Pollution Questions in Gujarati

(C) $D.D.T.$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ જૈવ-અવિઘટનીય,સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે.
જૈવિક વિશાલન (biomagnification) ની પ્રક્રિયાને કારણે,જેમ જેમ $D.D.T.$ આહાર શૃંખલામાં પોષક સ્તરોમાં ઉપર જાય છે,તેમ તેમ તેની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.
જલીય આહાર શૃંખલામાં,ક્રમ આ મુજબ છે: ફાઈટોપ્લેન્કટોન $\rightarrow$ ઝૂપ્લેન્કટોન $\rightarrow$ નાની માછલી (દા.ત.,ઈલ) $\rightarrow$ મોટી માછલી/કરચલા $\rightarrow$ માછલી ખાનારા પક્ષીઓ (દા.ત.,સી ગલ).
સી ગલ આ યાદીમાં સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તર પર હોવાથી,તેના શરીરના પેશીઓમાં $D.D.T.$ ની સાંદ્રતા સૌથી વધુ હશે.

(D) જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) એટલે આહાર શૃંખલામાં ક્રમિક પોષક સ્તરો પર જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકો (જેમ કે $DDT$ અથવા પારો) ની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે સજીવ દ્વારા સંગ્રહિત ઝેરી પદાર્થોનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું નથી,અને તેથી તે ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં આગળના ઉચ્ચ પોષક સ્તર પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.

(B) અવાજની તીવ્રતા ડેસિબલ $(dB)$ માં માપવામાં આવે છે.
સામાન્ય વાતચીત સામાન્ય રીતે $40$ થી $60 dB$ ની વચ્ચેની તીવ્રતાના સ્તરે થાય છે.
$80 dB$ થી વધુ અવાજને ધ્વનિ પ્રદૂષણ માનવામાં આવે છે અને લાંબા સમય સુધી તેના સંપર્કમાં રહેવાથી સાંભળવાની ક્ષમતાને નુકસાન થઈ શકે છે.

(A) આપેલા વિકલ્પોમાંથી $CO$ (કાર્બન મોનોક્સાઇડ) સૌથી વધુ ઝેરી છે.
મનુષ્યોમાં,કાર્બન મોનોક્સાઇડ માથાનો દુખાવો,ચક્કર આવવા અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી સમસ્યાઓ પેદા કરે છે.
હિમોગ્લોબિનની ઓક્સિજન કરતા $CO$ સાથે જોડાવાની ક્ષમતા ઘણી વધારે હોય છે.
તે હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાઈને કાર્બોક્સીહિમોગ્લોબિન $(Hb.CO)$ બનાવે છે,જે ઓક્સીહિમોગ્લોબિન કરતા વધુ સ્થાયી છે.
આનાથી રુધિરની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે,જે હાયપોક્સિયા અને મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.

(B) પ્રદૂષણની અસર સૌપ્રથમ કોઈ વિસ્તારની લીલી વનસ્પતિ પર જોવા મળે છે. વનસ્પતિઓ $SO_2$,$NO_x$ અને ઓઝોન જેવા વાતાવરણીય પ્રદૂષકો પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે. તેઓ જૈવ-નિર્દેશક (bio-indicators) તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે તે નુકસાનના દૃશ્યમાન લક્ષણો,જેમ કે ક્લોરોસિસ,નેક્રોસિસ અથવા અટકેલો વિકાસ,ઇકોસિસ્ટમના અન્ય સજીવોમાં નોંધપાત્ર તણાવ જોવા મળે તે પહેલાં જ દર્શાવે છે. તેથી,લીલી વનસ્પતિ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણના પ્રાથમિક સૂચક તરીકે કામ કરે છે.

(D) વધુ ધ્વનિ પ્રદૂષણ ધરાવતા વિસ્તારોમાં મોટા લીલા છોડ વાવવામાં આવે છે કારણ કે તેમની પાસે ધ્વનિ તરંગોને શોષવાની ક્ષમતા હોય છે. ધ્વનિ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતા આ લીલા છોડને ગ્રીન મફલર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

(D) જમીનનું પોઝિટિવ પ્રદૂષણ એટલે જમીનમાં અનિચ્છનીય પદાર્થોનો ઉમેરો થવો જે તેની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
$A$. ખાતરોનો અતિશય ઉપયોગ નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સ જેવા રસાયણો ઉમેરે છે,જે જમીનના રાસાયણિક ગુણધર્મોને બદલે છે.
$B$. ઔદ્યોગિક,કૃષિ અથવા ઘરગથ્થુ કચરો ઉમેરવાથી જમીનમાં પ્રદૂષકો પ્રવેશે છે.
$C$. જમીનની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો એ આ પ્રદૂષકોનું પરિણામ છે.
આ તમામ પરિબળો જમીનના પ્રદૂષણમાં ફાળો આપતા હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(B) કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ ને મુખ્ય વાયુ પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે.
તે રંગહીન,ગંધહીન અને સ્વાદહીન વાયુ છે જે પેટ્રોલ,કુદરતી ગેસ,તેલ,કોલસો અને લાકડા જેવા કાર્બનયુક્ત ઇંધણના અપૂર્ણ દહનથી ઉત્પન્ન થાય છે.
$CO$ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે અત્યંત ઝેરી છે કારણ કે તે રુધિરમાં હિમોગ્લોબિન સાથે ઓક્સિજન કરતા વધુ અસરકારક રીતે જોડાય છે,જેનાથી રુધિરની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.

(B) પ્રદૂષણ એટલે પર્યાવરણમાં હાનિકારક પદાર્થોનો ઉમેરો,જે નિવસનતંત્રની કુદરતી પ્રક્રિયાઓ પર નકારાત્મક અસર કરે છે.
પરિસ્થિતિકીય સંતુલન એ સજીવોના સમુદાયમાં રહેલી ગતિશીલ સંતુલનની સ્થિતિ છે,જેમાં જનીનિક,જાતિગત અને નિવસનતંત્રની વિવિધતા પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે.
પ્રદૂષણ પર્યાવરણના ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક લક્ષણોમાં ફેરફાર કરીને આ સંતુલનને ખોરવે છે,જેનાથી સજીવોના અસ્તિત્વ અને તેમની વચ્ચેની આંતરક્રિયાઓ પર અસર પડે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $(b)$ પરિસ્થિતિકીય સંતુલન છે.

(A) $70-90$ ડેસિબલ $(dB)$ ની રેન્જમાં રહેલા અવાજને ખૂબ જ મોટો અવાજ ગણવામાં આવે છે.
આ પ્રકારનો અવાજ સામાન્ય રીતે હાઈવે પરના ભારે ટ્રાફિક અથવા વ્યસ્ત શહેરી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે.
આ સ્તરના અવાજમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાથી સાંભળવાની શક્તિ પર અસર પડી શકે છે અને કાનમાં થાક અનુભવાય છે.

(D) કેડમિયમ એક ઝેરી ભારે ધાતુ છે. જ્યારે તે માનવ શરીરમાં,ખાસ કરીને યકૃત,કિડની અને થાઇરોઇડમાં જમા થાય છે,ત્યારે તે ઈટાઈ-ઈટાઈ (ouch-ouch) રોગ તરીકે ઓળખાતી પીડાદાયક સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે. આ રોગ હાડકાના ગંભીર દુખાવા અને હાડકાં નરમ પડવા (ઓસ્ટિઓમલેશિયા) દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે.

(B) Biological Oxygen Demand $(BOD)$ એટલે એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે વપરાતા ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ.
તે કાર્બનિક પદાર્થો દ્વારા થતા જળ પ્રદૂષણના સ્તરને માપવા માટેનું પ્રમાણભૂત માપદંડ છે.
$BOD$ નું મૂલ્ય જેટલું વધારે,તેટલું જળાશયમાં કાર્બનિક પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.

(D) કીટનાશકો એવા રાસાયણિક પદાર્થો છે જેનો ઉપયોગ જીવાતો,નીંદણ અને ફૂગને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે.
જ્યારે આ રસાયણો જમીનમાં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે માત્ર લક્ષિત જીવાતોને જ નહીં,પરંતુ જમીનના ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો અને અન્ય વનસ્પતિઓને પણ મારી નાખે છે.
જમીનના નિવસનતંત્રમાં આ ખલેલ આહાર શૃંખલા અને આહાર જાળને નકારાત્મક રીતે અસર કરે છે,કારણ કે આ સજીવો નિવસનતંત્રમાં પ્રાથમિક ઉત્પાદકો અથવા આવશ્યક વિઘટકો તરીકે કાર્ય કરે છે.
તેથી,કીટનાશકો એ જમીનના એવા પ્રદૂષકો છે જે આહાર શૃંખલા અને આહાર જાળને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
હાઇડ્રોજન $(H_2)$ એક સ્વચ્છ વાયુ છે અને તેને પ્રદૂષક માનવામાં આવતું નથી.
સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ એ મુખ્ય વાયુ પ્રદૂષકો છે જે શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ અને પર્યાવરણીય નુકસાન પહોંચાડે છે.
જોકે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ એક ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે,તે વાતાવરણનો કુદરતી ઘટક છે. સામાન્ય સાંદ્રતા પર તેને પ્રદૂષક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતું નથી; જો કે,તેની વધુ પડતી સાંદ્રતા ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ગ્રીનહાઉસ અસરનું કારણ બને છે.

(C) વોટર બ્લૂમ જળાશયોમાં પ્લેન્કટોનિક શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિને કારણે થાય છે.
આ ઘટના મુખ્યત્વે પાણીમાં નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોના ઉમેરાને કારણે થાય છે,જે ઘણીવાર ગટરના પાણી અથવા ખેતીના નિકાલમાંથી આવે છે,જેને યુટ્રોફિકેશન (eutrophication) કહેવામાં આવે છે.
જોકે શેવાળ દિવસ દરમિયાન ઓક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે,પરંતુ આ વિશાળ જથ્થામાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના મૃત્યુ અને વિઘટન પછી,સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ થાય છે.
આનાથી $O_2$ ના સ્તરમાં ગંભીર ઘટાડો થાય છે,જે જળચર પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક છે.
તેથી,વોટર બ્લૂમ એ પોષક તત્વોની વધુ પડતી ઉપલબ્ધતાનું પરિણામ છે,પરંતુ તેની સૌથી ગંભીર પર્યાવરણીય અસર ઓક્સિજનની ઉણપ છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે.
$CO$ (કાર્બન મોનોક્સાઇડ) પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના અપૂર્ણ દહનને કારણે મુક્ત થાય છે.
વાતાવરણમાં માનવસર્જિત કુલ $CO$ ના ઉત્પાદન માટે વાહનો લગભગ $74\%$ જવાબદાર છે,જે તેને વાહનોના ધુમાડામાંથી મુક્ત થતું સૌથી મહત્વનું પ્રદૂષક બનાવે છે.

(D) ઓફિસના શાંત વાતાવરણમાં અવાજનું સ્તર સામાન્ય રીતે આશરે $60 \text{ dB}$ જેટલું હોય છે.
આ સ્તર મધ્યમ ગણાય છે અને તે સામાન્ય ઓફિસના સાધનો અને માનવીય વાતચીતના અવાજના સ્તર સાથે સુસંગત છે.

(B) ઓટોમોબાઈલ અને પાવર પ્લાન્ટમાંથી ઉત્સર્જિત નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ વાતાવરણમાં પ્રતિક્રિયા આપીને સૂક્ષ્મ કણો અને ગૌણ પ્રદૂષકો બનાવે છે. આ નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ,સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ $(SO_2)$ ની સાથે,એસિડ વર્ષા માટેના પ્રાથમિક પુરોગામી છે. જ્યારે આ વાયુઓ એસિડમાં (નાઈટ્રિક એસિડ અને સલ્ફ્યુરિક એસિડ) રૂપાંતરિત થાય છે અને વરસાદ વગર પૃથ્વીની સપાટી પર જમા થાય છે,ત્યારે તેને શુષ્ક એસિડ જમાવટ (Dry acid deposition) કહેવામાં આવે છે. તેથી,નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ એ શુષ્ક એસિડ જમાવટનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે.

(C) જ્યારે કાર્બનિક કચરાથી સમૃદ્ધ ઘરેલું ગટરનું પાણી તળાવમાં પ્રવેશે છે,ત્યારે તે સુપોષકતાકરણ $(Eutrophication)$ તરફ દોરી જાય છે.
બેક્ટેરિયા જેવા સૂક્ષ્મજીવો આ કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે,જેના માટે ઓગળેલા ઓક્સિજનની મોટી માત્રાની જરૂર પડે છે.
આ પ્રક્રિયા જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ માં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે અને પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરને ઘટાડે છે.
પરિણામે,ઓક્સિજનના અભાવને કારણે જલીય સજીવો,ખાસ કરીને માછલીઓ મૃત્યુ પામે છે.

(B) મિનામાતા રોગ એ ગંભીર પારા (Mercury) ના ઝેરને કારણે થતી ન્યુરોલોજીકલ સમસ્યા છે.
તે સૌપ્રથમ $1956$ માં જાપાનના મિનામાતા શહેરમાં જોવા મળી હતી.
આ રોગ મિથાઈલ મર્ક્યુરીથી દૂષિત માછલીઓ અને અન્ય દરિયાઈ જીવોના સેવનને કારણે થયો હતો,જે સ્થાનિક રાસાયણિક ફેક્ટરી દ્વારા મિનામાતા ખાડીમાં છોડવામાં આવ્યું હતું.
પારો એ એક સ્થાયી પ્રદૂષક છે જે ખાદ્ય શૃંખલામાં જૈવ-સંચય (bioaccumulation) પામે છે,જેના કારણે જળચર સજીવોમાં તેની સાંદ્રતા ખૂબ વધી જાય છે.

(D) જૈવ-વિસ્તૃતીકરણ એટલે ખાદ્ય શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરો પર અવિઘટનીય પદાર્થો (જેમ કે $DDT$ અથવા પારો) ની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે સજીવ દ્વારા સંગ્રહિત ઝેરી પદાર્થનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું નથી, અને તેથી તે પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તર પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.
પરિણામે, જેમ જેમ પ્રદૂષક ખાદ્ય શૃંખલામાં ઉપર જાય છે તેમ તેની સાંદ્રતા વધે છે, જે ઉચ્ચ સ્તરના ઉપભોક્તાઓ પર હાનિકારક અસરો કરી શકે છે.

(B) ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના $2-3$ ડિસેમ્બર $1984$ ની રાત્રે ભોપાલમાં યુનિયન કાર્બાઇડ ઇન્ડિયા લિમિટેડ $(UCIL)$ ના જંતુનાશક પ્લાન્ટમાં થઈ હતી.
મિથાઈલ આઈસોસાયનેટ $(MIC)$ ગેસ સંગ્રહ ટાંકીમાં પાણીના પ્રવેશને કારણે લીક થયો હતો.
મિથાઈલ આઈસોસાયનેટ અને પાણી વચ્ચેની આ પ્રક્રિયા અત્યંત ઉષ્માક્ષેપક છે,જેના કારણે દબાણ અને તાપમાનમાં ઝડપથી વધારો થયો,પરિણામે ટાંકી ફાટી ગઈ અને ઝેરી ગેસ વાતાવરણમાં ફેલાઈ ગયો.

(B) એસિડ વર્ષા વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ્સ ($NO_x$,ખાસ કરીને $NO_2$) ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
આ વાયુઓ વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ,ઓક્સિજન અને અન્ય રસાયણો સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઈટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
જ્યારે આ એસિડ વરસાદ સાથે જમીન પર પડે છે,ત્યારે તેને એસિડ વર્ષા કહેવામાં આવે છે,જેનો $pH$ $5.6$ કરતા ઓછો હોય છે.

(C) સુપોષકતા (Eutrophication) એ જળાશયો, જેમ કે $\text{સરોવર}$ કે તળાવમાં નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોના કુદરતી અથવા કૃત્રિમ ઉમેરાને કારણે થતી પ્રક્રિયા છે।
આ પ્રક્રિયાને કારણે શેવાળ અને જલીય વનસ્પતિઓની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે, જે અંતે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરને ઘટાડે છે, જેના પરિણામે જલીય સજીવો મૃત્યુ પામે છે।
તેથી, $\text{સુપોષકતા}$ એ મુખ્યત્વે $\text{સરોવર}$ જેવા જલીય નિવસનતંત્રોમાં જોવા મળતી ઘટના છે।

(C) જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એટલે આહાર શૃંખલામાં ક્રમિક પોષક સ્તરો પર જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
આ પદાર્થો સજીવો દ્વારા ચયાપચય પામી શકતા નથી કે ઉત્સર્જન પામી શકતા નથી,તેથી તેઓ ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
ભારે ધાતુઓ (જેમ કે પારો),જંતુનાશકો (જેમ કે $DDT$) અને જૈવ-અવિઘટનીય રસાયણો એ પ્રદૂષકોના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે જે જૈવિક વિશાલન પામે છે.
તેથી,આહાર શૃંખલાના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે રહેલા સજીવો,જેમ કે સર્વોચ્ચ માંસાહારીઓ,તેનાથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે.

(B) . એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ ($NO_x$,જેમાં $NO_2$ નો સમાવેશ થાય છે) ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
ઉદ્યોગો અને વાહનોમાં અશ્મિભૂત બળતણના દહનને કારણે આ વાયુઓ મોટી માત્રામાં મુક્ત થાય છે.
જ્યારે આ વાયુઓ વાતાવરણમાં પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,ત્યારે તેઓ સલ્ફ્યુરિક એસિડ $(H_2SO_4)$ અને નાઇટ્રિક એસિડ $(HNO_3)$ બનાવે છે.
આ એસિડ પછી વરસાદ સાથે પૃથ્વી પર પડે છે,જેના પરિણામે એસિડ વર્ષા થાય છે,જે જળચર જીવન,જમીન અને ઇમારતો માટે હાનિકારક છે.

(C) મિનામાતા રોગ એ ચેતાતંત્રને લગતી બીમારી છે જે પારો (Mercury) ના ગંભીર ઝેરને કારણે થાય છે.
તે સૌપ્રથમ $1956$ માં જાપાનના મિનામાતા શહેરમાં જોવા મળ્યો હતો.
આ રોગ દરિયામાં મિથાઈલ મર્ક્યુરી ધરાવતું ઔદ્યોગિક ગંદુ પાણી છોડવાને કારણે થાય છે,જે માછલીઓ અને અન્ય જળચર જીવોમાં જૈવિક વિશાલન (Bioaccumulation) પામે છે.
જ્યારે મનુષ્યો આ પ્રદૂષિત જળચર જીવોનું સેવન કરે છે,ત્યારે તેમને આ રોગ થાય છે.

(B) મિનામાતા રોગ એ ગંભીર પારો (mercury) ના ઝેરને કારણે થતી ન્યુરોલોજીકલ સિન્ડ્રોમ છે. તે સૌપ્રથમ $1956$ માં જાપાનના મિનામાતા શહેરમાં જોવા મળી હતી. આ રોગ ચિસો કોર્પોરેશનની કેમિકલ ફેક્ટરીના ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીમાંથી મિથાઈલ મર્ક્યુરીના નિકાલને કારણે થયો હતો. આ પારો મિનામાતા ખાડીની માછલીઓ અને શેલફિશમાં જૈવ-સંચય (bioaccumulation) પામ્યો હતો,જેનો સ્થાનિક લોકો અને પ્રાણીઓ દ્વારા ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. દૂષિત માછલીઓ ખાવાને કારણે બિલાડીઓ,કૂતરા અને ડુક્કર આ રોગથી પ્રભાવિત થયા હતા. જોકે,સસલા આ ખાડીના દૂષિત દરિયાઈ જીવોની આહાર શૃંખલાનો ભાગ ન હોવાથી તેઓ આ રોગથી મુક્ત રહ્યા હતા.

(C) સુપોષકતાકરણ (Eutrophication) એ જળાશયમાં નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોનું કુદરતી અથવા કૃત્રિમ સંવર્ધન છે.
આ પોષક તત્વોનું સંવર્ધન શેવાળ અને અન્ય જલીય વનસ્પતિઓની અતિશય વૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે,જેને ઘણીવાર 'આલ્ગલ બ્લૂમ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જોકે આ ચોક્કસ સજીવોની ગીચ વૃદ્ધિને ટેકો આપે છે,પરંતુ તે ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વપરાશ કરે છે,જેના કારણે અન્ય જલીય જીવો મૃત્યુ પામે છે અને પ્રજાતિઓની એકંદર વિવિધતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(B) જલપ્રસ્ફુરણ એ જળાશયોમાં પ્લેન્કટોનિક લીલ અથવા સાયનોબેક્ટેરિયાની અતિશય વૃદ્ધિને કારણે થતી ઘટના છે,જે પાણીના રંગમાં ફેરફાર તરફ દોરી જાય છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,નીલ-હરિત લીલ (સાયનોબેક્ટેરિયા) એ સુપોષિત જળાશયોમાં જલપ્રસ્ફુરણ રચવા માટે જવાબદાર મુખ્ય સજીવો છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) જ્યારે પીવાના પાણીમાં ફ્લોરાઈડનું પ્રમાણ વધુ હોય,ત્યારે તે મુખ્યત્વે દાંત અને હાડકાંને અસર કરે છે.
આ સ્થિતિને ફ્લોરોસિસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
દાંતમાં,તે ડેન્ટલ ફ્લોરોસિસનું કારણ બને છે,જે દાંતના ઇનેમલ પર ડાઘા પડવા (mottling) દ્વારા ઓળખાય છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) પીવાના પાણીમાં ફ્લોરાઈડનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી 'ડેન્ટલ ફ્લોરોસિસ' નામની સ્થિતિ સર્જાય છે,જેને દાંત પર ડાઘા પડવા (mottling of teeth) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ફ્લોરાઈડ ઓછી માત્રામાં દાંતના સડાને રોકવા માટે ફાયદાકારક છે,પરંતુ $1.5 \text{ ppm}$ થી વધુ સાંદ્રતા હાડકાં અને દાંતના ફ્લોરોસિસનું કારણ બની શકે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(B) $D.D.T.$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ $1940$ ના દાયકામાં વિકસાવવામાં આવેલ પ્રથમ આધુનિક કૃત્રિમ જંતુનાશક હતું. તે ખેતીના જીવાતો અને મચ્છરો જેવા રોગ ફેલાવતા જંતુઓના નિયંત્રણ માટે વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ વપરાતું જંતુનાશક બન્યું હતું. જોકે પર્યાવરણમાં તેની લાંબા સમય સુધી હાજરી અને જૈવિક સંચયને કારણે ઘણા દેશોમાં તેના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ છે,પરંતુ ઐતિહાસિક રીતે તે સૌથી સામાન્ય જંતુનાશક રહ્યું છે.

(C) એલ્ડ્રિન એ જાણીતું ઓર્ગેનોક્લોરિન જંતુનાશક છે,જે એક પ્રકારનું ક્લોરિનેટેડ હાઈડ્રોકાર્બન છે.
મેલેથિયોન એ ઓર્ગેનોફોસ્ફેટ જંતુનાશક છે.
પાયરેથ્રમ એ ક્રાયસેન્થેમમ (ગલગોટા જેવું ફૂલ) ના ફૂલોમાંથી મેળવવામાં આવતું કુદરતી જંતુનાશક છે.
કાર્બામેટસ એ કાર્બામિક એસિડમાંથી મેળવવામાં આવતા જંતુનાશકોનો એક વર્ગ છે.

(A) $DDT$ એટલે ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન. તે એક કૃત્રિમ રાસાયણિક સંયોજન છે જે ઓર્ગેનોકલોરિન વર્ગમાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ જંતુનાશક તરીકે વ્યાપકપણે કરવામાં આવતો હતો કારણ કે તે જીવાતોને નિયંત્રિત કરવામાં ખૂબ અસરકારક હતું,પરંતુ પર્યાવરણમાં તેની લાંબા સમય સુધી હાજરી અને આહાર શૃંખલામાં જૈવિક સંચય (bioaccumulation) થવાને કારણે હવે ઘણા દેશોમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

(B) $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે.
તે અત્યંત લિપોફિલિક (lipophilic) છે,જેનો અર્થ છે કે તે ચરબીમાં ખૂબ જ દ્રાવ્ય છે.
સજીવો દ્વારા તેનું સરળતાથી ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થતું ન હોવાથી,તે ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
જેમ જેમ તે આહાર શૃંખલામાં પોષક સ્તરો પર આગળ વધે છે,તેમ $DDT$ ની સાંદ્રતા વધતી જાય છે,જેને જૈવિક વિશાલન કહેવામાં આવે છે.

(A) ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના,જે $2-3$ ડિસેમ્બર $1984$ ની રાત્રે બની હતી,તે એક મોટી ઔદ્યોગિક દુર્ઘટના હતી.
આ દુર્ઘટના ભોપાલ,મધ્યપ્રદેશમાં આવેલ યુનિયન કાર્બાઈડ ઈન્ડિયા લિમિટેડ $(UCIL)$ ના જંતુનાશક પ્લાન્ટમાંથી મિથાઈલ આઈસોસાઈનેટ $(CH_3NCO)$ નામની અત્યંત ઝેરી ગેસના આકસ્મિક લીકેજને કારણે થઈ હતી.
આ ગેસ અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ અને ઝેરી છે,જેના કારણે હજારો લોકોના તાત્કાલિક મૃત્યુ થયા હતા અને બચી ગયેલા લોકો માટે લાંબા ગાળાની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સર્જાઈ હતી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(C) $D.D.T.$ નું પૂરું નામ ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન છે.
તે ઓર્ગેનોક્લોરિન વર્ગનું એક કૃત્રિમ રાસાયણિક સંયોજન છે.
તેનો ઉપયોગ જંતુનાશક તરીકે વ્યાપકપણે કરવામાં આવતો હતો કારણ કે તે જીવાતોના નિયંત્રણમાં ખૂબ અસરકારક હતું,પરંતુ પર્યાવરણમાં તેની લાંબા સમય સુધી ટકી રહેવાની ક્ષમતા અને આહાર શૃંખલામાં જૈવિક સંચય (bioaccumulation) થવાને કારણે હવે ઘણા દેશોમાં તેના પર પ્રતિબંધ છે અથવા મર્યાદિત ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

(B) સાચું વિધાન $B$ છે.
રાસાયણિક ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગથી પોષક તત્વો નજીકના જળાશયોમાં વહી જાય છે,જેના કારણે સુપોષકતાકરણ (eutrophication) થાય છે,જે શેવાળના અતિવૃદ્ધિ (algal blooms) અને ઓગળેલા ઓક્સિજનના ઘટાડામાં પરિણમે છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે મકાઈને જૈવિક ખેતી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને ઉગાડી શકાય છે.
વિકલ્પ $C$ ખોટો છે કારણ કે $Azotobacter$ એ મુક્તજીવી બેક્ટેરિયા છે,જ્યારે $Rhizobium$ મૂળ ગંડિકાઓમાં સહજીવન ધરાવે છે.
વિકલ્પ $D$ ખોટો છે કારણ કે $Anabaena$ અને $Nostoc$ નાઈટ્રોજન સ્થાપન માટે જાણીતા છે,જ્યારે ફોસ્ફેટ અને પોટેશિયમના દ્રાવ્યીકરણ માટે $Bacillus$ કે $Pseudomonas$ જેવા બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોય છે.

(D) ભારત સરકાર આયાતી ક્રૂડ ઓઈલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું વધારવા માટે ઇથેનોલ બ્લેન્ડેડ પેટ્રોલ $(EBP)$ કાર્યક્રમને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
શરૂઆતમાં,$10\%$ મિશ્રણનું લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું,પરંતુ સરકારે ત્યારબાદ વર્ષ $2025-26$ સુધીમાં પેટ્રોલમાં $20\%$ ઇથેનોલ મિશ્રણ ($E20$ ઇંધણ તરીકે ઓળખાય છે) પ્રાપ્ત કરવા માટેનો રોડમેપ આગળ વધાર્યો છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$20\%$ એ ભારતમાં ઇથેનોલ મિશ્રણ માટેનું વર્તમાન નીતિગત લક્ષ્ય દર્શાવે છે.

(A) પ્રકાશ રાસાયણિક ધુમ્મસ સૂર્યપ્રકાશની નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને બાષ્પશીલ કાર્બનિક સંયોજનો $(VOCs)$ સાથેની પ્રતિક્રિયા દ્વારા રચાય છે.
તે સામાન્ય રીતે ઓઝોન $(O_3)$,નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ અને પેરોક્સિ એસાઈલ નાઈટ્રેટ $(PAN)$ ધરાવે છે.
કાર્બન ડાયોક્સાઈડ $(CO_2)$ એ ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે અને દહનનું ઉત્પાદન છે,પરંતુ તે પ્રકાશ રાસાયણિક ધુમ્મસનો ઘટક નથી.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(D) જંતુનાશકો એવા પદાર્થો છે જે પાણીને પીવાલાયક બનાવવા માટે તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરવા અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવવા માટે વપરાય છે.
કલોરિન $(Cl_2)$,ઓઝોન $(O_3)$,અને કલોરેમાઈન $(NH_2Cl)$ નો ઉપયોગ પાણી શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટમાં રાસાયણિક જંતુનાશક તરીકે વ્યાપકપણે થાય છે કારણ કે તે રોગકારક જીવાણુઓનો અસરકારક રીતે નાશ કરે છે.
ફીનાઈલ (ફિનોલ્સ અને અન્ય સંયોજનોનું મિશ્રણ) મુખ્યત્વે ઘરની સફાઈ માટે અને સપાટીઓ,ભોંયતળિયા અને ગટરના નિકાલ માટે જંતુનાશક તરીકે વપરાય છે.
તે પીવાથી ઝેરી અસર થાય છે અને પીવાના પાણીમાં જંતુનાશક તરીકે તેનો ઉપયોગ કરવા માટે તે યોગ્ય કે માન્ય નથી.

(C) ઘરગથ્થું ગટરનું પાણી કાર્બનિક કચરાથી ભરપૂર હોય છે,જે શેવાળ અને બેક્ટેરિયા માટે પોષકતત્વોનો સ્ત્રોત બને છે.
$1$. પોષકતત્વોના ઊંચા પ્રમાણને કારણે શેવાળની અતિશય વૃદ્ધિ થાય છે,જેને શૈવાલ પ્રસ્ફુટન (Algal bloom) કહેવાય છે.
$2$. જ્યારે આ શેવાળ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે વિઘટકો (બેક્ટેરિયા) કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે.
$3$. આનાથી જળાશયમાં ઓગળેલા ઓક્સિજન $(DO)$ નું પ્રમાણ ખૂબ જ ઘટી જાય છે.
$4$. પરિણામે,ઓક્સિજનની અછતને કારણે માછલીઓ જેવા જલજ સજીવો મૃત્યુ પામે છે.

(B) જૈવ રાસાયણિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ એ એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે વપરાતા દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનું પ્રમાણ દર્શાવે છે.
તે કાર્બનિક દ્રવ્યો દ્વારા થતા જળ પ્રદૂષણના સ્તરને માપવા માટે વપરાતી એક પ્રમાણિત કસોટી છે.
ગંદા પાણીનો $BOD$ જેટલો વધારે,તેટલી તેની પ્રદૂષણ ફેલાવવાની ક્ષમતા વધુ હોય છે.

(A) $CO$ (કાર્બન મોનોક્સાઈડ) એક ઝેરી વાયુ છે જે રુધિરમાં રહેલા હિમોગ્લોબિન સાથે જોડાઈને કાર્બોક્સીહિમોગ્લોબિન બનાવે છે.
આ સંયોજન ઓક્સીહિમોગ્લોબિન કરતા ઘણું વધારે સ્થાયી હોય છે,જે રુધિરની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે,જેના પરિણામે હાયપોક્સિયા (ઓક્સિજનની ઉણપ) થાય છે અને મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.

(C) સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ $(CPCB)$ ના મંતવ્ય પ્રમાણે,$2.5 \mu m$ કે તેથી ઓછો વ્યાસ ધરાવતા રજકણો (જેને સામાન્ય રીતે $PM_{2.5}$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) મનુષ્યના સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી વધુ નુકસાનકારક છે.
આ સૂક્ષ્મ રજકણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશી શકે છે અને શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ,બળતરા,ફેફસાંને નુકસાન અને અકાળે મૃત્યુ જેવી ગંભીર અસરો પેદા કરી શકે છે.

(B) ધ્વનિની તીવ્રતા ડેસિબલ $(dB)$ માં માપવામાં આવે છે.
પર્યાવરણીય ધોરણો અને જૈવિક અભ્યાસો અનુસાર,સામાન્ય વાતચીતનો ધ્વનિ સ્તર સામાન્ય રીતે $30$ થી $60$ $dB$ ની વચ્ચે હોય છે.
- $10-20$ $dB$ એ ખૂબ જ શાંત વાતાવરણ (જેમ કે ગણગણાટ) દર્શાવે છે.
- $70-90$ $dB$ એ મોટો અવાજ (જેમ કે ટ્રાફિક અથવા મોટો કારખાનો) દર્શાવે છે.
- $120-150$ $dB$ એ અત્યંત ઉચ્ચ અવાજનું સ્તર દર્શાવે છે જે કાયમી શ્રવણશક્તિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તેથી,સામાન્ય વાતચીત માટે સાચી શ્રેણી $30-60$ $dB$ છે.

(B) જૈવિક વિશાલન એટલે આહારશૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરોમાં જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
$DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે.
તે લિપિડ-દ્રાવ્ય (ચરબીમાં દ્રાવ્ય) હોવાથી સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં એકત્રિત થાય છે.
તેનું સરળતાથી ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થતું ન હોવાથી,તે શરીરની ચરબીમાં સંગ્રહિત થાય છે અને વધતી જતી સાંદ્રતા સાથે આગળના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે પહોંચે છે.

(D) 'બ્લ્યુ બેબી' સિન્ડ્રોમ,જેને મિથેમોગ્લોબિનેમિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે પીવાના પાણીમાં નાઈટ્રેટના ઊંચા સ્તરને કારણે થતી સ્થિતિ છે.
જ્યારે શિશુઓ વધુ નાઈટ્રેટ ધરાવતું પાણી પીવે છે,ત્યારે તેમના પાચનતંત્રમાં નાઈટ્રેટનું રૂપાંતર નાઈટ્રાઈટમાં થાય છે.
આ નાઈટ્રાઈટ રક્તમાં રહેલા હિમોગ્લોબિન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને મિથેમોગ્લોબિન બનાવે છે,જેની ઓક્સિજન વહન કરવાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે.
આના પરિણામે શરીરના પેશીઓને મળતા ઓક્સિજનના પુરવઠામાં ઘટાડો થાય છે,જેના કારણે ત્વચા વાદળી દેખાય છે,તેથી તેને 'બ્લ્યુ બેબી' સિન્ડ્રોમ કહેવામાં આવે છે.