Mix Example-Environmental Issues Questions in Gujarati

(A) $UV$ કિરણો,ખાસ કરીને $UV-B$ ના ઉચ્ચ સ્તરના સંપર્કમાં આવવાથી આંખના લેન્સમાં રહેલા પ્રોટીનને નુકસાન થાય છે. આનાથી લેન્સમાં ધૂંધળાપણું આવે છે,જેને $Cataract$ (મોતિયો) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી આ વિકૃતિ થવાનું જોખમ વધે છે.

(C) ઓર્ગેનોક્લોરીન્સ (જેમ કે $DDT$) ખૂબ જ ઓછી જૈવિક વિઘટનક્ષમતા ધરાવે છે. તેમની લિપોફિલિક (ચરબી-પ્રેમી) પ્રકૃતિને કારણે,તેઓ સજીવોની ચરબીયુક્ત પેશીઓ માટે મજબૂત આકર્ષણ ધરાવે છે. આના પરિણામે જૈવ-સંચય (bioaccumulation) અને જૈવ-વિસ્તૃતીકરણ (biomagnification) થાય છે,જે પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમો ઊભા કરે છે.

(A) જૈવિક વિશાલન (Biological magnification) એટલે આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરો પર સતત રહેલા ઝેરી રસાયણો (જેમ કે જંતુનાશકો અથવા ભારે ધાતુઓ) ના સંકેન્દ્રણમાં થતો વધારો.
આ રસાયણોનું વિઘટન કે ઉત્સર્જન થતું ન હોવાથી,તે સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે,જેના કારણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર તરફ જતાં તેમનું સંકેન્દ્રણ વધતું જાય છે.
જૈવિક વિશાલનનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ જાપાનમાં જોવા મળેલ મિનામાટા રોગ છે,જે પારો (Mercury) ના સંચયને કારણે થયો હતો.

(A) જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) એટલે કે અવિઘટનીય પ્રદૂષકો (જેમ કે $DDT$) ની સાંદ્રતામાં ક્રમિક પોષક સ્તરો પર થતો વધારો.
જલીય આહાર શૃંખલામાં,ક્રમ આ મુજબ છે: $Phytoplankton \rightarrow Zooplankton \rightarrow Small \ Fish \rightarrow Eel \rightarrow Seagull$.
$DDT$ ચરબીમાં દ્રાવ્ય હોવાથી અને તેનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું ન હોવાથી,તે સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જઈએ છીએ,તેમ $DDT$ ની સાંદ્રતા નોંધપાત્ર રીતે વધે છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Seagull$ સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તર (ટોચના માંસાહારી) પર છે,તેથી તેના શરીરમાં $DDT$ નું પ્રમાણ સૌથી વધુ હશે.

(C) $BHC$ એટલે બેન્ઝીન હેક્સાક્લોરાઈડ,જેને રાસાયણિક રીતે લિન્ડેન અથવા ગેમા-હેક્સાક્લોરોસાયક્લોહેક્સેન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તે ઓર્ગેનોક્લોરિન સંયોજનોના વર્ગમાં આવે છે.
ઓર્ગેનોક્લોરિન એ કૃત્રિમ જંતુનાશકોનો એક સમૂહ છે જેમાં ક્લોરિન પરમાણુઓ હોય છે અને તેનો ઉપયોગ ખેતીમાં જંતુઓના નિયંત્રણ માટે વ્યાપકપણે કરવામાં આવતો હતો.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
જૈવિક વિશાલન અને જૈવિક સંકેન્દ્રણ એ સજીવોના શરીરમાં સ્થાયી રસાયણો (જેમ કે જંતુનાશકો) ની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને દર્શાવે છે.
જૈવિક સંકેન્દ્રણ ખાસ કરીને આસપાસના પર્યાવરણમાંથી સજીવમાં રસાયણના જમા થવાની પ્રક્રિયા છે,જ્યારે જૈવિક વિશાલન એ પોષક સ્તરોમાં ઉપરની તરફ જતાં રસાયણની સાંદ્રતામાં થતો વધારો છે.
મોટાભાગના ઓર્ગેનોક્લોરિન ચરબીમાં દ્રાવ્ય હોય છે અને આ પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થાય છે,જેના પરિણામે ઉચ્ચ પોષક સ્તરોમાં તેમની સાંદ્રતા ખૂબ વધી જાય છે (દા.ત.,ભારતમાં માનવ શરીરમાં $DDT$ ની સાંદ્રતા $13-31 \ ppm$ જોવા મળે છે).

(B) સાચો જવાબ $BHC$ (બેન્ઝીન હેક્સાક્લોરાઇડ) છે.
$BHC$ એ ભારતમાં સૌથી વધુ વપરાતું જંતુનાશક છે.
તે ભારતમાં વપરાતા કુલ જંતુનાશકોના જથ્થાના આશરે $50\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે.

(D) કુદરતી સંસાધનોનું નિર્દય શોષણ અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને કારણે કચરાના જથ્થામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ કચરાનો ભરાવો કુદરતી સંતુલન અને પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખતા $Biomes$,$Ecosystems$ અને $Bio-geo-chemical$ ચક્રોની કાર્યકારી પ્રક્રિયાઓને ખોરવી નાખે છે. તેથી,ઉલ્લેખિત તમામ વિકલ્પો પ્રભાવિત થાય છે.

(D) વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ એ પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને કાર્યવાહી માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ છે.
તે દર વર્ષે $5$ જૂનના રોજ ઉજવવામાં આવે છે.
આ દિવસની સ્થાપના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દ્વારા $1972$ માં સ્ટોકહોમ કોન્ફરન્સ ઓન ધ હ્યુમન એન્વાયરમેન્ટ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી.

(B) $Kyoto$ $Protocol$ એ $1992$ ના $United$ $Nations$ $Framework$ $Convention$ $on$ $Climate$ $Change$ $(UNFCCC)$ નો એક આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે, જે દેશોને ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે પ્રતિબદ્ધ કરે છે। આ વૈજ્ઞાનિક સર્વસંમતિ પર આધારિત છે કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ થઈ રહ્યું છે અને માનવસર્જિત $CO_2$ ઉત્સર્જન તેને વેગ આપી રહ્યું છે।
તેથી, $Kyoto$ $Protocol - \text{આબોહવા પરિવર્તન}$ ની જોડી સાચી છે.

(C) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ની સાંદ્રતા માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે વધી રહી છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલા તે આશરે $280 \ ppm$ હતી. તાજેતરના વર્ષોમાં,સરેરાશ સાંદ્રતા આશરે $400 \ ppm$ (અથવા કદ દ્વારા $0.04\%$) સુધી પહોંચી ગઈ છે. તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી $300-400 \ ppm$ એ સૌથી સચોટ શ્રેણી છે.

(B) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં $CO_2$ ની સાંદ્રતા આશરે $0.03\%$ થી $0.04\%$ જેટલી હોય છે,જે લગભગ $300$ થી $400$ $ppm$ (પાર્ટ્સ પર મિલિયન) ની સમકક્ષ છે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$0.03\%$ એ પ્રમાણભૂત મૂલ્ય છે જે સામાન્ય રીતે જીવવિજ્ઞાન અને પર્યાવરણ વિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકોમાં દર્શાવવામાં આવે છે.

(C) જમીનનું ધોવાણ એટલે જમીનના ઉપરના પડનો નાશ અથવા દૂર થવું,જે કાર્બનિક પદાર્થો અને પોષક તત્વોની હાજરીને કારણે સૌથી વધુ ફળદ્રુપ હોય છે.
પેડોજેનેસિસ એ જમીન બનવાની પ્રક્રિયાને દર્શાવે છે.
પેડોસોલાઇઝેશન એ જમીન વિકાસની એક ચોક્કસ પ્રક્રિયા છે.
તેથી,જમીનના ઉપરના ફળદ્રુપ સ્તરના નાશ માટેનો સાચો શબ્દ જમીનનું ધોવાણ છે.

(B) જમીનનું સંરક્ષણ એટલે જમીનનું ધોવાણ અટકાવવું અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખવી.
વનસ્પતિઓ જમીનના સંરક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે તેમના મૂળ જમીનના કણોને એકસાથે બાંધી રાખે છે,જે તેમને પાણી દ્વારા ધોવાઈ જતા અથવા પવન દ્વારા ઉડી જતા અટકાવે છે.
વધુમાં,વનસ્પતિઓનું છત્ર (canopy) જમીનની સપાટી પર પડતા વરસાદના ટીપાંની અસરને ઘટાડે છે,જેનાથી ધોવાણ ન્યૂનતમ થાય છે.
તેથી,સારું વનસ્પતિ આવરણ જાળવવું એ જમીન સંરક્ષણ માટેની સૌથી અસરકારક પદ્ધતિ છે.

(D) જમીનનું ધોવાણ એ પવન અને પાણી જેવા કુદરતી બળો દ્વારા જમીનના ઉપરના પડનું દૂર થવું છે. જ્યારે વરસાદ ભારે મુશળધાર સ્વરૂપે પડે છે,ત્યારે વરસાદના ટીપાંની ગતિજ ઉર્જા વધુ હોય છે,જે જમીનના કણોને વધુ અસરકારક રીતે છૂટા પાડે છે. વધુમાં,ભારે વરસાદને કારણે સપાટી પરનું વહેણ વધે છે,જે છૂટા પડેલા જમીનના કણોને વહાવી જાય છે,જેના પરિણામે હળવા વરસાદ અથવા વરસાદ ન હોય તેની સરખામણીમાં જમીનનું ધોવાણ વધુ થાય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
રણપ્રદેશીકરણ એ શુષ્ક,અર્ધ-શુષ્ક અને સૂકા ઉપ-ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જમીનના અધઃપતનની પ્રક્રિયા છે.
અતિશય ચરાણ એ તેનું મુખ્ય કારણ છે કારણ કે તે જમીન પરથી વનસ્પતિનું રક્ષણાત્મક આવરણ દૂર કરે છે.
જ્યારે વનસ્પતિ દૂર થાય છે,ત્યારે ઉપરની ફળદ્રુપ જમીન પવન અને પાણીના ધોવાણ સામે ખુલ્લી થઈ જાય છે,જેના પરિણામે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે અને અંતે તે જમીન રણમાં ફેરવાઈ જાય છે.

(D) વધારે પડતા અને સતત ચરાણને કારણે વનસ્પતિનું આવરણ દૂર થાય છે,જે ઉપરની માટીને પવન અને પાણીના ધોવાણ માટે ખુલ્લી પાડે છે,જેનાથી ઉપરનું પડ છૂટું પડે છે અને તેનું ધોવાણ થાય છે $(A)$.
પશુઓના સતત ચાલવાથી જમીન દબાઈ જાય છે (compact),જે જમીનની છિદ્રાળુતા ઘટાડે છે,જેનાથી મૂળના શ્વસનમાં અવરોધ આવે છે $(B)$.
જમીનના નીચલા સ્તરોમાં આ વધેલી સઘનતા એક ભૌતિક અવરોધ બનાવે છે જે વનસ્પતિના મૂળના પ્રવેશને મુશ્કેલ બનાવે છે $(C)$.
તેથી,ઉપર જણાવેલ તમામ અસરો અતિશય ચરાણના પરિણામો છે $(D)$.

(B) પૃથ્વીનું વાતાવરણ હાનિકારક સૌર વિકિરણો,જેમ કે ઉચ્ચ-ઊર્જા ધરાવતા અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોને ફિલ્ટર કરીને રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે. જો વાતાવરણમાં એવો ફેરફાર થાય કે જેનાથી ઉપલા વાતાવરણમાં પહોંચતા તમામ સૌર વિકિરણો પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચી શકે,તો તીવ્ર $UV$ વિકિરણો સજીવોના $DNA$,પ્રોટીન અને કોષીય બંધારણને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડશે. આનાથી વ્યાપક ઉત્પરિવર્તન,ત્વચાના કેન્સર અને ઓઝોન સ્તરના રક્ષણાત્મક કાર્યનો નાશ થશે,જે અંતે પાર્થિવ જીવનને અશક્ય બનાવી દેશે.

(B) પરિસ્થિતિકીય સંકટ એટલે એવી પરિસ્થિતિ જેમાં કોઈ પ્રજાતિ અથવા વસ્તીનું પર્યાવરણ એવી રીતે બદલાય છે કે જે તેના અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકે છે.
માનવીય પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે જંગલોનો નાશ,ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ,સંસાધનોનો અતિશય ઉપયોગ અને આબોહવા પરિવર્તન એ આધુનિક પરિસ્થિતિકીય સંકટના મુખ્ય કારણો છે.
તેથી,માનવીય હસ્તક્ષેપ નિવસનતંત્રના સંતુલનને ખોરવવામાં સૌથી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) જંગલ નિવસનતંત્ર એક જટિલ જૈવિક સમુદાય છે જે વિવિધ જૈવિક અને અજૈવિક પરિબળો દ્વારા પ્રભાવિત થાય છે.
વનનાબૂદીમાં વૃક્ષોને કાપી નાખવામાં આવે છે,જે સીધી રીતે જંગલના બંધારણ અને કાર્યને અસર કરે છે.
જમીનનું ધોવાણ પોષક તત્વોના નુકસાન તરફ દોરી જાય છે અને વનસ્પતિના વિકાસને અસર કરે છે,જે નિવસનતંત્રને અસર કરે છે.
આબોહવાકીય ફેરફાર,જેમ કે તાપમાન અને વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફાર,જંગલ નિવસનતંત્રને નોંધપાત્ર રીતે બદલી નાખે છે.
આમ,સૂચિબદ્ધ તમામ પરિબળો (વનનાબૂદી,જમીનનું ધોવાણ અને આબોહવાકીય ફેરફાર) જંગલ નિવસનતંત્રને અસર કરે છે,તેથી સાચો જવાબ એ છે કે 'અસર ન કરતું હોય' તેવો કોઈ વિકલ્પ અહીં આપેલ નથી.

(A) જૈવિક વિશાલન એટલે આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરોમાં અવિઘટનીય પ્રદૂષકોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
જલીય નિવસનતંત્રમાં, આહાર શૃંખલા સામાન્ય રીતે આ ક્રમમાં હોય છે: $\text{વનસ્પતિપ્લવકો} \to \text{પ્રાણીપ્લવકો} \to \text{નાની માછલીઓ} \to \text{મોટી માછલીઓ} \to \text{માછલી ખાનારા પક્ષીઓ}$.
જેમ જેમ આપણે પોષક સ્તરોમાં ઉપર જઈએ છીએ તેમ જૈવિક વિશાલન વધતું જાય છે, તેથી ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતા સર્વોચ્ચ ઉપભોગીઓમાં સૌથી વધુ હશે.
આપેલા વિકલ્પોમાંથી, માછલીઓ વનસ્પતિપ્લવકો અને પ્રાણીપ્લવકોની તુલનામાં ઉચ્ચ પોષક સ્તર ધરાવે છે, જેના કારણે તેમાં ઝેરી પદાર્થોનું સંચય વધુ થાય છે。

(B) $O_3$ (ઓઝોન) સ્તર એ પૃથ્વીના સ્ટ્રેટોસ્ફિયરનો એક કુદરતી ભાગ છે જે સૂર્યના મોટાભાગના અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણોનું શોષણ કરે છે. તે પૃથ્વી પરના જીવન માટે રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે. તેની સરખામણીમાં,જૈવિક પ્રદૂષકો,પરમાણુ વિસ્ફોટ અને વનનાબૂદી એ પર્યાવરણ અને સજીવો માટે હાનિકારક છે.

(C) ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમયના ગાળા દરમિયાન મહાસાગરોની ક્ષારતા સામાન્ય રીતે અચળ માનવામાં આવે છે. બાષ્પીભવન,વરસાદ અને નદીઓના મીઠા પાણીના પ્રવાહને કારણે સ્થાનિક તફાવતો જોવા મળે છે,પરંતુ વૈશ્વિક મહાસાગરનું એકંદર રાસાયણિક બંધારણ અને ક્ષારનું પ્રમાણ ગતિશીલ સંતુલનની સ્થિતિમાં રહે છે.

(D) મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Estuary) એ દરિયાકાંઠાનો એવો વિસ્તાર છે જ્યાં નદીઓનું મીઠું પાણી સમુદ્રના ખારા પાણી સાથે મળે છે અને મિશ્રિત થાય છે. ભારતમાં,મુખત્રિકોણ પ્રદેશો વિવિધ દરિયાકાંઠાના રાજ્યોમાં જોવા મળે છે. કેરળ તેના બેકવોટર (જેમ કે વેમ્બનાડ સરોવર) માટે પ્રખ્યાત છે,ઓડિશામાં મહાનદી અને બ્રાહ્મણી નદીના મુખત્રિકોણ પ્રદેશો (દા.ત.,ભીતરકનિકા) આવેલા છે,અને તમિલનાડુમાં પણ મુખત્રિકોણ પ્રદેશની ઇકોસિસ્ટમ (દા.ત.,અડયાર અને એન્નોર) જોવા મળે છે. તેથી,આપેલા ત્રણેય રાજ્યોમાં નોંધપાત્ર મુખત્રિકોણ પ્રદેશો આવેલા છે.

(B) અશ્મિભૂત બળતણના દહનથી વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં $CO_2$ મુક્ત થાય છે.
આ પ્રક્રિયા સીધી રીતે વૈશ્વિક કાર્બન સંતુલનને અસર કરે છે,કારણ કે તે સંગ્રહિત કાર્બનને વાતાવરણમાં મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે,જેનાથી $Carbon$ $cycle$ (કાર્બન ચક્ર) પર અસર પડે છે.

(B) $1750$ ની આસપાસ વાતાવરણમાં $CO_2$ ની સાંદ્રતા આશરે $270$ ppm હતી,જે $2000$ સુધીમાં વધીને લગભગ $368$ ppm થઈ ગઈ છે. આ નોંધપાત્ર વધારો મુખ્યત્વે મોટા પાયે વનનાબૂદી (પશુચરાણ,ખેતીલાયક જમીન અથવા શહેરી વિકાસ માટે),જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર અને અશ્મિભૂત ઇંધણના મોટા પાયે દહનને આભારી છે.

(D) માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા કાર્બન ચક્રમાં હાલમાં નોંધપાત્ર વિક્ષેપ પડી રહ્યો છે.
$1$. અશ્મિભૂત ઇંધણ (કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ) નું દહન લાખો વર્ષોથી સંગ્રહિત કાર્બનને ખૂબ જ ઝડપથી વાતાવરણમાં પાછું મુક્ત કરે છે.
$2$. આ મુક્તિ સીધી રીતે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ,જેમ કે $CO_2$ માં વધારો કરવામાં ફાળો આપે છે,જે વાતાવરણમાં ગરમીને જકડી રાખે છે.
$3$. વૈજ્ઞાનિક ડેટા સૂચવે છે કે વાતાવરણીય કાર્બનનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે (તાજેતરના દાયકાઓમાં આશરે $12-14\%$ કે તેથી વધુ),જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,આ તમામ પરિબળો તાત્કાલિક ચિંતાનો વિષય છે.

(C) ભારતમાં કોલસાના ઉત્પાદનમાં ઝારખંડ અગ્રેસર છે. દેશમાં કોલસાનો સૌથી મોટો જથ્થો ઝારખંડમાં આવેલો છે,ખાસ કરીને ઝરિયા અને બોકારો કોલસા ક્ષેત્રોમાં. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) સાચો જવાબ $A$ છે. કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ એક નોંધપાત્ર વાયુ પ્રદૂષક છે,પરંતુ વૈશ્વિક અસરોની દ્રષ્ટિએ તેને $CO_2$ અથવા રજકણોની તુલનામાં 'મુખ્ય' પર્યાવરણીય પ્રદૂષક માનવામાં આવતું નથી. જોકે,પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં,'કાર્બન મોનોક્સાઇડ મુખ્ય પર્યાવરણીય પ્રદૂષક છે' તે વિધાન ખોટું માનવામાં આવે છે કારણ કે તે એક વિશિષ્ટ ઝેરી વાયુ છે,જ્યારે $CO_2$ (ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ) અથવા પ્લાસ્ટિક કચરો જેવી વસ્તુઓની પર્યાવરણીય અસરો વધુ વ્યાપક છે.
$B$ સાચું છે કારણ કે કેટલાક પદાર્થો જે 'કચરો' ગણાતા નથી (જેમ કે ખાતરો) તે પ્રદૂષક તરીકે કામ કરી શકે છે.
$C$ સાચું છે કારણ કે જળાશયોમાં નાઇટ્રોજન અને મેગ્નેશિયમનું પ્રમાણ વધવાથી સુપોષકતા (eutrophication) થાય છે.
$D$ સાચું છે કારણ કે લાઇકેન એ $SO_2$ પ્રદૂષણના સંવેદનશીલ સૂચકાંકો છે.

(A) સુએજ (ગટરનું પાણી) એ માનવ અસ્તિત્વ સાથે સંકળાયેલ સૌથી પાયાનું પ્રદૂષક છે. જ્યાં સુધી મનુષ્યો અસ્તિત્વ ધરાવે છે,ત્યાં સુધી તેઓ જૈવિક કચરો (મળમૂત્ર અને ઘરગથ્થુ ગંદુ પાણી) ઉત્પન્ન કરે છે,જેને સામૂહિક રીતે સુએજ કહેવામાં આવે છે. ઔદ્યોગિક કચરો,વાહનોના ધુમાડા અને કીટનાશકો એ માનવ વિકાસ અને ટેકનોલોજીના પરિણામો છે,જ્યારે સુએજ એ માનવ જૈવિક જીવન અને દૈનિક ઘરગથ્થુ પ્રવૃત્તિઓનું અનિવાર્ય ઉપ-ઉત્પાદન છે.

(A) પર્યાવરણીય પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ માનવીય પ્રવૃત્તિઓ છે. ઔદ્યોગિકીકરણ,વાહનોનો ઉપયોગ,જંગલોનો નાશ અને સંસાધનોના અતિશય વપરાશ દ્વારા,મનુષ્યો હવા,પાણી અને જમીનમાં મોટા પ્રમાણમાં પ્રદૂષકો મુક્ત કરે છે. જોકે હાઇડ્રોકાર્બન વાયુઓ પ્રદૂષકો છે,પરંતુ તે માનવીય પ્રવૃત્તિઓની આડપેદાશ છે,તેથી વૈશ્વિક પ્રદૂષણની વર્તમાન સ્થિતિ માટે 'માનવ' મુખ્ય જવાબદાર પરિબળ છે.

(D) પ્રદૂષણ એટલે હવા,જમીન,પાણી કે ભૂમિના ભૌતિક,રાસાયણિક કે જૈવિક લાક્ષણિકતાઓમાં થતો કોઈપણ અનિચ્છનીય ફેરફાર.
આ ફેરફારો સીધી રીતે નિવસનતંત્રની સ્થિરતા અને સંતુલનને ખોરવે છે.
તેથી,પ્રદૂષણની પ્રથમ અને સૌથી નોંધપાત્ર અસર આપણા પર્યાવરણના કુદરતી સંતુલન પર જોવા મળે છે,જે ત્યારબાદ તમામ સજીવો અને ભૂ-રાસાયણિક ચક્રોને અસર કરે છે.

(A) પ્રદૂષક એટલે એવો પદાર્થ કે કારક જે પર્યાવરણમાં દાખલ થવાથી કુદરતી નિવસનતંત્રમાં હાનિકારક ફેરફારો લાવે છે.
આ ફેરફારો હવા, પાણી અથવા જમીનના રાસાયણિક, ભૌતિક અથવા જૈવિક લક્ષણોમાં ફેરફાર કરીને $\text{પ્રકૃતિનું } \theta $ સંતુલન ખોરવે છે.
જોકે પ્રદૂષકો સ્થાનિક વનસ્પતિ, પ્રાણીસૃષ્ટિ અને ભૂ-રાસાયણિક ચક્રોને અસર કરી શકે છે, પરંતુ એકંદરે થતી અસરનું સૌથી વ્યાપક વર્ણન પ્રકૃતિના સંતુલનમાં આવતો ફેરફાર છે。

(D) $CO_2$,$CH_4$,$CFCs$ અને $N_2O$ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓની સાંદ્રતા માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.
$1$. રેફ્રિજરેટર અને એર કંડિશનરનો ઉપયોગ $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) મુક્ત કરે છે.
$2$. તેલ અને કોલસા જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણના વધતા દહનને કારણે વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં $CO_2$ મુક્ત થાય છે.
$3$. નિર્વનીકરણને કારણે $CO_2$ શોષતા વૃક્ષોની સંખ્યામાં ઘટાડો થાય છે,જેના પરિણામે વાતાવરણમાં $CO_2$ નું સ્તર વધે છે.
તેથી,ઉપરોક્ત તમામ પરિબળો ગ્રીનહાઉસ વાયુઓની ઉચ્ચ સાંદ્રતા માટે જવાબદાર છે.

(A) પ્રાણીસૃષ્ટિ (પ્રાણીઓ) ના પ્રમાણમાં વધારો થવાથી શ્વસન દ્વારા વાતાવરણમાં $CO_2$ નું પ્રમાણ વધે છે.
તે જ સમયે,વનસ્પતિસૃષ્ટિ (છોડ) માં ઘટાડો થવાથી પ્રકાશસંશ્લેષણનો દર ઘટે છે,જે $CO_2$ ના વપરાશ માટેની પ્રાથમિક પ્રક્રિયા છે.
પરિણામે,$CO_2$ ના ઉત્પાદન અને વપરાશ વચ્ચેના અસંતુલનને કારણે વાતાવરણમાં $CO_2$ ના ટકાવારીમાં વધારો થાય છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપે છે.

(D) $Delhi$ જેવા મોટા શહેરમાં પ્રદૂષણ એ ઔદ્યોગિક કચરો,વાહનોના ઉત્સર્જન અને નબળા કચરા વ્યવસ્થાપનને કારણે ઉદ્ભવતી બહુપક્ષીય સમસ્યા છે.
$1$. યોગ્ય ગટર વ્યવસ્થાપન અને ઔદ્યોગિક રસાયણોનો સુરક્ષિત નિકાલ પાણી અને જમીનના પ્રદૂષણને અટકાવે છે.
$2$. પહોળા રસ્તાઓ ટ્રાફિકની ભીડ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે (જેથી વાહનોનું ઉત્સર્જન ઘટે છે),અને કારખાનાઓને રહેણાંક વિસ્તારોથી દૂર ઔદ્યોગિક ઝોનમાં ખસેડવાથી હવાનું પ્રદૂષણ ઘટે છે.
$3$. શહેરની નિયમિત સફાઈ અને જંતુનાશકોનો ન્યૂનતમ ઉપયોગ પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્ય જાળવવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે ઉપરના તમામ પગલાં આવશ્યક છે.

(D) સીસું $(Pb)$ એક ભારે ધાતુ છે જે પર્યાવરણીય પ્રદૂષક તરીકે કામ કરે છે.
તે ઔદ્યોગિક કચરો,ખાણકામની પ્રવૃત્તિઓ અને સીસા-આધારિત જંતુનાશકોના ઉપયોગ દ્વારા જમીનના પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે.
તે મુખ્યત્વે સીસાવાળા બળતણના દહન અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન દ્વારા હવાના પ્રદૂષણમાં ફાળો આપે છે.
તેથી,સીસું એ જમીન અને હવા બંનેના પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે,તેથી સાચો જવાબ 'ઉપરોક્ત તમામ' છે.

(D) પ્રદૂષણને વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે:
$1$. $Sewage$ $treatment$ (સુએજ ટ્રીટમેન્ટ) ગંદા પાણીને પર્યાવરણમાં છોડતા પહેલા તેમાંથી પ્રદૂષકોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. $Electrically$ $operated$ $vehicles$ (ઇલેક્ટ્રિક વાહનો) નું ઉત્પાદન આંતરિક દહન એન્જિનમાંથી નીકળતા હાનિકારક વાયુઓ જેવા કે $CO_2$,$CO$ અને $NO_x$ ના ઉત્સર્જનને ઘટાડે છે.
$3$. $Atomic$ $blasts$ (પરમાણુ વિસ્ફોટો) ને અટકાવવાથી વાતાવરણમાં રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થો અને હાનિકારક કિરણોત્સર્ગ ફેલાતો અટકે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે અસરકારક છે.

(D) ફોસ્ફેટ પ્રદૂષણ મુખ્યત્વે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે થાય છે જે જલીય નિવસનતંત્રમાં વધારાનો ફોસ્ફરસ ઉમેરે છે.
$(1)$ કૃષિ ખાતરો: ખેતીમાં સુપરફોસ્ફેટ્સનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે,જે વરસાદના પાણી સાથે વહીને જળાશયોમાં ભળે છે.
$(2)$ ગટરનું પાણી અને ડિટર્જન્ટ્સ: કૃત્રિમ ડિટર્જન્ટ્સ અને ઘરેલું ગટરના પાણીમાં ફોસ્ફેટનું પ્રમાણ વધુ હોય છે,જે જળાશયોમાં છોડવામાં આવતા સુપોષકતાકરણ (eutrophication) જેવી સમસ્યાઓ સર્જે છે.

(C) આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરો પર જૈવ-અવિઘટનીય પ્રદૂષકોની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને $Biomagnification$ (જૈવ-વિસ્તૃતીકરણ) કહેવામાં આવે છે.
$D.D.T.$ એ એક સ્થાયી, જૈવ-અવિઘટનીય રસાયણ છે જે સજીવોના ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જઈએ છીએ, તેમ $D.D.T.$ ની સાંદ્રતા વધતી જાય છે કારણ કે દરેક ઉચ્ચ પોષક સ્તર નીચેના સ્તરના ઘણા સજીવોનું ભક્ષણ કરે છે, જેનાથી ઝેરી તત્વો એકઠા થાય છે.
તેથી, $Top$ carnivores (સર્વોચ્ચ માંસાહારીઓ) સૌથી ઉચ્ચ પોષક સ્તર ધરાવે છે અને તેમના શરીરમાં $D.D.T.$ ની સાન્દ્રતા સૌથી વધુ હોય છે.

(D) એરોસોલ્સ એ વાતાવરણમાં રહેલા સૂક્ષ્મ કણો છે,જે ઘણીવાર જેટ,વિમાન,ટ્રક અને અન્ય વાહનો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
આ પ્રદૂષકો પર્ણની પેશીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે,પ્રકાશસંશ્લેષણમાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે અને પાંદડાં સમય પહેલાં ખરી પડવા (abscission) માટે જવાબદાર છે.
છોડના સ્વાસ્થ્ય અને વૃદ્ધિ પર નકારાત્મક અસર કરીને,તે અંતે પાકના ઉત્પાદનમાં અને પ્રાથમિક ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) વિઘટનીય પ્રદૂષક એવો પદાર્થ છે જે સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સરળ અને હાનિકારક ઘટકોમાં વિઘટિત થઈ શકે છે.
ઘરગથ્થુ કચરો મુખ્યત્વે કાર્બનિક પદાર્થો જેવા કે ખોરાકનો કચરો,કાગળ અને વનસ્પતિજન્ય પદાર્થોનો બનેલો હોય છે,જે જૈવ-વિઘટનીય છે.
તેની સામે,$D.D.T.$,એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ અને પારાના ક્ષારો એ અવિઘટનીય પ્રદૂષકો છે જે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે.

(A) જ્યારે ગટરનું પાણી જળાશયોમાં છોડવામાં આવે છે,ત્યારે તેમાં કાર્બનિક પદાર્થો અને નાઇટ્રોજન તથા ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો ઉમેરાય છે.
$1$. કાર્બનિક પદાર્થોનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થાય છે,જે ઓગળેલા ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે,જેના પરિણામે $O_2$ ના સ્તરમાં ઘટાડો થાય છે.
$2$. વધારાના પોષક તત્વો લીલના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે,જેનાથી 'આલ્ગલ બ્લૂમ્સ' (ઘણીવાર સાયનોફાયસિયન બ્લૂમ્સ) થાય છે.
$3$. પોષક તત્વોના આ વધારા અને ત્યારબાદ થતા જૈવિક ફેરફારોને સુપોષકતાકરણ (Eutrophication) કહેવામાં આવે છે.
$4$. તેથી,ગટરનું પાણી છોડવાથી $O_2$ માં ઘટાડો થાય છે,વધારો થતો નથી.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે. ચેર્નોબિલ પરમાણુ દુર્ઘટના $26$ એપ્રિલ,$1986$ ના રોજ સોવિયેત યુનિયન (હાલનું યુક્રેન) માં ચેર્નોબિલ પરમાણુ પાવર સ્ટેશન ખાતે થઈ હતી. આ અકસ્માતમાં વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં કિરણોત્સર્ગી પદાર્થો મુક્ત થયા હતા,જેના કારણે ગંભીર પર્યાવરણીય અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સર્જાઈ હતી અને ઘણા લોકોના મૃત્યુ થયા હતા.

(A) એલ્ડ્રિન એ એક ઓર્ગેનોક્લોરિન (ક્લોરિનેટેડ હાઇડ્રોકાર્બન) જંતુનાશક છે.
તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ઇમારતોના પાયામાં જમીનની સારવાર તરીકે કરવામાં આવે છે જેથી ઉધઈના ઉપદ્રવને અટકાવી શકાય અને ઇમારતની માળખાકીય મજબૂતીનું રક્ષણ કરી શકાય.

(D) સાચી જોડીઓ નીચે મુજબ છે:
$(1)$ $DDT$ એ જૈવ-અવિઘટનીય જંતુનાશક છે જે આહાર શૃંખલામાં $(r)$ જૈવિક વિશાલન (Biological magnification) પ્રેરે છે.
$(2)$ $PAN$ (પેરોક્સિએસીટાઇલ નાઇટ્રેટ) એ ગૌણ પ્રદૂષક છે જે $(q)$ ધુમ્મસ (Smog) સાથે સંકળાયેલ છે.
$(3)$ એસિડ વર્ષા મુખ્યત્વે $(s)$ $SO_2$ (સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ) અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે.
$(4)$ ગ્લોબલ વોર્મિંગ મુખ્યત્વે $(p)$ $CO$ અને $CO_2$ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓમાં વધારાને કારણે થાય છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(1)-(r), (2)-(q), (3)-(s), (4)-(p)$ છે.

(D) $Eichhornia$ (જળકુંભી),$Azolla$,$Lemna$,અને $Salvinia$ પર્યાવરણીય સફાઈ માટે ક્ષમતા ધરાવે છે.
તેમનો ઉપયોગ પાણીના શુદ્ધિકરણ માટે થાય છે કારણ કે તેઓ ભારે ધાતુઓ અને અન્ય ઝેરી પદાર્થોને સહન કરી શકે છે,તેનું શોષણ કરી શકે છે અને તેમના કોષોમાં તેનો સંગ્રહ પણ કરી શકે છે,જેને ફાયટોરેમિડિયેશન (phytoremediation) કહેવામાં આવે છે.

(B) સુપોષકતાકરણ એ પોષકતત્વોના સંવર્ધન દ્વારા સરોવરનું કુદરતી વૃદ્ધત્વ છે. યુવાન સરોવરમાં પાણી ઠંડું અને સ્વચ્છ હોય છે,જેમાં જીવન ઓછું હોય છે. સમય જતાં,સરોવરમાં વહેતી નદીઓ નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષકતત્વો લાવે છે,જે જલીય સજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. જેમ જેમ સરોવરની ફળદ્રુપતા વધે છે,તેમ વનસ્પતિ અને પ્રાણી જીવન વધે છે અને કાર્બનિક અવશેષો સરોવરના તળિયે જમા થવા લાગે છે. ઘરેલું ગટરના પાણી અને ખેતીના નકામા પાણીના ઉમેરાથી નાઈટ્રેટ્સ અને ફોસ્ફેટ્સનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે,જે આ પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે. આ અતિશય પોષકતત્વોનું સંવર્ધન ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા તરફ દોરી જાય છે,જેને સુપોષકતાકરણ (Eutrophication) કહેવામાં આવે છે.

(C) પ્રાદેશિક પ્રદૂષણ એટલે પર્યાવરણીય અધોગતિ જે સમગ્ર વિશ્વને બદલે કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર અથવા પ્રદેશને અસર કરે છે.
એસિડ વર્ષા એ પ્રાદેશિક પ્રદૂષણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કારણ કે તે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ ના ઉત્સર્જનને કારણે થાય છે,જે વાતાવરણમાં મુસાફરી કરે છે અને ચોક્કસ પ્રદેશોમાં એસિડિક વરસાદ તરીકે જમા થાય છે.
ધુમ્મસ (Smog) પણ પ્રાદેશિક પ્રદૂષણનું એક સ્વરૂપ છે,જે ખાસ કરીને શહેરી અથવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે જ્યાં સ્થાનિક ઉત્સર્જન અને ચોક્કસ હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે રજકણો અને ઓઝોન જેવા પ્રદૂષકો એકઠા થાય છે.
તેથી,એસિડ વર્ષા અને ધુમ્મસ બંને પ્રાદેશિક પ્રદૂષણના ઉદાહરણો તરીકે વર્ગીકૃત થયેલ છે.

(C) ગ્લોબલ વોર્મિંગ મુખ્યત્વે વાતાવરણમાં $CO_2$,$CH_4$ અને $N_2O$ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના સંચયને કારણે થાય છે.
$1$. અશ્મિભૂત ઇંધણનો મર્યાદિત ઉપયોગ $CO_2$ નું ઉત્સર્જન ઘટાડે છે.
$2$. જંગલોનું પ્રમાણ વધારવાથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા કાર્બનનું શોષણ થાય છે.
$3$. $CFC$ ના વિકલ્પોનો ઉપયોગ ગ્રીનહાઉસ અસર અને ઓઝોન સ્તરના ઘટાડાને અટકાવે છે.
$4$. નાઈટ્રોજનયુક્ત ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ નાઈટ્રસ ઓક્સાઇડ $(N_2O)$ નું ઉત્સર્જન વધારે છે,જે એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે,તેથી તે ગ્લોબલ વોર્મિંગ ઘટાડવાને બદલે તેને વધારે છે.