}$ છે અને મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ દ્વારા જોડાયેલી સ્પીસીઝને લિગાન્ડ કહેવામાં આવે છે.
અહીં,$CN^{-}$ આયનો લિગાન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તેઓ મધ્યસ્થ ધાતુ આયનને ઇલેક્ટ્રોનની એક અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.

(B) તેના સામાન્ય સવર્ગ સંયોજનોમાં $Al^{3+}$ નો સવર્ગ આંક,જેમ કે $[Al(H_2O)_6]^{3+}$ અથવા $[AlF_6]^{3-}$,$6$ છે.

(B)
જે લિગાન્ડમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન સાથે જોડાવા માટે બે દાતા પરમાણુઓ હોય તેને દ્વિદંતીય લિગાન્ડ કહેવામાં આવે છે.
$C_2O_4^{2-}$ (ઓક્ઝેલેટ આયન) એ દ્વિદંતીય લિગાન્ડ છે.

(B) લિથિયમ ટેટ્રાહાઇડ્રોએલ્યુમિનેટનું રાસાયણિક સૂત્ર $Li[AlH_4]$ છે.
આ સંકીર્ણમાં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Al$ છે અને તેની સાથે જોડાયેલી સ્પીસીઝ લિગેન્ડ છે.
સંકીર્ણ આયન $[AlH_4]^-$ છે,જેમાં ચાર હાઇડ્રાઇડ આયનો $(H^-)$ એલ્યુમિનિયમ પરમાણુ સાથે જોડાયેલા લિગેન્ડ તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,લિગેન્ડ $H^-$ છે.

(B) પોટેશિયમ ફેરોસાયનાઈડ,પોટેશિયમ ફેરીસાયનાઈડ અને ટેટ્રાએમાઈન કોપર $(II)$ સલ્ફેટ એ સવર્ગ સંયોજનો છે.
ફેરસ એમોનિયમ સલ્ફેટ,$(NH_4)_2SO_4 \cdot FeSO_4 \cdot 6H_2O$,એ દ્વિક્ષાર (double salt) છે.
દ્વિક્ષાર જલીય દ્રાવણમાં તેમના ઘટક આયનોમાં સંપૂર્ણપણે વિયોજિત થઈ જાય છે,જ્યારે સવર્ગ સંયોજનો દ્રાવણમાં તેમની સંકિર્ણ આયન રચના જાળવી રાખે છે.
તેથી,ફેરસ એમોનિયમ સલ્ફેટ અલગ પડે છે.

(D) કોઓર્ડિનેશન કેમિસ્ટ્રીમાં,લિગાન્ડ એ એક આયન અથવા અણુ છે જે લુઈસ બેઝ તરીકે કાર્ય કરે છે અને કોઓર્ડિનેશન સંકુલ બનાવવા માટે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.
$NH_3$ માં નાઇટ્રોજન પરમાણુ પર અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોય છે.
$CN^{-}$ માં કાર્બન પરમાણુ પર અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોય છે.
$F^{-}$ માં ફ્લોરિન પરમાણુ પર અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ હોય છે.
આ તમામ સ્પીસીઝ ધાતુ કેન્દ્રને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરી શકે છે,તેથી તે તમામ લુઈસ બેઝ (લિગાન્ડ) તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) સવર્ગ રસાયણવિજ્ઞાનમાં,ઋણ લિગેન્ડના નામમાં $-o$ પ્રત્યય લાગે છે.
ઉદાહરણ તરીકે,સલ્ફેટ આયન $SO_4^{2-}$ જ્યારે લિગેન્ડ તરીકે વર્તે છે ત્યારે તેને $sulphato$ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,$sulphato$ એ એક ઋણ લિગેન્ડ છે.

(B) લિગાન્ડ એવા પરમાણુ,આયન અથવા અણુ તરીકે વ્યાખ્યાયિત થાય છે જે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે. તેથી,લિગાન્ડ્સ $e^{-}$ જોડીનું દાન કરીને લુઈસ બેઝ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(D) લિગેન્ડ્સ એવી સ્પીસીઝ છે જે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ બનાવવા માટે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયનને ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરે છે.
લિગેન્ડ્સમાં સામાન્ય દાતા પરમાણુઓમાં અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ ધરાવતા વિદ્યુતઋણ પરમાણુઓ જેવા કે $N$,$O$,$P$,$S$ અને $X$ (હેલોજન) નો સમાવેશ થાય છે.
નાઈટ્રોજન $(N)$ અને ઓક્સિજન $(O)$ બંને ઘણા લિગેન્ડ્સમાં (દા.ત.,$NH_3$,$H_2O$,$OH^-$) સામાન્ય દાતા પરમાણુઓ હોવાથી,સાચો વિકલ્પ $(d)$ છે.

(B) સંકીર્ણમાં ધાતુ આયનનો સવર્ગ આંક એ લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની સંખ્યા છે જેની સાથે ધાતુ સીધી રીતે જોડાયેલી હોય છે.
જોકે સવર્ગ રસાયણવિજ્ઞાનમાં $4$ અને $6$ સવર્ગ આંક સૌથી સામાન્ય છે,પરંતુ ધાતુ આયનનું કદ અને લિગેન્ડની અવકાશી જરૂરિયાતોને આધારે ઉચ્ચ સવર્ગ આંક શક્ય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$[Ce(NO_3)_6]^{2-}$ જેવા સંકીર્ણોમાં,સવર્ગ આંક $12$ હોય છે.
આમ,સ્થાયી સંકીર્ણ સંયોજનોમાં જોવા મળતો મહત્તમ સવર્ગ આંક $12$ છે.

(C) મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ દ્વારા સીધા જોડાયેલા તટસ્થ અણુઓ અથવા ઋણ સમૂહો (લિગેન્ડ્સ) ની સંખ્યાને ધાતુ આયનનો $Coordination \ number$ (સવર્ગ આંક) કહેવામાં આવે છે.

(B) $EDTA$ (ઇથિલિનડાયએમાઇનટેટ્રાએસેટિક એસિડ) એ એક હેક્સાડેન્ટેટ લિગાન્ડ છે જે તેના છ દાતા પરમાણુઓ (બે નાઇટ્રોજન અને ચાર ઓક્સિજન પરમાણુઓ) દ્વારા ધાતુના કેટાયનો સાથે જોડાય છે.
બહુવિધ દાતા પરમાણુઓ દ્વારા એક જ ધાતુ આયન સાથે જોડાવાની આ પ્રક્રિયાને કારણે એક સ્થિર રીંગ જેવી રચના બને છે જેને કીલેટ કહેવામાં આવે છે.
તેથી,$EDTA$ ધાતુના કેટાયનો સાથે કીલેટ્સ બનાવે છે.

(A) સવર્ગ સંયોજનોમાં,લિગેન્ડ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મનું દાન કરીને લુઈસ બેઇઝ તરીકે વર્તે છે,જ્યારે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ અથવા આયન લુઈસ એસિડ તરીકે વર્તે છે. આ ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મના દાનને કારણે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ (Coordinate covalent bond) બને છે.

(D) સવર્ગ આંક એટલે મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ કે આયન સાથે સવર્ગ સહસંયોજક બંધ દ્વારા સીધા જોડાયેલા લિગેન્ડના દાતા પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા.
સંકિર્ણ $[Co(NH_3)_3Cl_3]$ માં,મધ્યસ્થ ધાતુ પરમાણુ $Co$ એ $3$ એમોનિયા $(NH_3)$ અણુઓ અને $3$ ક્લોરાઇડ $(Cl^-)$ આયનો સાથે જોડાયેલ છે.
$NH_3$ અને $Cl^-$ બંને એકદંતીય (monodentate) લિગેન્ડ હોવાથી,દરેક સવર્ગ આંકમાં $1$ નો ફાળો આપે છે.
તેથી,કુલ સવર્ગ આંક $3 + 3 = 6$ થાય છે.

(A) ફટકડીનું સામાન્ય સૂત્ર $M_2SO_4 \cdot R_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ છે.
અહીં,$M$ એ એક સંયોજક કેટાયન ($K^{+}$,$Na^{+}$) દર્શાવે છે અને $R$ એ ત્રિસંયોજક કેટાયન ($Al^{3+}$,$Fe^{3+}$) દર્શાવે છે.
તેથી,$K_2SO_4 \cdot Al_2(SO_4)_3 \cdot 24H_2O$ એ ફટકડીનું સાચું સૂત્ર છે.

(D) $K_4[Fe(CN)_6]$ એ એક સવર્ગ સંયોજન છે.
જલીય દ્રાવણમાં તેનું આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$K_4[Fe(CN)_6] \rightarrow 4K^{+} + [Fe(CN)_6]^{4-}$
આયનોની કુલ સંખ્યા = $4$ (પોટેશિયમ આયનો) + $1$ (સંકિર્ણ આયન) = $5$ આયનો.

(B) સવર્ગ સંયોજન $[Co(H_2O)_6]Cl_2$ નું જલીય દ્રાવણમાં આયનીકરણ નીચે મુજબ થાય છે:
$[Co(H_2O)_6]Cl_2 (aq) \rightarrow [Co(H_2O)_6]^{2+} (aq) + 2Cl^{-} (aq)$
આ આયનીકરણથી,આપણને એક સંકીર્ણ ધન આયન $[Co(H_2O)_6]^{2+}$ અને બે ક્લોરાઈડ ઋણ આયન $2Cl^{-}$ મળે છે.
ઉત્પન્ન થતા કુલ આયનોની સંખ્યા = $1 + 2 = 3$.

(B) સોડિયમ નાઈટ્રોપ્રસાઈડનું રાસાયણિક સૂત્ર $Na_2[Fe(CN)_5NO]$ છે.
આ એક સવર્ગ સંયોજન છે જેમાં મધ્યસ્થ ધાતુ આયન $Fe^{2+}$ છે અને લિગેન્ડ તરીકે પાંચ $CN^-$ આયનો અને એક $NO^+$ (નાઈટ્રોસોનિયમ) આયન જોડાયેલા છે.
સાચો વિકલ્પ $B$ છે.