Pollution Questions in Gujarati

(N/A) પ્રદૂષણના નોન-પોઈન્ટ સ્ત્રોતો એવા સ્ત્રોતો છે જે કોઈ એક ચોક્કસ કે ઓળખી શકાય તેવા સ્થાનમાંથી ઉદ્ભવતા નથી. તેના બદલે,તેઓ વિશાળ અને ફેલાયેલા વિસ્તારમાં તેમના પ્રદૂષકોનો નિકાલ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે,શહેરના વરસાદી પાણીનો પ્રવાહ,ખાતર અને જંતુનાશકો ધરાવતું ખેતીનું પાણી (એગ્રીકલ્ચર રન-ઓફ) અને બાંધકામ સાઇટ્સ પરથી આવતી માટી કે કાંપ.

(N/A) સ્મોગ એ તીવ્ર વાયુ પ્રદૂષણનો એક પ્રકાર છે જે દૃશ્યતા ઘટાડે છે.
તે ધુમાડો અને ધુમ્મસનું મિશ્રણ છે.
તે વાતાવરણમાં રહેલા ધુમાડા,ધૂળના રજકણો,પાણીની વરાળ અને વિવિધ વાયુઓ જેવા કે $SO_2$,$NO_2$ અને $H_2S$ ની આંતરક્રિયાથી બને છે.
તેના બે મુખ્ય પ્રકારો છે: ક્લાસિકલ સ્મોગ (રિડ્યુસિંગ) અને ફોટોકેમિકલ સ્મોગ (ઓક્સિડાઇઝિંગ).

(A) $CNG$ નું પૂરું નામ $Compressed \ Natural \ Gas$ (સંકોચિત કુદરતી વાયુ) છે. તે પેટ્રોલ અને ડીઝલની સરખામણીમાં વધુ સ્વચ્છ બળતણ છે,કારણ કે તે વધુ કાર્યક્ષમ રીતે બળે છે અને ઓછા પ્રદૂષકો ઉત્પન્ન કરે છે.

(C) $1$ એપ્રિલ $2010$ ના રોજ,વાહનોના વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે ભારતના $11$ મુખ્ય શહેરોમાં યુરો-$IV$ ઉત્સર્જન ધોરણો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા. આ ધોરણો વાતાવરણમાં કાર્બન મોનોક્સાઇડ,નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ અને રજકણો જેવા પ્રદૂષકોના સ્તરને ઘટાડવા માટે સરકારની વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ હતા.

(C) વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે સ્ક્રબરનો ઉપયોગ ઔદ્યોગિક ધુમાડામાંથી $SO_2$ જેવા વાયુઓને દૂર કરવા માટે થાય છે,જેમાં તેને પાણી અથવા ચૂનાના ફુવારામાંથી પસાર કરવામાં આવે છે. ધુમાડાને ઇલેક્ટ્રિક વાયર દ્વારા પસાર કરીને રજકણોને વીજભારિત કરવાની પ્રક્રિયા એ ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટરનો કાર્યકારી સિદ્ધાંત છે,સ્ક્રબરનો નહીં.
વિધાન $II$ સાચું છે કારણ કે સ્ક્રબર મુખ્યત્વે વાયુરૂપ પ્રદૂષકોને દૂર કરવા માટે રચાયેલ છે. રજકણો,ખાસ કરીને $PM\,2.5$ જેવા સૂક્ષ્મ કણો,સ્ક્રબર દ્વારા અસરકારક રીતે દૂર કરવા માટે ખૂબ નાના હોય છે અને તેને ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર દ્વારા શ્રેષ્ઠ રીતે દૂર કરી શકાય છે,જે આ કણોને વીજભારિત કરીને એકત્રિત કરવા માટે ઉચ્ચ વોલ્ટેજ ઇલેક્ટ્રોડનો ઉપયોગ કરે છે.

(D) નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ $(NO_x)$ મુખ્યત્વે ઊંચા તાપમાને અશ્મિભૂત ઈંધણના દહન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. ઔદ્યોગિક દહન પ્રક્રિયાઓ.
$2$. મોટર વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો.
$3$. જંગલમાં લાગેલી આગ,જે જૈવભારમાં સંગ્રહિત નાઈટ્રોજનને મુક્ત કરે છે.
$4$. વીજ ઉત્પાદન કેન્દ્રો જે કોલસો,તેલ અથવા કુદરતી ગેસ બાળે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડના મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોતો છે.

(A) $BOD$ (બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ) એ એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોને બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનના જથ્થાને દર્શાવે છે.
$1$. ગટરના પાણીમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે,તેથી તેનો $BOD$ ખૂબ ઊંચો હોય છે.
$2$. નળના પાણીમાં થોડા પ્રમાણમાં કાર્બનિક દ્રવ્યો હોય છે,પરંતુ ગટરના પાણીની સરખામણીમાં તે ખૂબ ઓછા હોય છે,તેથી તેનો $BOD$ ઓછો હોય છે.
$3$. નિસ્યંદિત પાણી શુદ્ધ હોય છે અને તેમાં લગભગ કોઈ કાર્બનિક દ્રવ્યો હોતા નથી,તેથી તેનો $BOD$ શૂન્યની નજીક હોય છે.
આમ,$BOD$ નો ચઢતો ક્રમ આ મુજબ છે: $II$ (નિસ્યંદિત પાણી) $< III$ (નળનું પાણી) $< I$ (ગટરનું પાણી).

(A) બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એટલે એક લિટર પાણીમાં રહેલા તમામ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું બેક્ટેરિયા દ્વારા ઓક્સિડેશન કરવા માટે જરૂરી ઓક્સિજનનો જથ્થો.
જ્યારે પાણીમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધે છે,ત્યારે આ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન કરતા સૂક્ષ્મજીવો (બેક્ટેરિયા) ની સંખ્યામાં પણ વધારો થાય છે.
આ સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક કચરાને તોડવા માટે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો વધુ વપરાશ કરે છે.
તેથી,કાર્બનિક પ્રદૂષકોની સાંદ્રતા વધતા $BOD$ નું મૂલ્ય વધે છે,જે પાણીનું વધુ પ્રદૂષણ સૂચવે છે.

(D) પ્રદૂષણની વ્યાખ્યા હવા,જમીન,પાણી કે ભૂમિની ભૌતિક,રાસાયણિક કે જૈવિક લાક્ષણિક્તાઓમાં થતા કોઈપણ અનિચ્છનીય ફેરફાર તરીકે કરવામાં આવે છે.
આ ફેરફારો મનુષ્યો,અન્ય સજીવો,ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ,જીવનની પરિસ્થિતિઓ અને સાંસ્કૃતિક સંપત્તિ માટે હાનિકારક છે.
તેથી,પ્રદૂષણ પર્યાવરણના ત્રણેય પાસાઓને અસર કરે છે: ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક ગુણધર્મો.

(C) પ્રદૂષકો એવા પદાર્થો અથવા ઉર્જાના સ્વરૂપો છે જે જ્યારે પર્યાવરણ (હવા,પાણી અથવા જમીન) માં ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે તે પર્યાવરણના ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક લક્ષણોમાં અનિચ્છનીય ફેરફારો લાવે છે. આ ફેરફારો માનવ સ્વાસ્થ્ય,અન્ય જીવંત સજીવો અને સમગ્ર નિવસનતંત્ર માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે. તેથી,સાચો જવાબ $C$ (પ્રદૂષકો) છે.

(B) પ્રદૂષણ એટલે હવા,ભૂમિ,પાણી કે જમીનની ભૌતિક,રાસાયણિક કે જૈવિક લાક્ષણિકતાઓમાં થતો કોઈપણ અનિચ્છનીય ફેરફાર,જે માનવ જીવન,ઔદ્યોગિક પ્રગતિ,રહેઠાણની સ્થિતિ અને સાંસ્કૃતિક સંપત્તિને નુકસાનકારક અસર કરી શકે છે. જે ઘટકો આવા અનિચ્છનીય ફેરફાર લાવે છે તેને પ્રદૂષકો કહેવામાં આવે છે.

(D) થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ,સ્મેલ્ટર્સ અને ધાતુ શુદ્ધિકરણના કારખાનાઓ ઔદ્યોગિક વાયુ પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
આ ઉદ્યોગો વાતાવરણમાં કણસ્વરૂપ પ્રદૂષકો (જેમ કે ધૂળ,ફ્લાય એશ અને કાજળ) અને વિવિધ વાયુસ્વરૂપ પ્રદૂષકો (જેમ કે $SO_2$,$NO_x$ અને $CO$) બંને મુક્ત કરે છે.
આમાંના ઘણા વાયુસ્વરૂપ પ્રદૂષકો પ્રકૃતિમાં ઝેરી પણ હોય છે.
તેથી,આ ઉદ્યોગો પર્યાવરણમાં કણસ્વરૂપ પ્રદૂષકો,વાયુસ્વરૂપ પ્રદૂષકો અને ઝેરી વાયુઓ મુક્ત કરવા માટે જવાબદાર છે.
આમ,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) સ્થિરવિદ્યુત અવક્ષેપક (Electrostatic Precipitator - $ESP$) એ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાતું અત્યંત કાર્યક્ષમ સાધન છે.
તે કોરોના ડિસ્ચાર્જના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે,જ્યાં ઈલેક્ટ્રોડ્સ કોરોના ઉત્પન્ન કરે છે જે ઈલેક્ટ્રોન મુક્ત કરે છે.
આ ઈલેક્ટ્રોન ધૂળના રજકણો સાથે જોડાઈને તેમને ઋણ વીજભારિત કરે છે.
ત્યારબાદ આ વીજભારિત રજકણો ગ્રાઉન્ડેડ અથવા ધન વીજભારિત પ્લેટો તરફ આકર્ષાય છે.
આ પ્રક્રિયા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના ઉત્સર્જિત વાયુઓમાં રહેલા $99 \%$ થી વધુ કણસ્વરૂપી દ્રવ્યો (particulate matter) ને દૂર કરવામાં સક્ષમ છે.

(D) ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રિસિપિટેટરમાં,ઇલેક્ટ્રોડ વાયરને હજારો વોલ્ટ પર રાખવામાં આવે છે,જે કોરોના ઉત્પન્ન કરે છે અને ઇલેક્ટ્રોનને મુક્ત કરે છે. આ મુક્ત ઇલેક્ટ્રોન હવામાં હાજર ધૂળના કણો સાથે જોડાઈને તેમને ઋણ વીજભારિત કરે છે. તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(B) કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ $(CPCB)$ મુજબ,$2.5$ માઈક્રોમિટર કે તેથી ઓછા વ્યાસ ધરાવતા રજકણો (જેને સામાન્ય રીતે $PM_{2.5}$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) માનવ સ્વાસ્થ્યને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડવા માટે જવાબદાર છે.
આ સૂક્ષ્મ કણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી જઈ શકે છે અને શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ,બળતરા,ફેફસાંને નુકસાન અને અકાળ મૃત્યુ જેવી ગંભીર અસરો પેદા કરી શકે છે.

(A) વાહનોમાંથી નીકળતા ઝેરી વાયુઓ જેવા કે કાર્બન મોનોક્સાઈડ અને નાઈટ્રોજનના ઓક્સાઈડના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકોનો ઉપયોગ થાય છે.
આ પરિવર્તકોમાં ઉદ્દીપક તરીકે કિંમતી ધાતુઓ જેવી કે $Platinum$,$Palladium$ અને $Rhodium$ નો ઉપયોગ થાય છે.
જ્યારે વાહનોનો ધુમાડો આ પરિવર્તકમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે અદહન પામેલા હાઈડ્રોકાર્બનનું કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણીમાં,કાર્બન મોનોક્સાઈડનું કાર્બન ડાયોક્સાઈડમાં અને નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડનું નાઈટ્રોજન વાયુમાં રૂપાંતર થાય છે.
$Selenium$ નો ઉપયોગ આ પરિવર્તકોમાં ઉદ્દીપક તરીકે થતો નથી.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે ઓટોમોબાઈલ્સમાં ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકો (catalytic converters) લગાવવામાં આવે છે.
તેમાં પ્લેટિનમ-પેલેડિયમ અને રોડિયમ જેવી મોંઘી ધાતુઓ ઉદ્દીપક તરીકે વપરાય છે.
જ્યારે વાહનોનો ધુમાડો ઉદ્દીપકીય પરિવર્તકમાંથી પસાર થાય છે,ત્યારે નીચે મુજબના ફેરફારો થાય છે:
$1$. દહન થયા વગરના હાઈડ્રોકાર્બનનું $CO_2$ અને $H_2O$ માં રૂપાંતરણ થાય છે.
$2$. કાર્બન મોનોક્સાઈડ $(CO)$ નું કાર્બન ડાયોક્સાઈડ $(CO_2)$ માં રૂપાંતરણ થાય છે.
$3$. નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ $(NO)$ નું નાઈટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ માં રૂપાંતરણ થાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(C) ઘોંઘાટ (Noise) એ અનિચ્છનીય,ઊંચી તીવ્રતાનો અવાજ છે જે કાન માટે અગવડતા અથવા બળતરા પેદા કરે છે. પર્યાવરણીય પ્રદૂષણના સંદર્ભમાં,ઘોંઘાટને એક પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે જે સાંભળવાની ક્ષમતા ગુમાવવી,તણાવ અને ઊંઘમાં ખલેલ જેવી વિવિધ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી શકે છે.

(D) $NCERT$ પાઠ્યપુસ્તક મુજબ,પર્યાવરણીય સમસ્યાઓમાં ધ્વનિ એ અનિચ્છનીય ઉચ્ચ સ્તરનો અવાજ છે.
જેટ પ્લેન અથવા રોકેટના ઉડાન દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા $150\,dB$ કે તેથી વધુ સ્તરના ધ્વનિના સંપર્કમાં આવવાથી કાનના પડદાને નુકસાન થઈ શકે છે અથવા માનવીની સાંભળવાની ક્ષમતા કાયમી ધોરણે નબળી પડી શકે છે.

(B) ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ એ અવાજનું અનિચ્છનીય ઉચ્ચ સ્તર છે. તે માનવ સ્વાસ્થ્ય પર ઘણી નકારાત્મક અસરો કરે છે.
$1$. તે મનોવૈજ્ઞાનિક અને શારીરિક વિકારો પેદા કરી શકે છે,જેમ કે ચિંતા (નિરાશા),તણાવ અને અનિદ્રા.
$2$. તે શ્વાસોચ્છવાસની રીતોમાં ફેરફાર લાવે છે.
$3$. તે હ્રદયના ધબકારામાં વધારો કરે છે,ઘટાડો નહીં.
તેથી,'હ્રદયના ધબકારા ઘટી જવા' એ ઘોંઘાટ પ્રદૂષણની અસર માટે અસંગત વિધાન છે.

(A) ધ્વનિ પ્રદૂષણ એ અવાજનું અનિચ્છનીય ઉચ્ચ સ્તર છે જે અગવડતા અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બને છે. તેને નિયંત્રિત કરવા માટે નીચેના પગલાં અસરકારક છે:
$I-$ ઉદ્યોગોમાં અવાજનું ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે ધ્વનિશોષક સામગ્રી અથવા મફલર્સનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
$II-$ હોસ્પિટલો અને શાળાઓ જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોની આસપાસ હોર્ન-મુક્ત ઝોન બનાવવા જોઈએ.
$III-$ ફટાકડા અને લાઉડસ્પીકર્સ માટે પરવાનગીમય ધ્વનિસ્તર નક્કી કરવાથી અવાજની તીવ્રતાનું નિયમન કરવામાં મદદ મળે છે.
$IV-$ અમુક સમય પછી (દા.ત. રાત્રે) લાઉડસ્પીકર્સના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી જાહેર જનતાને થતી ખલેલ અટકાવી શકાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો $(I, II, III, IV)$ ધ્વનિ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટેના સાચા પગલાં છે.

(B) દિલ્હીમાં વાહનો દ્વારા થતા વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા:
$1$. જૂના વાહનોનો તબક્કાવાર નિકાલ $(I)$ જૂના એન્જિનમાંથી થતા ઉત્સર્જનને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
$2$. ઓછા સલ્ફરયુક્ત પેટ્રોલ અને ડીઝલનો ઉપયોગ $(III)$ સલ્ફર ડાયોક્સાઇડનું ઉત્સર્જન ઘટાડે છે.
$3$. વાહનોમાં ઉદ્દીપક પરિવર્તકોનો ઉપયોગ $(IV)$ કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ જેવા ઝેરી વાયુઓને ઓછા હાનિકારક પદાર્થોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરે છે.
$4$. વાહનો માટે કડક પ્રદૂષણ સ્તરના નિયમોનું અમલીકરણ $(V)$ (દા.ત.,ભારત સ્ટેજ ધોરણો) એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વાહનો ચોક્કસ ઉત્સર્જન ધોરણોને પૂર્ણ કરે.
$5$. સીસાયુક્ત પેટ્રોલનો ઉપયોગ $(II)$ ખોટું છે કારણ કે સીસાયુક્ત પેટ્રોલ વાયુ પ્રદૂષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે અને ઝેરી અસર ઘટાડવા માટે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેથી,સાચા પગલાં $I, III, IV$ અને $V$ છે.

(D) યુરો-$II$ માપદંડ અનુસાર:
$1$. ડીઝલમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ $350 \, ppm$ અને પેટ્રોલમાં $150 \, ppm$ પર નિયંત્રિત કરવાનું હોય છે.
$2$. સુગંધિત હાઈડ્રોકાર્બન્સનું પ્રમાણ સંબંધિત ઈંધણના $42 \%$ જેટલું રાખવાનું હોય છે.
પ્રશ્નમાં આપેલા વિકલ્પો ડીઝલ અને પેટ્રોલ માટેના ચોક્કસ મૂલ્યો અંગે થોડા મિશ્રિત છે,પરંતુ સામૂહિક રીતે તે યુરો-$II$ ધોરણો હેઠળ નિર્ધારિત નિયમનકારી આવશ્યકતાઓને રજૂ કરે છે,તેથી વિકલ્પ $D$ સૌથી યોગ્ય છે કારણ કે તે સમગ્ર નિયમનકારી માળખાને આવરી લે છે.

(D) ભારત સરકાર દ્વારા $1^{st}$ એપ્રિલ $2017$ થી સમગ્ર દેશમાં તમામ પ્રકારના વાહનો જેવા કે દ્વિચક્રીય,ત્રિચક્રીય અને ચતુષ્ચક્રીય વાહનો માટે ભારત સ્ટેજ $IV$ $(BS-IV)$ ઉત્સર્જન માપદંડો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા. આ માપદંડો વાહનોના ધુમાડા દ્વારા થતા વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા.

(B) જ્યારે નદીમાં વાહિત મળનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે,ત્યારે કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધે છે,જેના કારણે જૈવિક ઓક્સિજન માંગ $(BOD)$ માં વધારો થાય છે કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટન માટે ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે.
જેમ $BOD$ વધે છે,તેમ પાણીમાં દ્રાવ્ય ઓક્સિજન $(DO)$ નું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે,જેના કારણે માછલીઓ અને અન્ય જળચર સજીવો મૃત્યુ પામે છે.
આપેલ આલેખમાં,જે વક્ર ઊંચા સ્તરથી શરૂ થઈને વાહિત મળના વિસર્જનના બિંદુએ તીવ્ર ઘટાડો દર્શાવે છે તે દ્રાવ્ય ઓક્સિજન $(DO)$ છે,જ્યારે જે વક્ર નીચા સ્તરથી શરૂ થઈને તીવ્ર વધારો દર્શાવે છે તે $BOD$ છે.
તેથી,$P$ એ $BOD$ છે અને $Q$ એ દ્રાવ્ય ઓક્સિજન છે.

(A) બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ $(BOD)$ એ પાણીના આપેલા જથ્થામાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવા માટે જારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના પ્રમાણનું માપ છે.
પીવાલાયક પાણીમાં કાર્બનિક પ્રદૂષકોનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું હોવું જોઈએ.
તેથી,પીવાલાયક પાણીનું $BOD$ મૂલ્ય ઓછું હોવું જોઈએ,જે સામાન્ય રીતે $1 \ mg/L$ કરતા ઓછું હોય છે.

(B) લીલ પ્રસ્ફુટન એ જળાશયોમાં પોષકતત્વો,ખાસ કરીને નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસની વધુ માત્રાને કારણે પ્લવકીય (મુક્ત રીતે તરતી) લીલની અતિશય વૃદ્ધિ છે,જે સુપોષકતા (eutrophication) તરફ દોરી જાય છે.
વિધાન $I$ ખોટું છે કારણ કે તેમાં 'પ્લવકીય લીલ' ને બદલે 'પ્લવકીય ફૂગ' નો ઉલ્લેખ છે.
વિધાન $II$ સાચું છે કારણ કે લીલ પ્રસ્ફુટન જળાશયોને વિશિષ્ટ રંગ આપે છે.
વિધાન $III$ સાચું છે કારણ કે લીલની અતિશય વૃદ્ધિ પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના ઘટાડા તરફ દોરી જાય છે,જેના કારણે માછલીઓ અને અન્ય જલીય સજીવો મૃત્યુ પામે છે.
વિધાન $IV$ ખોટું છે કારણ કે બધી જ પ્રસ્ફુટનકારી લીલ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે ઝેરી હોતી નથી; માત્ર અમુક પ્રજાતિઓ જ ઝેરી દ્રવ્યો ઉત્પન્ન કરે છે.
તેથી,વિધાન $II$ અને $III$ સાચા છે.

(A) આ આકૃતિ જળાશયની સપાટી પર લીલની ગીચ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે,જે 'લીલ પ્રસ્કુટન' (Algal bloom) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
લીલ પ્રસ્કુટન એ પાણીમાં નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વોના વધારાને કારણે (સુપોષકતા - Eutrophication) પ્લવકીય લીલની અતિશય વૃદ્ધિને લીધે થાય છે.
આ ઘટના પાણીની ગુણવત્તામાં ઘટાડો કરે છે અને માછલીઓના મૃત્યુ તેમજ ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરમાં ઘટાડો કરી શકે છે.

(C) ભારે ધાતુઓ એવી ધાતુમય રાસાયણિક તત્વો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેની ઘનતા પ્રમાણમાં વધુ હોય છે અને તે ઓછી સાંદ્રતાએ પણ ઝેરી અથવા હાનિકારક હોય છે.
વૈજ્ઞાનિક પરિભાષા મુજબ,ભારે ધાતુઓને સામાન્ય રીતે એવી ધાતુઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેની ઘનતા $5\,g/cm^3$ કરતા વધારે હોય છે.
આના ઉદાહરણોમાં પારો (Mercury),સીસું (Lead),કેડમિયમ અને આર્સેનિકનો સમાવેશ થાય છે,જે પર્યાવરણના મુખ્ય પ્રદૂષકો છે.

(A) જૈવિક વિશાલન (Biomagnification) એટલે આહાર શૃંખલાના ક્રમિક પોષક સ્તરોમાં ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
આ પ્રક્રિયા ત્યારે થાય છે જ્યારે સજીવ દ્વારા સંગ્રહિત ઝેરી પદાર્થનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું નથી,અને તેથી તે પછીના ઉચ્ચ પોષક સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.
જલીય નિવસનતંત્રમાં,આ ઘટના સામાન્ય રીતે પારો (Mercury) અને $DDT$ જેવા પદાર્થો સાથે જોવા મળે છે,જે સજીવોના પેશીઓમાં જમા થાય છે અને ટોચના માંસાહારી સજીવોમાં ઉચ્ચ સાંદ્રતા સુધી પહોંચે છે.

(D) પક્ષીઓ અને સરિસૃપની વસતિમાં ઘટાડો મુખ્યત્વે પર્યાવરણમાં $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલ ટ્રાયક્લોરોઈથેન) ના સંચયને કારણે થાય છે. $DDT$ એ એક સ્થાયી કાર્બનિક પ્રદૂષક છે જે જૈવિક વિશાલન (biomagnification) પામે છે,જેનો અર્થ છે કે જેમ તે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જાય છે તેમ તેની સાંદ્રતા વધતી જાય છે. પક્ષીઓમાં $DDT$ નું ઊંચું પ્રમાણ કેલ્શિયમના ચયાપચયમાં દખલ કરે છે,જેના પરિણામે ઈંડાના કવચ પાતળા થઈ જાય છે. આ કારણે સેવન દરમિયાન ઈંડા વહેલા તૂટી જાય છે,જે તેમની વસતિમાં ઘટાડો લાવે છે.

(D) $BOD$ એટલે બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (જૈવરાસાયણિક ઓક્સિજન માંગ).
તે પાણીના આપેલા જથ્થામાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે જારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓગળેલા ઓક્સિજનના જથ્થાનું માપ છે.
જ્યારે પાણી કાર્બનિક કચરાથી ખૂબ પ્રદૂષિત હોય છે,ત્યારે સૂક્ષ્મજીવો આ કચરાને તોડવા માટે વધુ ઓક્સિજનનો વપરાશ કરે છે.
તેથી,ઊંચો $BOD$ મૂલ્ય સૂચવે છે કે પાણીમાં કાર્બનિક પ્રદૂષકોનું પ્રમાણ વધુ છે,જે ખૂબ જ વધુ પાણીનું પ્રદૂષણ સૂચવે છે.

(D) પક્ષીઓમાં $DDT$ (ડાયક્લોરોડાયફિનાઈલટ્રાયક્લોરોઈથેન) ની ઊંચી સાંદ્રતા કેલ્શિયમના ચયાપચયમાં ખલેલ પહોંચાડે છે.
આ વિક્ષેપને કારણે ઈંડાના કવચ પાતળા થઈ જાય છે.
પરિણામે,ઈંડાના કવચ બરડ બની જાય છે અને ભ્રૂણ સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત થાય તે પહેલાં જ તે તૂટી જાય છે,જેનાથી પક્ષીઓની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.

(C) જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એટલે ક્રમિક પોષકસ્તરોએ જૈવ-અવિઘટનીય ઝેરી પદાર્થોની સાંદ્રતામાં થતો વધારો.
આ પ્રક્રિયા ત્યારે થાય છે જ્યારે સજીવ દ્વારા સંગ્રહિત ઝેરી પદાર્થનું ચયાપચય કે ઉત્સર્જન થઈ શકતું નથી,અને તે પછીના ઉચ્ચ પોષકસ્તરે વહન પામે છે.
તેથી,જેમ આપણે આહાર શૃંખલામાં ઉપર જઈએ છીએ તેમ ઝેરી પદાર્થની સાંદ્રતા વધતી જાય છે.
વિકલ્પ $C$ અયોગ્ય છે કારણ કે ઝેરી પદાર્થોનું ઉચ્ચ પોષકસ્તરોએ વહન થાય છે,જે જૈવિક વિશાલનની મુખ્ય પ્રક્રિયા છે.

(A) તળાવના પાણીમાં પોષકતત્વોના વધારા દ્વારા થતી તળાવની પ્રાકૃતિક જીર્ણતાને $Eutrophication$ (સુપોષકતાકરણ) કહેવામાં આવે છે.
જેમ જેમ તળાવ જૂનું થાય છે,તેમ તે વધુ ગરમ અને છીછરું બને છે,અને તળિયે પોષકતત્વોથી ભરપૂર કાંપ જમા થાય છે.
આ પ્રક્રિયા લીલ જેવા જલીય સજીવોની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,જે પોષકતત્વોના પ્રમાણમાં વધુ વધારો કરે છે,અને અંતે તળાવનો બેસિન કાર્બનિક દ્રવ્યોથી ભરાઈ જાય છે.

(C) સુપોષકતાકરણ એ જળાશયોમાં પોષકતત્ત્વોના વધારાની પ્રક્રિયા છે,જે શેવાળના અતિશય વિકાસ (Algal bloom) તરફ દોરી જાય છે.
જ્યારે આ શેવાળ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા તેનું વિઘટન થવાને કારણે પાણીમાં રહેલા ઓગળેલા ઓક્સિજનનો મોટો જથ્થો વપરાઈ જાય છે.
આના પરિણામે પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે (Biological Oxygen Demand વધે છે),જેના કારણે માછલી જેવા જલીય સજીવો ઓક્સિજનની અછતને કારણે મૃત્યુ પામે છે.

(A) સુપોષકતાકરણ એ પાણીમાં પોષક તત્વોના ઉમેરા દ્વારા તળાવનું કુદરતી વૃદ્ધત્વ છે.
$I-$ તળાવમાં પ્રવેશતા પ્રવાહો નાઈટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ જેવા પોષક તત્વો લાવે છે,જે શેવાળ અને અન્ય જલીય સજીવોની વૃદ્ધિને ઉત્તેજિત કરે છે.
$II-$ પોષક તત્વોમાં વધારો થવાથી ફળદ્રુપતા વધે છે,જેના કારણે વનસ્પતિ અને પ્રાણીજીવનમાં વધારો થાય છે.
$III-$ જેમ જેમ આ સજીવો મૃત્યુ પામે છે,તેમ તેમના કાર્બનિક અવશેષો તળાવના તળિયે જમા થાય છે.
$IV-$ સમય જતાં,કાર્બનિક કચરો તળિયે એકઠો થતો જાય છે.
$V -$ જેમ જેમ તળાવ કાંપ અને કાર્બનિક કચરાથી ભરાતું જાય છે,તેમ તે છીછરું અને ગરમ બનતું જાય છે.
$VI -$ ગરમ અને છીછરા પાણીમાં ગરમ પાણીના સજીવોનો વિકાસ થાય છે,જે ઠંડા પાણીના સજીવોનું સ્થાન લે છે.
$VII -$ કળણ વિસ્તારની વનસ્પતિઓ છીછરા પાણીમાં મૂળ નાખે છે અને તળાવના મૂળભૂત તટપ્રદેશને ભરવાનું શરૂ કરે છે,અંતે તળાવ જમીનમાં ફેરવાઈ જાય છે.
તેથી,તમામ વિધાનો $I$ થી $VII$ સુપોષકતાકરણની પ્રક્રિયાનું યોગ્ય વર્ણન કરે છે.

(B) બેંગલુરુના પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ બનાવતા ઉત્પાદક અહમદખાને પુન:ચક્રિત પરિવર્તિત પ્લાસ્ટિકનો એક ઝીણો પાઉડર તૈયાર કર્યો,જેને $Polyblend$ (પોલીબ્લેન્ડ) કહેવામાં આવે છે.
આ $Polyblend$ ને બિટુમેન (ડાંબર) સાથે મિશ્ર કરીને રસ્તાઓ બનાવવામાં આવે છે.
આ મિશ્રણ બિટુમેનના પાણીને દૂર રાખવાના ગુણધર્મોમાં વધારો કરે છે અને રસ્તાના આયુષ્યમાં વધારો કરવામાં મદદ કરે છે,તેમજ પ્લાસ્ટિક કચરાના નિકાલની સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવે છે.

(D) ખેતીવાડીમાં પાણીનો યોગ્ય નિકાલ ન થવાને કારણે જમીન જળપ્લાવિત $(I)$ થાય છે.
જળપ્લાવિતતાને કારણે ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવે છે,જે પાણીમાં ઓગળેલા ક્ષારોને જમીનની સપાટી પર ખેંચી લાવે છે $(II)$.
જેમ જેમ પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે,તેમ તેમ આ ક્ષારો જમીનની સપાટી પર પાતળા પડ તરીકે જમા થાય છે $(III)$.
છોડના મૂળની આસપાસ ક્ષારોનું આ સંચય $(IV)$ જમીનની ક્ષારતા વધારે છે,જે પાકની વૃદ્ધિ માટે નુકસાનકારક છે,અનુકૂળ નથી.
તેથી,વિધાનો $I, II, III$ અને $IV$ સાચા છે,જ્યારે $V$ અને $VI$ ખોટા છે.

(B) જમીનમાં પાણીનો ભરાવો અને જમીનની ક્ષારતા એ સઘન ખેતી પદ્ધતિઓ સાથે સંકળાયેલી મુખ્ય પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ છે.
હરિયાળી ક્રાંતિ દરમિયાન,યોગ્ય નિકાલ વ્યવસ્થા વિના અતિશય સિંચાઈનો ઉપયોગ કરવાને કારણે જમીનમાં પાણી ભરાઈ રહેવાની સમસ્યા સર્જાઈ હતી.
પાણીનો ભરાવો જમીનની સપાટી પર ક્ષારને ખેંચી લાવે છે,જે જમીનની સપાટી પર પાતળા પડ તરીકે જમા થાય છે અથવા છોડના મૂળમાં એકઠું થવાનું શરૂ કરે છે,જેનાથી જમીનની ક્ષારતા વધે છે.
આમ,આપેલા વિકલ્પોમાંથી આ ચોક્કસ સમસ્યાઓ માટે હરિયાળી ક્રાંતિ મુખ્ય કારણ છે.

(B) $CNG$ (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) ને ડીઝલ કરતા વધુ સારું બળતણ માનવામાં આવે છે કારણ કે:
$1$. તેમાં પેટ્રોલ કે ડીઝલની જેમ ભેળસેળ કરી શકાતી નથી,જે તેની શુદ્ધતા જાળવી રાખે છે.
$2$. તે વધુ કાર્યક્ષમ રીતે બળે છે અને ખૂબ જ ઓછો ન બળેલું અવશેષ છોડે છે.
$3$. તે ડીઝલ કરતા સસ્તું છે.
તેથી,વિધાનો $(a)$,$(c)$ અને $(d)$ સાચા છે.
વિધાન $(b)$ ખોટું છે કારણ કે દબાણની જરૂરિયાતોને કારણે $CNG$ ભરવામાં ઘણીવાર વધુ સમય લાગે છે.
વિધાન $(e)$ ખોટું છે કારણ કે $CNG$ અત્યંત જ્વલનશીલ છે,જોકે તે હવાથી હલકું હોવાને કારણે લીકેજની સ્થિતિમાં ઝડપથી ફેલાઈ જાય છે,જે તેને સુરક્ષિત બનાવે છે.

(D) વિધાન $I$ સાચું છે કારણ કે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટના ઉત્સર્જનમાંથી રજકણો (particulate matter) દૂર કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર સૌથી વધુ વપરાતું સાધન છે.
વિધાન $II$ ખોટું છે કારણ કે ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર રજકણો (ધૂળ,ધુમાડો વગેરે) દૂર કરવા માટે રચાયેલ છે,આયનાઇઝિંગ રેડિયેશન દૂર કરવા માટે નહીં. આયનાઇઝિંગ રેડિયેશનનું સંચાલન સામાન્ય રીતે શીલ્ડિંગ અને કન્ટેનમેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે,ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેશન દ્વારા નહીં.

(D) Biochemical Oxygen Demand $(BOD)$ એ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થોના વિઘટન માટે સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનું પ્રમાણ છે.
તેને પાણીના પ્રતિ લિટર $(mg/L)$ ઓક્સિજનના મિલિગ્રામમાં દર્શાવવામાં આવે છે.
ઉચ્ચ $BOD$ એ સૂક્ષ્મજીવી પ્રદૂષણનું તીવ્ર સ્તર સૂચવે છે,કારણ કે કાર્બનિક કચરાને તોડવા માટે સૂક્ષ્મજીવો વધુ ઓક્સિજન વાપરે છે.
તેથી,ઉચ્ચ $BOD$ મૂલ્યનો અર્થ એ છે કે પાણીમાં દ્રાવ્ય ઓક્સિજનનું સ્તર ઓછું છે,જે વિધાન $D$ ને અસત્ય બનાવે છે.

(B) મોટર વાહનોમાં કાર્બન મોનોક્સાઇડ $(CO)$ અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ $(NO_x)$ જેવા ઝેરી વાયુઓના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે કેટાલિટિક કન્વર્ટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ કન્વર્ટરમાં પ્લેટિનમ,પેલેડિયમ અને રોડિયમ જેવી મોંઘી ધાતુઓ ઉદ્દીપક તરીકે હોય છે.
પેટ્રોલમાં રહેલું સીસું (Lead) આ ઉદ્દીપકો માટે ઝેર સમાન કામ કરે છે,જે તેમને નિષ્ક્રિય કરે છે અથવા નુકસાન પહોંચાડે છે,જેનાથી તે ઝેરી વાયુઓને ઓછા હાનિકારક પદાર્થોમાં રૂપાંતરિત કરી શકતા નથી.
તેથી,કેટાલિટિક કન્વર્ટર ધરાવતા વાહનોમાં અનલેડેડ પેટ્રોલનો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે જેથી ઉદ્દીપક સક્રિય અને કાર્યક્ષમ રહે.

(A) જેટ પ્લેન અથવા રોકેટના ટેક-ઓફ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતું અવાજનું સ્તર અત્યંત ઊંચું હોય છે,જે સામાન્ય રીતે $150 \ dB$ કે તેથી વધુ સુધી પહોંચે છે.
આટલા ઉચ્ચ તીવ્રતાવાળા અવાજના સંપર્કમાં આવવાથી કાનના પડદાને શારીરિક નુકસાન થઈ શકે છે અને કાયમી શ્રવણશક્તિ ગુમાવવી પડી શકે છે.
પર્યાવરણીય ધોરણો મુજબ,$80 \ dB$ થી વધુ અવાજનું સ્તર લાંબા ગાળા માટે માનવ શ્રવણશક્તિ માટે હાનિકારક માનવામાં આવે છે,અને $150 \ dB$ જેટલું સ્તર તરત જ નુકસાનકારક હોય છે.

(C) રજકણ પ્રદૂષકો,ખાસ કરીને $2.5 \ \mu m$ કે તેથી ઓછો વ્યાસ ધરાવતા કણો $(PM_{2.5})$,ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ માટે જવાબદાર છે.
આ કણો ફેફસાંમાં ઊંડે સુધી શ્વાસ દ્વારા જઈ શકે છે અને ફેફસામાં બળતરા,સોજો અને નુકસાન પહોંચાડે છે.
તેઓ શ્વાસ લેવામાં તકલીફ,શ્વસન સંબંધી લક્ષણો અને અકાળ મૃત્યુનું કારણ પણ બને છે.
ન્યુમોનિયા એ બેક્ટેરિયા,વાયરસ અથવા ફૂગ દ્વારા થતો ચેપ છે,જે સીધી રીતે રજકણ પ્રદૂષકોના શ્વાસ દ્વારા થતો નથી.
તેથી,ન્યુમોનિયા એ સાચો જવાબ છે કારણ કે તે રજકણ પ્રદૂષકોની સીધી ખરાબ અસર નથી.

(B) જૈવિક સંચય (bioaccumulation) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા જંતુનાશકો જેવા રસાયણો સમય જતાં સજીવની ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જમા થાય છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે પદાર્થ લેવાનો દર તે પદાર્થને સજીવ દ્વારા બહાર કાઢવાના દર કરતા વધી જાય છે.
બીજી તરફ,જૈવિક વિશાલન (biomagnification) એ આહાર શૃંખલામાં ઉપર તરફ જતાં પદાર્થની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને સૂચવે છે.
તેથી,વ્યક્તિગત સજીવની ચરબીયુક્ત પેશીઓમાં જંતુનાશકોના જમા થવાની પ્રક્રિયાને જૈવિક સંચય (bioaccumulation) કહેવામાં આવે છે.

(B) કુદરતી પ્રદૂષકો એવા પદાર્થો છે જે માનવીય પ્રવૃત્તિઓને બદલે કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પર્યાવરણમાં મુક્ત થાય છે.
$1$. પરાગરજ એ વનસ્પતિઓ દ્વારા મુક્ત થતા કુદરતી એલર્જન છે.
$2$. રણમાંથી આવતી ધૂળ (પવન દ્વારા ઉડતી ધૂળ) એ કુદરતી રજકણો છે.
$3$. વનસ્પતિમાંથી મુક્ત થતા હાઇડ્રોકાર્બન (દા.ત.,ટર્પીન્સ) એ કુદરતી બાષ્પશીલ કાર્બનિક સંયોજનો છે.
કાર્બન મોનોક્સાઇડ,સ્મોગ અને સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન અને વાહનોના ધુમાડા જેવી માનવસર્જિત પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ કુદરતી પ્રદૂષકોની સાચી યાદી આપે છે.

(D) સાચો જવાબ $D$ (એસિડ વર્ષા) છે.
$SO_2$,$CO_2$,અને $CO$ એ તમામ પ્રાથમિક વાયુ પ્રદૂષકો છે.
એસિડ વર્ષા એ પોતે પ્રદૂષક નથી; પરંતુ તે વાતાવરણમાં $SO_2$ અને $NO_x$ જેવા પ્રદૂષકોની પાણીની વરાળ સાથેની પ્રતિક્રિયાને કારણે થતી એક અસરો અથવા ઘટના છે.
તેથી,એસિડ વર્ષા એ અલગ પડે છે કારણ કે તે પર્યાવરણીય અસર છે,સીધું પ્રદૂષક નથી.

(A) $BOD$ એટલે બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (જૈવ-રાસાયણિક ઓક્સિજન માંગ).
તે $1 \text{ લિટર}$ પાણીમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોના વિઘટન માટે જારક સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા જરૂરી ઓક્સિજનનું પ્રમાણ છે.
જેમ જળાશયમાં કાર્બનિક દ્રવ્યોનું પ્રમાણ વધે છે,તેમ સૂક્ષ્મજીવોને તેનું વિઘટન કરવા માટે વધુ ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે.
તેથી,$BOD$ વધે છે,જે જળ પ્રદૂષણનું સૂચક છે.