Solid Wastes Questions in Gujarati

(B) ઘરગથ્થુ કચરામાં મુખ્યત્વે કાર્બનિક પદાર્થો જેવા કે ખોરાકનો કચરો,શાકભાજીની છાલ અને કાગળનો સમાવેશ થાય છે,જેનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકે છે. તેથી,તેને જૈવવિઘટનીય પ્રદૂષણ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(C) પોલીબ્લેન્ડ એ રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
તે બેંગલોરના અહેમદ ખાન દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.
જ્યારે તેને ડામર (bitumen) સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તે ડામરના પાણીને અપાકર્ષવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને રસ્તાઓના નિર્માણમાં મદદ કરે છે,જેનાથી રસ્તાનું આયુષ્ય વધે છે અને પાણીથી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ મળે છે.
તેથી,તે રસ્તાઓના નિર્માણ માટે એક સારું મટીરીયલ સાબિત થયું છે.

(C) પોલીબ્લેન્ડ એ રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
તે બેંગલોરના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવતા ઉત્પાદક અહેમદ ખાન દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.
જ્યારે તેને ડામર (bitumen) સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે.
આ મિશ્રણ ડામરના પાણી-પ્રતિકારક ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને પ્લાસ્ટિકના કચરાના નિકાલમાં મદદ કરે છે,જે તેને એક નવીન ઉપાય બનાવે છે.

(N/A) રેડિયોએક્ટિવ કચરો: રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થોમાંથી પરમાણુ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન રેડિયોએક્ટિવ કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. પરમાણુ કચરો રેડિયોએક્ટિવ પદાર્થોથી સમૃદ્ધ હોય છે જે ગામા કિરણો જેવા મોટા પ્રમાણમાં આયનાઇઝિંગ રેડિયેશન ઉત્પન્ન કરે છે. આ કિરણો સજીવોમાં વિકૃતિ (mutation) પ્રેરે છે,જે ઘણીવાર ત્વચાના કેન્સરનું કારણ બને છે. ઉચ્ચ માત્રામાં,આ કિરણો જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
રેડિયોએક્ટિવ કચરાનો સુરક્ષિત નિકાલ એક મોટો પડકાર છે. એવી ભલામણ કરવામાં આવે છે કે પરમાણુ કચરાને યોગ્ય રીતે શીલ્ડ કરેલા કન્ટેનરમાં પ્રી-ટ્રીટમેન્ટ કર્યા પછી સંગ્રહિત કરવો જોઈએ,જેને પછી ખડકોમાં દાટી દેવો જોઈએ.
$(b)$ નકામા જહાજો અને $e-$ કચરો: નકામા જહાજો એ મૃત જહાજો છે જે હવે ઉપયોગમાં નથી. આવા જહાજોને ભારત અને પાકિસ્તાન જેવા દેશોમાં ભંગાર માટે તોડી પાડવામાં આવે છે. આ જહાજો એસ્બેસ્ટોસ,સીસું,પારો વગેરે જેવા વિવિધ ઝેરી પદાર્થોનો સ્ત્રોત છે. આમ,તેઓ ઘન કચરામાં ફાળો આપે છે જે સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે.
$E-$ કચરો અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક કચરામાં સામાન્ય રીતે કમ્પ્યુટર વગેરે જેવી ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આવા કચરામાં તાંબુ,લોખંડ,સિલિકોન,સોનું વગેરે જેવી ધાતુઓ ભરપૂર હોય છે. આ ધાતુઓ અત્યંત ઝેરી છે અને ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઊભા કરે છે. વિકાસશીલ દેશોના લોકો આ ધાતુઓની રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયામાં સામેલ હોય છે અને તેથી,આ કચરામાં હાજર ઝેરી પદાર્થોના સંપર્કમાં આવે છે.
$(c)$ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો: મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો શાળાઓ,કચેરીઓ,ઘરો અને દુકાનોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે સામાન્ય રીતે કાચ,ધાતુ,કાગળનો કચરો,ખોરાક,રબર,ચામડું અને કાપડથી સમૃદ્ધ હોય છે. મ્યુનિસિપલ કચરાના ખુલ્લા ઢગલા માખીઓ,મચ્છરો અને અન્ય રોગ ફેલાવતા સૂક્ષ્મજીવો માટે પ્રજનન સ્થળ તરીકે કામ કરે છે. તેથી,રોગોના ફેલાવાને રોકવા માટે મ્યુનિસિપલ ઘન કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો જરૂરી છે. સેનિટરી લેન્ડફિલ્સ અને ઇન્સિનરેશન એ ઘન કચરાના સુરક્ષિત નિકાલ માટેની પદ્ધતિઓ છે.

(N/A) ઘન કચરામાં એવી તમામ વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે જેનો કચરા તરીકે નિકાલ કરવામાં આવે છે. નગરપાલિકાના ઘન કચરામાં ઘરો,કાર્યાલયો,દુકાનો,શાળાઓ,હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી નીકળતા કચરાનો સમાવેશ થાય છે,જેનું નગરપાલિકા દ્વારા એકત્રીકરણ અને નિકાલ કરવામાં આવે છે. તેમાં સામાન્ય રીતે કાગળ,ખોરાકનો કચરો,પ્લાસ્ટિક,કાચ,ધાતુઓ,રબર,ચામડું,કાપડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. કચરાને બાળવાથી તેના કદમાં ઘટાડો થાય છે,પરંતુ તે સંપૂર્ણ રીતે બળતો નથી અને ખુલ્લા ડમ્પિંગ સાઇટ્સ ઉંદરો અને માખીઓ માટે પ્રજનનનું સ્થળ બની જાય છે.
ખુલ્લામાં કચરો બાળવાની પદ્ધતિના વિકલ્પ તરીકે સેનિટરી લેન્ડફિલ્સ અપનાવવામાં આવી હતી. આ લેન્ડફિલ્સમાં,કચરાને સંઘનિત (compact) કર્યા પછી ખાડા કે ખાઈમાં નાખવામાં આવે છે અને દરરોજ માટીથી ઢાંકી દેવામાં આવે છે.
જોકે,મોટા શહેરોમાં ઉત્પન્ન થતા મ્યુનિસિપલ કચરાનું પ્રમાણ એટલું વધારે છે કે આ પદ્ધતિ નિષ્ફળ સાબિત થઈ રહી છે. આ ઉપરાંત,આ લેન્ડફિલ્સમાંથી રસાયણો વગેરેનું ઝમણ થવાનો ભય રહે છે,જે ભૂગર્ભ જળ સંસાધનોને પ્રદૂષિત કરે છે.

(A) કચરાના પદાર્થોને મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. જૈવ-વિઘટનીય: જે કચરાનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકે છે (દા.ત.,ખોરાકનો કચરો,વનસ્પતિના અવશેષો).
$2$. જૈવ-અવિઘટનીય: જે કચરાનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી (દા.ત.,પ્લાસ્ટિક,કાચ,ધાતુઓ).
$3$. પુનઃચક્રણ યોગ્ય: જે પદાર્થો પર પ્રક્રિયા કરીને નવી વસ્તુઓ બનાવી શકાય છે (દા.ત.,કાગળ,અમુક પ્રકારના પ્લાસ્ટિક).
કચરાના વ્યવસ્થાપન અને નિકાલની પદ્ધતિઓ:
- ખાતર બનાવવું (Composting): જૈવ-વિઘટનીય કચરાને કાર્બનિક ખાતરમાં રૂપાંતરિત કરવું.
- પુનઃચક્રણ (Recycling): કચરાના પદાર્થો પર પ્રક્રિયા કરીને નવી ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવી.
- લેન્ડફિલ્સ: જૈવ-અવિઘટનીય કચરાને નક્કી કરેલી નીચાણવાળી જગ્યાએ દાટી દેવો.
- ભસ્મીકરણ (Incineration): કચરાને ઊંચા તાપમાને બાળીને તેનું કદ ઘટાડવું,જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે હોસ્પિટલના કચરા માટે થાય છે.
- ઘટાડો અને પુનઃઉપયોગ: કચરાના ઉત્પાદનને સ્ત્રોત પર જ ઘટાડવું.

(A) ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો ($e$-waste) એટલે કે સમારકામ ન થઈ શકે તેવા કમ્પ્યુટર અને અન્ય નકામી ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓ.
આ કચરાને ઘણીવાર લેન્ડફિલ્સમાં દાટી દેવામાં આવે છે અથવા રિસાયક્લિંગ માટે ચીન,ભારત અને પાકિસ્તાન જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે.
રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયા દરમિયાન તાંબુ,લોખંડ,સિલિકોન,નિકલ અને સોના જેવી કિંમતી ધાતુઓ મેળવવામાં આવે છે.
જોકે,વિકાસશીલ દેશોમાં,મેન્યુઅલ રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયાઓ ઘણીવાર કામદારોને $e$-waste માં રહેલા ઝેરી પદાર્થોના સંપર્કમાં લાવે છે.
પ્લાસ્ટિકના કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે,પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ બનાવનાર અહેમદ ખાને 'પોલીબ્લેન્ડ' વિકસાવ્યું,જે રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
જ્યારે તેને ડામર (bitumen) સાથે ભેળવીને રસ્તાના નિર્માણમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે,ત્યારે પોલીબ્લેન્ડ ડામરના પાણીને અપાકર્ષવાના ગુણધર્મોને વધારે છે અને રસ્તાનું આયુષ્ય ત્રણ ગણું વધારે છે.

(N/A) રસ્તાના નિર્માણ માટે પ્લાસ્ટિકના કચરાના ઉપયોગનો પ્રયોગ બેંગલુરુના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવતા ઉત્પાદક અહેમદ ખાન દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.
$1$. તેમણે શોધી કાઢ્યું કે પ્લાસ્ટિકનો કચરો,ખાસ કરીને પોલીબ્લેન્ડ (રિસાયકલ કરેલા મોડિફાઇડ પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર),ડામર (બિટ્યુમેન) સાથે ભેળવીને રસ્તા બનાવી શકાય છે.
$2$. આ મિશ્રણ ડામરના પાણીને અપાકર્ષવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે,જે રસ્તાના આયુષ્યમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે.
$3$. આ પ્રક્રિયામાં પોલીબ્લેન્ડને ચોક્કસ તાપમાને ડામર સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે.
$4$. આ પદ્ધતિ પ્લાસ્ટિકના કચરાના નિકાલ માટે એક ટકાઉ ઉકેલ પૂરો પાડે છે,કારણ કે તે લેન્ડફિલ્સમાં જૈવ-અવિઘટનીય પ્લાસ્ટિકના જમા થવાને અટકાવે છે અને કાચા ડામરની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.

(N/A) રોડ નિર્માણની સામગ્રીમાં પ્લાસ્ટિકના કચરાનો ઉપયોગ કરવાના ઘણા મહત્વના ફાયદા છે:
$1$. આ રોડ સામાન્ય રોડની તુલનામાં ઘણી વધારે મજબૂતી અને ટકાઉપણું ધરાવે છે.
$2$. તેમાં વરસાદી પાણીને કારણે ખાડા પડવાની શક્યતા ઘણી ઓછી હોય છે.
$3$. ઉનાળાના ગરમ તાપમાનમાં ડામરનું ગળતર (bleeding) ઓછું થાય છે.
$4$. ડામર સાથે પ્લાસ્ટિક મિક્સ કરવાથી ડામરનો વપરાશ ઘટે છે,જેનાથી બાંધકામ ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે અને પ્લાસ્ટિક કચરાનો નિકાલ પણ થાય છે.

(N/A) ઘરે ઉત્પન્ન થતો કચરો: કાગળ,કપડાં,પ્લાસ્ટિક,ટીનના ડબ્બા,પૂંઠાના બોક્સ,ક્રોકરી,થર્મોકોલ.
શાળામાં ઉત્પન્ન થતો કચરો: કાગળ,ચોક,પરબીડિયા,પોલિથીન.
પ્રવાસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતો કચરો: ડિસ્પોઝેબલ કપ,ગ્લાસ,ચમચી,વધેલો/ફેંકી દીધેલો ખોરાક,પોલિથીન.
જે કચરો સરળતાથી ઘટાડી શકાય છે: આમાં જૈવ-વિઘટનીય કચરો આવે છે,જે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કુદરતી રીતે વિઘટિત થાય છે. તેમાં તમામ કાર્બનિક પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે,દા.ત.,વધેલો ખોરાક,કાગળ,લાકડું,ચીંથરા વગેરે.
જે કચરો ઘટાડવો મુશ્કેલ અથવા અશક્ય છે: તૂટેલા કાચ,ધાતુના ટીનના ડબ્બા,પ્લાસ્ટિક અને પોલિથીનનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી; આને જૈવ-અવિઘટનીય ઘટકો કહેવામાં આવે છે.

(N/A) કિરણોત્સર્ગી કચરો: આ ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો કચરો છે જે વિકિરણોનું ઉત્સર્જન કરે છે. આ તત્ત્વોના ન્યુક્લિયસમાંથી $\alpha$-કણો,$\beta$-કણો અને $\gamma$-કિરણો મુક્ત થાય છે. રેડિયોએક્ટિવિટીના સ્તરના આધારે,તેને નીચા સ્તરના,મધ્યમ સ્તરના અને ઉચ્ચ સ્તરના કચરામાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ઉચ્ચ સ્તરનો કિરણોત્સર્ગી કચરો અત્યંત વિનાશક છે અને તે અણુ રિએક્ટરમાં આકસ્મિક લીકેજને કારણે સર્જાઈ શકે છે. આ વિકિરણો ગાંઠ (ટ્યુમર),કેન્સર અને જનીનિક વિકૃતિઓનું કારણ બને છે. ઉચ્ચ સ્તરના કચરા માટે ખાસ રક્ષણાત્મક કવચ,સંગ્રહ અને પરિવહન દરમિયાન ઠંડકની જરૂર પડે છે.
$(b)$ બિનઉપયોગી જહાજો અને ઈ-કચરો: જૂના,બિનકાર્યક્ષમ જહાજોને ભારત,પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા વિકાસશીલ દેશોમાં તોડવામાં આવે છે,કારણ કે ત્યાં સસ્તો શ્રમ અને સ્ક્રેપ મેટલની માંગ છે. આ જહાજોમાં એસ્બેસ્ટોસ,સીસું (લેડ),પારો (મર્ક્યુરી),ટ્રાયબ્યુટિલટીન અને પોલિક્લોરિનેટેડ બાયફિનાઈલ્સ જેવા અસંખ્ય ઝેરી પદાર્થો હોય છે. આ જહાજો તોડવાનું કામ કરતા કામદારો આ ઝેરી પદાર્થોના સંપર્કમાં આવે છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો જ્યાં જહાજ તોડવાની પ્રવૃત્તિઓ થાય છે તે પણ પ્રદૂષિત થાય છે. ઈ-કચરામાં સમારકામ ન થઈ શકે તેવા કમ્પ્યુટર્સ અને અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનનો સમાવેશ થાય છે,જે ધાતુઓ મેળવવા માટે રિસાયક્લિંગ હેતુસર વિકાસશીલ દેશોમાં આયાત કરવામાં આવે છે.
$(c)$ નગરપાલિકાનો ઘન કચરો: આ રહેણાંક વિસ્તારોમાં ઘરો,ઓફિસો,દુકાનો,હોસ્પિટલો અને લઘુ ઉદ્યોગોમાંથી ઉત્પન્ન થતો કચરો છે. તેમાં કપડાં,તૂટેલા કાચ,બોટલ,પોલિથીન બેગ,ચામડું,ધાતુઓ અને ઈલેક્ટ્રોનિક સામાન જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે.

(C) ઈલેક્ટ્રોનિક કચરા ($e$-wastes) ના નિકાલ માટેનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય પુનઃચક્રણ (Recycling) છે.
$e$-કચરામાં તાંબુ,લોખંડ,સિલિકોન,નિકલ અને સોના જેવી કિંમતી ધાતુઓ હોય છે,જેને પુનઃચક્રણની પ્રક્રિયા દ્વારા ફરીથી મેળવી શકાય છે.
આ અભિગમ લેન્ડફિલ્સમાં મોકલવામાં આવતા કચરાના જથ્થાને ઘટાડે છે અને ઈલેક્ટ્રોનિક ઘટકોમાં રહેલી ઝેરી ભારે ધાતુઓ દ્વારા થતા પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને પણ ઘટાડે છે.

(N/A) ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો,અથવા $e$-waste,એટલે ફેંકી દેવાયેલા અને બિનઉપયોગી ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ જેવા કે કોમ્પ્યુટર,મોબાઈલ ફોન,સર્કિટ અને ટેલિવિઝન સેટ.
$e$-waste ના સ્ત્રોતોમાં ઘર,ઓફિસ અને ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતા જૂના ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનોનો સમાવેશ થાય છે,જેમાં સ્માર્ટફોન જેવા નાના ઉપકરણોથી લઈને મોટા ઉપકરણો સુધીનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપકરણોમાં સીસું (lead),કેડમિયમ,બેરિલિયમ,પારો (mercury) અને બ્રોમિનેટેડ ફ્લેમ રિટાર્ડન્ટ્સ જેવા જોખમી રસાયણો હોય છે.
અયોગ્ય નિકાલ ગંભીર પર્યાવરણીય અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે:
$1$. જમીન અને પાણીનું પ્રદૂષણ: જ્યારે $e$-waste ને લેન્ડફિલમાં ફેંકવામાં આવે છે,ત્યારે વરસાદનું પાણી ઝેરી ભારે ધાતુઓને જમીન અને ભૂગર્ભ જળમાં લઈ જાય છે,જેને 'લીચેટ' (leachate) કહેવામાં આવે છે.
$2$. વાયુ પ્રદૂષણ: $e$-waste ને બાળવાથી વાતાવરણમાં ઝેરી ધુમાડો અને રજકણો મુક્ત થાય છે.
$3$. સ્વાસ્થ્ય જોખમો: આ ઝેરી તત્વોના સંપર્કમાં આવવાથી કિડનીના રોગો,મગજને નુકસાન અને આનુવંશિક પરિવર્તન (genetic mutations) જેવી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

(N/A) આધુનિક લેન્ડફિલ સાઇટની મૂળભૂત લાક્ષણિકતાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. માટી અથવા પ્લાસ્ટિક લાઇનરનું અસ્તર: તેનો ઉપયોગ લીચેટ (leachate) ને રોકવા માટે થાય છે,જેથી તે ભૂગર્ભ જળને દૂષિત ન કરે.
$2$. કચરાનું સંકોચન અને આવરણ: કચરાને પવન દ્વારા ઉડતો અટકાવવા,દુર્ગંધ ઘટાડવા અને જીવાતોને દૂર રાખવા માટે દરરોજ માટી અથવા અન્ય સામગ્રીથી તેને દબાવીને ઢાંકવામાં આવે છે.
$3$. લેન્ડફિલ ગેસ નિષ્કર્ષણ સિસ્ટમ: આ સિસ્ટમ મિથેન જેવા વાયુઓને એકત્રિત કરવા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે,જેનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા અથવા ગરમી મેળવવા માટે થાય છે,જેનાથી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન ઘટે છે.

(N/A) મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો એ ઘરો,કચેરીઓ,દુકાનો,શાળાઓ,હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી નીકળતો કચરો છે.
આ કચરો નગરપાલિકા દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને તેનો નિકાલ કરવામાં આવે છે.
- તેમાં કાગળ,ખોરાકનો કચરો,પ્લાસ્ટિક,કાચ,ધાતુઓ,રબર,ચામડું,કાપડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
કચરાને બાળવાથી તેનું કદ ઘટે છે,પરંતુ કચરો સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણપણે બળતો નથી અને ખુલ્લા ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ ઘણીવાર ઉંદર અને માખીઓ માટે પ્રજનન સ્થળ તરીકે કામ કરે છે.
સેનિટરી લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ ખુલ્લા બાળવાના ડમ્પિંગના વિકલ્પ તરીકે કરવામાં આવતો હતો,જ્યાં કચરાને કોમ્પેક્શન પછી ખાડામાં અથવા ખાઈમાં નાખવામાં આવે છે અને દરરોજ માટીથી ઢાંકવામાં આવે છે.
આ લેન્ડફિલ્સમાંથી રસાયણોના સ્ત્રાવ થવાનો ભય રહે છે,જે ભૂગર્ભ જળ સંસાધનોને પ્રદૂષિત કરી શકે છે.

(N/A) માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા કચરાને મુખ્યત્વે $3$ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$(a)$ જૈવ-વિઘટનીય કચરો: આ એવા કાર્બનિક પદાર્થો છે જેનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકે છે. તેને કુદરતી રીતે વિઘટન પામવા માટે જમીનમાં ઊંડા ખાડાઓમાં દાટી શકાય છે.
$(b)$ પુનઃચક્રીય કચરો: આમાં કાગળ,કાચ અને અમુક ધાતુઓ જેવી સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે જેને પ્રક્રિયા કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. ભંગારવાળા અને કચરો વીણનારા લોકો રિસાયક્લિંગ માટે આ સામગ્રીને અલગ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$(c)$ જૈવ-અવિઘટનીય કચરો: આમાં પ્લાસ્ટિક,કૃત્રિમ રેસા અને અમુક રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી. તે લાંબા સમય સુધી પર્યાવરણમાં ટકી રહે છે.
વધુમાં,હોસ્પિટલોમાં જંતુનાશકો,હાનિકારક રસાયણો અને રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો ધરાવતો જોખમી કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. આવા કચરાને સાવચેતીપૂર્વક સારવાર અને ખાસ નિકાલની પદ્ધતિઓની જરૂર હોય છે,જેમ કે ઇન્સિનરેટર (ભસ્મીકરણ) નો ઉપયોગ.

(D) ઘન કચરાને ખુલ્લામાં ઠાલવવો એ પર્યાવરણ માટે જોખમી છે કારણ કે તે પ્રદૂષણ ફેલાવે છે અને રોગોનું કારણ બને છે.
ખુલ્લામાં કચરો ઠાલવવાના વિકલ્પ તરીકે 'સેનિટરી લેન્ડફીલ્ડ' પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી છે.
સેનિટરી લેન્ડફીલ્ડમાં,કચરાને ખાડાઓમાં દબાવીને ભરવામાં આવે છે અને દરરોજ માટીથી ઢાંકવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ જીવાતોના ઉપદ્રવને અટકાવે છે અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણમાં ઘટાડો કરે છે.

(B) માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોને તેમની પ્રકૃતિ અને વ્યવસ્થાપનના આધારે મુખ્યત્વે $3$ શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. જૈવ-વિઘટનીય કચરો: જે કચરાનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકે છે (દા.ત.,ખોરાકનો કચરો,વનસ્પતિજન્ય પદાર્થો).
$2$. પુનઃચક્રીય કચરો: જે કચરા પર પ્રક્રિયા કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે (દા.ત.,પ્લાસ્ટિક,કાગળ,ધાતુ).
$3$. જૈવ-અવિઘટનીય/જોખમી કચરો: જે કચરાનું સરળતાથી વિઘટન થઈ શકતું નથી અને તે પર્યાવરણ માટે જોખમી બની શકે છે (દા.ત.,ઝેરી રસાયણો,બેટરી,ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો).

(C) ભઠ્ઠી (incinerator) એ કચરાને ખૂબ ઊંચા તાપમાને બાળવા માટે વપરાતી એક ભઠ્ઠી છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે દવાખાનાના કચરા (બાયોમેડિકલ વેસ્ટ) ના નિકાલ માટે થાય છે,કારણ કે તે રોગકારક જીવાણુઓ,ચેપી એજન્ટો અને જોખમી પદાર્થોનો અસરકારક રીતે નાશ કરે છે જે અન્યથા રોગ ફેલાવી શકે છે. ઘર,શાળા અને કાર્યાલયના કચરાનું વ્યવસ્થાપન સામાન્ય રીતે રિસાયક્લિંગ,ખાતર બનાવવા અથવા લેન્ડફિલિંગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

(D) ઈ-કચરો ($E$-waste) એટલે કે ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો,જેમાં વપરાશમાં ન હોય તેવા અથવા રીપેર ન થઈ શકે તેવા ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો જેવા કે કોમ્પ્યુટર,મોબાઈલ ફોન,ટેલિવિઝન અને અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનોનો સમાવેશ થાય છે.
આ વસ્તુઓમાં ઘણીવાર સીસું (lead),પારો (mercury) અને કેડમિયમ (cadmium) જેવા ઝેરી પદાર્થો હોય છે,જેનો યોગ્ય નિકાલ ન કરવામાં આવે તો પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે.
તેથી,રીપેર ન થઈ શકે તેવા કોમ્પ્યુટરના સાધનોને ઈ-કચરા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(D) ઈ-કચરો (ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો) માં કમ્પ્યુટર,મોબાઈલ ફોન અને ટેલિવિઝન જેવા ફેંકી દેવાયેલા ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપકરણોમાં $Copper$ (તાંબુ),$Gold$ (સોનું),$Iron$ (લોખંડ),$Silicon$ (સિલિકોન),$Nickel$ (નિકલ) અને $Mercury$ (પારો) જેવી કિંમતી ધાતુઓ હોય છે.
જ્યારે રિસાયક્લિંગ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા ધાતુઓ પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે,ત્યારે $Plastic$ (પ્લાસ્ટિક) ને સામાન્ય રીતે ઈ-કચરામાંથી તે જ રીતે પુનઃપ્રાપ્ત કે રિસાયકલ કરવામાં આવતું નથી,કારણ કે તેમાં રહેલા જટિલ પદાર્થો અને જોખમી ફ્લેમ રિટાર્ડન્ટ્સને કારણે તે મુશ્કેલ છે.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી $Plastic$ (પ્લાસ્ટિક) સાચો જવાબ છે.

(A) પોલિબ્લેન્ડ એ પુનઃચક્રિત પરિવર્તિત પ્લાસ્ટિકનો ઝીણો પાવડર છે.
તે બેંગલુરુના અહેમદ ખાન દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો.
જ્યારે તેને ડામર (bitumen) સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે,ત્યારે તેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે,જે રસ્તાની પાણીને દૂર કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને રસ્તાનું આયુષ્ય વધારે છે.

(A) સેનિટરી લેન્ડફિલ્સને ખુલ્લામાં કચરો બાળવાની પદ્ધતિના વિકલ્પ તરીકે અપનાવવામાં આવી હતી. આ પદ્ધતિમાં,કચરાને ઘનીકરણ (compaction) કર્યા પછી ખાડા કે ખાઈમાં નાખવામાં આવે છે અને દરરોજ માટીથી ઢાંકી દેવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ કચરાના કદને ઘટાડવામાં,રોગોના ફેલાવાને રોકવામાં અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

(B) ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો $(e-waste)$ એટલે કે ફેંકી દેવાયેલા,વધારાના,જૂના અથવા બગડી ગયેલા ઇલેક્ટ્રિકલ કે ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો.
પર્યાવરણીય જૂથોનો દાવો છે કે વિકાસશીલ દેશોમાં $e-waste$ ની અનૌપચારિક પ્રક્રિયા સ્વાસ્થ્ય અને પ્રદૂષણની ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જે છે.

(C) ઘન કચરો જૈવવિઘટનીય,પુનઃચક્રણ કરી શકાય તેવો અથવા જૈવઅવિઘટનીય હોઈ શકે છે.
ઘન કચરો એ વિવિધ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે ઉત્પન્ન થતો નકામો ઘન પદાર્થ છે. તેને તેના સ્વભાવ અને સ્ત્રોતને આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
ઘન કચરાને નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:
$(i)$ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો: ઘરો,કચેરીઓ,શાળાઓ,હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી નીકળતો કચરો.
$(ii)$ ઔદ્યોગિક કચરો: ઉદ્યોગો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો કચરો જેમ કે ભંગાર,ફ્લાય એશ વગેરે.
$(iii)$ હોસ્પિટલનો કચરો: હોસ્પિટલો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો જોખમી કચરો જેમાં જંતુનાશકો અને અન્ય હાનિકારક રસાયણો હોય છે.
$(iv)$ ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો ($e$-waste): આ ક્ષતિગ્રસ્ત ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન અને ન સમારકામ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યુટર્સ છે.
ઘન કચરામાં વિવિધ પ્રકારના પદાર્થોનો સમાવેશ થતો હોવાથી,તે જૈવવિઘટનીય (જેમ કે રસોડાનો જૈવિક કચરો) અથવા જૈવઅવિઘટનીય (જેમ કે પ્લાસ્ટિક અને ધાતુઓ) હોઈ શકે છે.

(C) ભંગાર અને ફ્લાય એશ બંને ઔદ્યોગિક ઘન કચરાના ઉદાહરણો છે.
ઘન કચરો એ વિવિધ માનવીય પ્રવૃત્તિઓને કારણે ઉત્પન્ન થતી નકામી ઘન સામગ્રી છે. તે જૈવવિઘટનીય,પુનઃચક્રણ કરી શકાય તેવા અથવા જૈવઅવિઘટનીય હોઈ શકે છે.
ઘન કચરાના પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ મ્યુનિસિપલ ઘન કચરો: ઘરો,કચેરીઓ,શાળાઓ,હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી નીકળતો કચરો.
$(ii)$ ઔદ્યોગિક કચરો: ઉદ્યોગો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો ભંગાર,ફ્લાય એશ વગેરે જેવો કચરો.
$(iii)$ હોસ્પિટલનો કચરો: હોસ્પિટલો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો જીવાણુનાશકો અને અન્ય હાનિકારક રસાયણો ધરાવતો જોખમી કચરો.
$(iv)$ ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો ($E$-wastes): આ ક્ષતિગ્રસ્ત ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન અને ન સમારકામ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યુટર્સ છે.

(A) હોસ્પિટલના કચરામાં ચેપી પદાર્થો,રસાયણો અને કિરણોત્સર્ગી પદાર્થો હોય છે,જે તેને અત્યંત જોખમી બનાવે છે. ચેપના ફેલાવા અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને રોકવા માટે,આ કચરાને ભસ્મીકરણ (incinerator) નો ઉપયોગ કરીને નિકાલ કરવામાં આવે છે,જે કચરાને ઊંચા તાપમાને બાળીને રાખમાં ફેરવે છે.

(A) ભસ્મીકરણ (Incineration) એ ખાસ ચેમ્બરમાં ઊંચા તાપમાને,સામાન્ય રીતે $900^{\circ}C$ થી $1300^{\circ}C$ ની વચ્ચે,કચરાના પદાર્થોના નિયંત્રિત એરોબિક દહનની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા કચરાના કદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે અને જોખમી રોગકારકોનો નાશ કરે છે.
બીજી તરફ,પાયરોલિસિસમાં ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં (અજારક સ્થિતિમાં) ઊંચા તાપમાને કાર્બનિક પદાર્થોનું ઉષ્મીય વિઘટન કરવામાં આવે છે.

(C) ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો,અથવા ઈ-વેસ્ટ,બિન-ઉપયોગી કમ્પ્યુટર્સ અને અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનનો બનેલો હોય છે. આ સામગ્રી મુખ્યત્વે પ્લાસ્ટિક,ભારે ધાતુઓ અને કાચ જેવા જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થોની બનેલી હોય છે. તેથી,ઈ-વેસ્ટનો મોટો ભાગ જૈવ-વિઘટનીય છે તે વિધાન ખોટું છે.

(C) ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો,અથવા ઈ-વેસ્ટ,બિનઉપયોગી કમ્પ્યુટર્સ અને અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનનો બનેલો હોય છે. સામાન્ય રીતે આ કચરાને લેન્ડફિલ્સમાં દાટી દેવામાં આવે છે અથવા ભસ્મીભૂત (incinerated) કરવામાં આવે છે. જોકે રિસાયક્લિંગ એ આદર્શ પદ્ધતિ છે,પરંતુ ઘણીવાર વિકાસશીલ દેશોમાં આ કામ મેન્યુઅલી કરવામાં આવે છે,જેનાથી કામદારો ઝેરી પદાર્થોના સંપર્કમાં આવે છે.

(N/A) પાયરોલિસિસ એ ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં અથવા નિષ્ક્રિય વાતાવરણમાં ઊંચા તાપમાને કાર્બનિક પદાર્થોના ઉષ્મીય વિઘટનની પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયા માટે જરૂરી ઊંચું તાપમાન જાળવી રાખવા માટે મોટી માત્રામાં ઊર્જાનો વપરાશ થાય છે.
વધારે પડતી ઊર્જાની જરૂરિયાત અને જટિલ માળખાકીય સુવિધાઓને કારણે,તે કચરાના નિકાલ માટે ખૂબ જ ખર્ચાળ પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે.

(D) ઘન કચરો એ બધી જ ચીજવસ્તુઓનો નિર્દેશ કરે છે જે કચરા તરીકે બહાર ફેંકી દેવામાં આવે છે. તેમાં માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો મ્યુનિસિપલ,ઔદ્યોગિક અને હોસ્પિટલનો કચરો સામેલ છે. સેનિટરી લેન્ડફિલ્સ એ એવી જગ્યાઓ છે જ્યાં આ કચરો નિકાલ કરવામાં આવે છે,જ્યારે ઈ-કચરો અને કિરણોત્સર્ગી કચરો એ ઘન કચરાના વિશિષ્ટ પ્રકારો છે.

(A) નગરપાલિકા ઘન કચરો $(MSW)$ એટલે લોકો દ્વારા ફેંકી દેવામાં આવતી રોજિંદી વસ્તુઓમાંથી ઉત્પન્ન થતો કચરો. આમાં ઘરો,કાર્યાલયો,ભંડારો,શાળાઓ અને દવાખાનાઓમાંથી નીકળતા કચરાનો સમાવેશ થાય છે. આ સામગ્રીઓ નગરપાલિકાના સત્તાવાળાઓ દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને તેનો નિકાલ કરવામાં આવે છે. તેથી,સાચો જવાબ $A$ છે.

(B) ઘન કચરાને ખુલ્લામાં સળગાવવાથી અને ફેંકવાથી ગંભીર વાયુ અને જમીનનું પ્રદૂષણ થાય છે.
ખુલ્લામાં કચરો ફેંકવાની પદ્ધતિના વિકલ્પ તરીકે 'સેનિટરી લેન્ડફિલ્સ' અપનાવવામાં આવ્યા છે.
સેનિટરી લેન્ડફિલ્સમાં,કચરાને દબાવીને ખાડામાં અથવા ખાઈમાં નાખવામાં આવે છે અને દરરોજ તેને માટીથી ઢાંકી દેવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિ કચરાના કદને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને રોગોના ફેલાવા તથા દુર્ગંધને અટકાવે છે.

(D) સેનિટરી લેન્ડફિલ્સને ખુલ્લામાં કચરો બાળવાની પદ્ધતિના વિકલ્પ તરીકે અપનાવવામાં આવી હતી. આ પદ્ધતિમાં,કચરાને દબાવીને (compaction) ખાડા કે ખાઈમાં નાખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ,રોગચાળો અને દુર્ગંધ ફેલાતી અટકાવવા માટે દરરોજ કચરાને માટી કે ધૂળથી ઢાંકી દેવામાં આવે છે.

(B) માનવીય પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોને તેમની પ્રકૃતિ અને વિઘટનની પ્રક્રિયાના આધારે મુખ્યત્વે $3$ પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
$1$. જૈવ-વિઘટનીય કચરો: જે કચરાનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થઈ શકે છે (દા.ત.,ખોરાકનો કચરો,વનસ્પતિજન્ય કચરો).
$2$. પુનઃચક્રીય કચરો: જે કચરા પર પ્રક્રિયા કરીને નવી વસ્તુઓ બનાવી શકાય છે (દા.ત.,પ્લાસ્ટિક,કાગળ,કાચ,ધાતુઓ).
$3$. જૈવ-અવિઘટનીય (અથવા જોખમી) કચરો: જે કચરાનું સરળતાથી વિઘટન થઈ શકતું નથી અને તે સ્વાસ્થ્ય અથવા પર્યાવરણ માટે જોખમી બની શકે છે (દા.ત.,બેટરી,તબીબી કચરો,અમુક રસાયણો).

(D) દવાખાનાઓ (હોસ્પિટલો) દ્વારા ઉત્પન્ન થતો જોખમી કચરો ખાસ પ્રકારની વ્યવસ્થા અને નિકાલની પદ્ધતિઓ માંગે છે.
આ કચરામાં $A$ જંતુનાશક પદાર્થો જેનો ઉપયોગ વંધ્યીકરણ (sterilization) માટે થાય છે,$B$ નુકસાનકારક રસાયણો જેનો ઉપયોગ પ્રયોગશાળાઓ અથવા નિદાનની પ્રક્રિયાઓમાં થાય છે,અને $C$ રોગજન્ય સૂક્ષ્મજીવો જે જૈવિક કચરા,વપરાયેલી પટ્ટીઓ અને સર્જિકલ સામગ્રીમાં હાજર હોય છે,તેનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી,આ તમામ ઘટકો દવાખાનાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા જોખમી કચરા તરીકે ગણવામાં આવે છે.

(D) હોસ્પિટલો જોખમી કચરો ઉત્પન્ન કરે છે જેમાં રોગકારક જીવાણુઓ અને ઝેરી પદાર્થો હોય છે.
આ કચરાના સુરક્ષિત નિકાલ માટે,કચરાને ઊંચા તાપમાને બાળવા માટે $Incinerators$ (ભઠ્ઠીઓ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ચોક્કસ પ્રકારના જોખમી કચરા માટે,$500 \ m$ ઊંડા ખાડા ખોદીને પથ્થરોથી દબાવી દેવાની પદ્ધતિ (Deep burial) પણ પર્યાવરણીય પ્રદૂષણને રોકવા માટે માન્ય પદ્ધતિ છે.

(C) ઈલેક્ટ્રોનિક કચરામાં (e-waste) બિનઉપયોગી કમ્પ્યુટર્સ અને અન્ય ઈલેક્ટ્રોનિક સામાનનો સમાવેશ થાય છે. આ કચરાનો નિકાલ સામાન્ય રીતે લેન્ડફિલ્સમાં દાટીને અથવા ભઠ્ઠીઓમાં બાળીને (Incineration) કરવામાં આવે છે. જોકે,આ પદ્ધતિઓ પર્યાવરણ માટે હાનિકારક છે કારણ કે તે જમીન અને હવામાં ઝેરી તત્વો મુક્ત કરી શકે છે. આપેલા વિકલ્પો મુજબ,લેન્ડફિલ્સ અને ભઠ્ઠીઓ બંનેનો ઉપયોગ નિકાલ માટે કરવામાં આવે છે.