Laws of chemical combination Questions in Gujarati

(A) ગુણક પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એકબીજા સાથે જોડાઈને એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવે છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$CO$ અને $CO_2$ ના કિસ્સામાં,કાર્બન $(12.01 \ g)$ ઓક્સિજન સાથે $16.00 \ g$ $(CO)$ અને $32.00 \ g$ $(CO_2)$ ના ગુણોત્તરમાં જોડાય છે.
ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $16:32$ છે,જે $1:2$ માં સરળ બને છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે. આમ,$CO$ અને $CO_2$ ગુણક પ્રમાણનો નિયમ દર્શાવે છે.

(D) પ્રથમ ઓક્સાઈડમાં: $0.5 \ g$ $A$ એ $(1.0 - 0.5) = 0.5 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
તેથી,$1 \ g$ $A$ એ $1 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
બીજા ઓક્સાઈડમાં: $1.6 \ g$ $A$ એ $(4.0 - 1.6) = 2.4 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
તેથી,$1 \ g$ $A$ એ $(2.4 / 1.6) = 1.5 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
$A$ ના નિશ્ચિત દળ $(1 \ g)$ સાથે જોડાતા ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $1 : 1.5$ છે,જે $2 : 3$ થાય છે.
આ ગુણોત્તર સાદો પૂર્ણાંક હોવાથી,આ માહિતી ગુણક પ્રમાણના નિયમનું સૂચન કરે છે.

(C) ગુણક પ્રમાણના નિયમ મુજબ,જ્યારે બે તત્વો એકબીજા સાથે જોડાઈને એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવે છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$CuO$ અને $Cu_2O$ ની જોડીમાં,કોપર $(Cu)$ અને ઓક્સિજન $(O)$ બે અલગ સંયોજનો બનાવે છે.
$CuO$ માં,$1$ પરમાણુ $Cu$ એ $1$ પરમાણુ $O$ સાથે જોડાય છે.
$Cu_2O$ માં,$2$ પરમાણુ $Cu$ એ $1$ પરમાણુ $O$ સાથે જોડાય છે.
ઓક્સિજનના નિશ્ચિત દળ માટે,$CuO$ અને $Cu_2O$ માં કોપરના દળનો ગુણોત્તર $1:2$ છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે.

(A) જુદી જુદી પદ્ધતિઓ દ્વારા મેળવેલા $CuO$ ના નમૂનામાં કોપર અને ઓક્સિજનની ટકાવારી સમાન જોવા મળી હતી.
આ નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમ (Law of Constant Proportions) ને સાબિત કરે છે કારણ કે સંયોજનમાં $Cu : O$ નો દળ ગુણોત્તર સ્ત્રોત અથવા બનાવવાની પદ્ધતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના સમાન રહે છે.

(C) જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે તે નાની પૂર્ણાંક સંખ્યાઓના ગુણોત્તરમાં હોય છે.
આ કિસ્સામાં,લેડ ઓક્સાઈડના નમૂનાઓમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ નિશ્ચિત છે અને લેડના દળ $1:2$ ના સાદા ગુણોત્તરમાં છે.
આ વર્તણૂક ગુણક પ્રમાણના નિયમ દ્વારા વર્ણવવામાં આવે છે.

(C) જ્યારે આપણે રાસાયણિક સમીકરણને સંતુલિત કરીએ છીએ,ત્યારે આપણે ખાતરી કરીએ છીએ કે દરેક તત્વના પરમાણુઓની સંખ્યા પ્રક્રિયક અને નીપજ બંને બાજુ સમાન હોય.
દરેક તત્વના પરમાણુઓની કુલ સંખ્યા સમાન રહેતી હોવાથી,પ્રક્રિયકોનું કુલ દળ નીપજોના કુલ દળ જેટલું જ હોવું જોઈએ.
આ $Law$ of $Conservation$ of $Mass$ (દળ સંરક્ષણનો નિયમ) મુજબ છે,જે જણાવે છે કે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં દ્રવ્યનું સર્જન કે વિનાશ થઈ શકતો નથી.

(B) ગુણક પ્રમાણના નિયમ મુજબ,જ્યારે બે તત્વો જોડાઈને બે કે તેથી વધુ સંયોજનો બનાવે છે,ત્યારે બે સંયોજનોમાં પ્રતિક્રિયા આપતા બે તત્વોના દળનો ગુણોત્તર નાની પૂર્ણાંક સંખ્યા હોય છે.
આમ,નાઈટ્રોજનના વિવિધ ઓક્સાઈડમાં ઓક્સિજનનું અલગ-અલગ પ્રમાણ ગુણક પ્રમાણના નિયમને સાબિત કરે છે.

(B) ગુણક પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવે છે,ત્યારે એક તત્વનું દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે તે નાના પૂર્ણાંક સંખ્યાના ગુણોત્તરમાં હોય છે.
આપેલ છે કે $X$ ના નિશ્ચિત દળ માટે,સંયોજનો $A, B, C, D, E$ માં $Y$ નું દળ $1 : 2 : 3 : 4 : 5$ ના ગુણોત્તરમાં છે.
સંયોજન $A$ માં,$X$ ના $28$ ભાગ $Y$ ના $16$ ભાગ સાથે જોડાય છે.
સંયોજન $C$ માં $Y$ નું પ્રમાણ સંયોજન $A$ કરતા $3$ ગણું હોવાથી,સંયોજન $C$ માં $Y$ નું દળ $16 \times 3 = 48$ ભાગ થશે.
તેથી,સંયોજન $C$ માં $X$ ના $28$ ભાગ અને $Y$ ના $48$ ભાગ હોય છે.

(A) ગુણક પ્રમાણના નિયમ મુજબ,જ્યારે બે તત્વો એકબીજા સાથે જોડાઈને બે કે તેથી વધુ સંયોજનો બનાવે છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$CO$ માં,$12$ ભાગ કાર્બન $16$ ભાગ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
$CO_2$ માં,$12$ ભાગ કાર્બન $32$ ભાગ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
કાર્બનના નિશ્ચિત દળ $(12 \ g)$ સાથે જોડાતા ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $16:32$ અથવા $1:2$ છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે.
આ ગુણક પ્રમાણના નિયમની પુષ્ટિ કરે છે.

(B) દળ સંચયના નિયમ મુજબ,રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં પ્રક્રિયકોનું કુલ દળ એ નીપજોના કુલ દળ જેટલું જ હોય છે.
આપેલ પ્રક્રિયા: $X + Y \rightarrow R + S$.
પ્રક્રિયકોનું દળ = $n + m$.
નીપજોનું દળ = $p + q$.
તેથી,સંબંધ $n + m = p + q$ છે.

(A) સાચો વિકલ્પ $A$ છે.
$12 \ g$ કાર્બન $32 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાઈને $44 \ g$ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ બનાવે છે.
$12 \ g + 32 \ g = 44 \ g$.
દ્રવ્યમાન સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,પ્રક્રિયકોનું કુલ દ્રવ્યમાન નીપજોના કુલ દ્રવ્યમાન જેટલું હોવું જોઈએ.

(D) ગુણક પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે તે નાના પૂર્ણાંક સંખ્યાના ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$SO_2$ અને $SO_3$ ના કિસ્સામાં,$sulphur$ $(S)$ તત્વ $oxygen$ $(O)$ સાથે જોડાય છે.
$S$ ના નિશ્ચિત દળ $(32 \ g)$ માટે,$SO_2$ માં $O$ નું દળ $32 \ g$ છે અને $SO_3$ માં $48 \ g$ છે.
$oxygen$ ના દળનો ગુણોત્તર $32:48$ છે,જેનું સાદું રૂપ $2:3$ થાય છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે.

(B) પ્રશ્ન મુજબ:
સંયોજન $A \Rightarrow 1.00 \, g$ $N$ એ $0.57 \, g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
સંયોજન $B \Rightarrow 2.00 \, g$ $N$ એ $2.24 \, g$ $O$ સાથે જોડાય છે. તેથી,$1.00 \, g$ $N$ એ $\frac{2.24}{2} = 1.12 \, g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
સંયોજન $C \Rightarrow 3.00 \, g$ $N$ એ $5.11 \, g$ $O$ સાથે જોડાય છે. તેથી,$1.00 \, g$ $N$ એ $\frac{5.11}{3} \approx 1.70 \, g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
સંયોજન $A, B$ અને $C$ માં નાઈટ્રોજનના નિશ્ચિત દળ $(1.00 \, g)$ સાથે જોડાતા ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $0.57 : 1.12 : 1.70$ છે,જે આશરે $1 : 2 : 3$ થાય છે.
આ ગુણોત્તર સાદો પૂર્ણાંક હોવાથી,આ પરિણામો ગુણક પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(A) પરસ્પર પ્રમાણના નિયમ મુજબ,જો બે તત્વો $C$ અને $O$ ત્રીજા તત્વ $H$ સાથે અલગ-અલગ જોડાય,તો તેમના દળનો ગુણોત્તર જેમાં તેઓ $H$ ના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે કાં તો સમાન હોય છે અથવા એકબીજા સાથે જોડાતા ગુણોત્તરનો સાદો ગુણાંક હોય છે.
$H_2O$ માં,$2 \ g$ $H$ એ $16 \ g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
$CH_4$ માં,$2 \ g$ $H$ એ $6 \ g$ $C$ સાથે જોડાય છે.
તેથી,$C$ અને $O$ ના દળનો ગુણોત્તર જે $H$ ના નિશ્ચિત દળ $(2 \ g)$ સાથે જોડાય છે તે $6 : 16$ છે.
$6 : 16$ નું સાદું રૂપ આપતા,આપણને $3 : 8$ મળે છે.

(C) વ્યસ્ત પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જો બે અલગ-અલગ તત્વો ત્રીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે અલગ-અલગ જોડાય,તો જે દળના ગુણોત્તરમાં તેઓ જોડાય છે તે ગુણોત્તર કાં તો સમાન હોય છે અથવા એકબીજા સાથે જોડાતા દળના ગુણોત્તરનો સાદો ગુણક હોય છે.
આપેલ માહિતીમાં:
$1$. હાઇડ્રોજન $(H)$ ઓક્સિજન $(O)$ સાથે જોડાઈને $H_2O$ બનાવે છે: $2 \ g$ $H$ સાથે $16 \ g$ $O$.
$2$. હાઇડ્રોજન $(H)$ કાર્બન $(C)$ સાથે જોડાઈને $CH_4$ બનાવે છે: $2 \ g$ $H$ સાથે $6 \ g$ $C$.
$3$. કાર્બન $(C)$ ઓક્સિજન $(O)$ સાથે જોડાઈને $CO_2$ બનાવે છે: $12 \ g$ $C$ સાથે $32 \ g$ $O$,જેનો અર્થ છે કે $6 \ g$ $C$ એ $16 \ g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
$H$ $(2 \ g)$ ના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાતા $C$ અને $O$ ના દળનો ગુણોત્તર $6:16$ એટલે કે $3:8$ છે.
આ ગુણોત્તર તે ગુણોત્તર સમાન છે જેમાં $C$ અને $O$ એકબીજા સાથે જોડાય છે ($6 \ g$ $C$ અને $16 \ g$ $O$).
આમ,આ વ્યસ્ત પ્રમાણનો નિયમ દર્શાવે છે.

(D) ધારો કે બંને કિસ્સામાં તત્વનું દળ $100 \ g$ છે.
પ્રથમ ઓક્સાઈડમાં,ઓક્સિજનનું દળ $= 53.33 \ g$,તેથી તત્વનું દળ $= 100 - 53.33 = 46.67 \ g$.
બીજા ઓક્સાઈડમાં,ઓક્સિજનનું દળ $= 36.36 \ g$,તેથી તત્વનું દળ $= 100 - 36.36 = 63.64 \ g$.
તત્વના $1 \ g$ સાથે સંયોજાતા ઓક્સિજનના દળની ગણતરી કરો:
ઓક્સાઈડ $1$ માટે: $\frac{53.33}{46.67} \approx 1.143 \ g$.
ઓક્સાઈડ $2$ માટે: $\frac{36.36}{63.64} \approx 0.571 \ g$.
તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે સંયોજાતા ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $1.143 : 0.571 \approx 2 : 1$ છે.
આ ગુણોત્તર સાદો પૂર્ણાંક હોવાથી,તે ગુણક પ્રમાણના નિયમનું નિદર્શન કરે છે.

(C) $Law$ of $Conservation$ of $Mass$ (દળ સંરક્ષણનો નિયમ) મુજબ,રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં દ્રવ્યનું સર્જન કે વિનાશ થઈ શકતો નથી.
તેથી,પ્રક્રિયકોનું કુલ દળ અને નીપજોનું કુલ દળ સમાન રહે છે.
આમ,કુલ દળ બદલાતું નથી.

(A) નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ (Law of constant composition) જણાવે છે કે કોઈપણ રાસાયણિક સંયોજન હંમેશા તેના ઘટક તત્વોને દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં ધરાવે છે,પછી ભલે તે ગમે તે સ્ત્રોતમાંથી મેળવવામાં આવ્યું હોય.
કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ હંમેશા $27.27\%$ કાર્બન અને $72.73\%$ ઓક્સિજન ધરાવે છે,તેથી આ માહિતી નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું સમર્થન કરે છે.

(C) નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે કોઈપણ રાસાયણિક સંયોજન હંમેશા તેના ઘટક તત્વોના દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં બનેલું હોય છે.
નાઈટ્રોજન ઓક્સિજન સાથે અનેક સંયોજનો બનાવે છે (જેમ કે $N_2O, NO, N_2O_3, NO_2, N_2O_5$).
નાઈટ્રોજનની સંયોજકતા બદલાતી હોવાથી,તે ઓક્સિજન સાથે અલગ-અલગ સંયોજનો બનાવે છે,તેથી 'નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ' શબ્દ માટે નાઈટ્રોજન અને ઓક્સિજનનું દળનું પ્રમાણ નિશ્ચિત હોતું નથી.
તેથી,નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ 'નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ' માટે લાગુ પડતો નથી કારણ કે તે કોઈ એક ચોક્કસ સંયોજનનો નિર્દેશ કરતું નથી.

(B) $H_2O$ માં $H$ અને $O$ દળથી નિશ્ચિત પ્રમાણમાં હોય છે.
આ નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું ઉદાહરણ છે,જે દર્શાવે છે કે રાસાયણિક સંયોજનમાં તત્વો હંમેશા દળથી નિશ્ચિત પ્રમાણમાં હોય છે.

(B) નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમ મુજબ,સંયોજનનું બંધારણ નિશ્ચિત રહે છે.
આપેલ છે કે $100\, g$ ઝિંક સલ્ફેટના સ્ફટિકોમાં $22.65\, g$ ઝિંક હોય છે.
તેથી,$1\, g$ ઝિંક સલ્ફેટના સ્ફટિકોમાં $\frac{22.65}{100}\, g$ ઝિંક હોય છે.
$20\, g$ સ્ફટિકો માટે,જરૂરી ઝિંકનું વજન નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$\text{ઝિંકનું વજન} = \frac{22.65}{100} \times 20\, g = 4.53\, g$.

(C) રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓમાં,વિવિધ તત્વોના પરમાણુઓ નિશ્ચિત પ્રમાણમાં જોડાઈને રાસાયણિક સંયોજનો બનાવે છે.
આ સંયોજનો રાસાયણિક બંધો,જેમ કે આયનિક અથવા સહસંયોજક બંધ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ (સંયોજનો) છે.

(C) પ્રયોગ $I$: કોપર ઓક્સાઈડનું દળ $= 2.70 \ g$.
ઓક્સિજનનું દળ $= 2.70 - 2.16 = 0.54 \ g$.
કોપર અને ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $2.16 : 0.54 = 4 : 1$ છે.
પ્રયોગ $II$: કોપર ઓક્સાઈડનું દળ $= 1.15 \ g$.
કોપરનું દળ $= 0.92 \ g$.
ઓક્સિજનનું દળ $= 1.15 - 0.92 = 0.23 \ g$.
કોપર અને ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $0.92 : 0.23 = 4 : 1$ છે.
બંને પ્રયોગોમાં કોપર અને ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર સમાન $(4 : 1)$ હોવાથી,આ નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(C) સંયોજન $A$ માટે,$Sn$ અને $O$ નો ગુણોત્તર $78.77 / 21.23 \approx 3.71$ છે.
સંયોજન $B$ માટે,$Sn$ અને $O$ નો ગુણોત્તર $88.12 / 11.88 \approx 7.42$ છે.
હવે,બંને સંયોજનોમાં ઓક્સિજનના નિશ્ચિત દળ સાથે સંયોજાતા ટીન $(Sn)$ ના દળનો ગુણોત્તર લઈએ:
ગુણોત્તર $= 3.71 / 7.42 = 1 / 2$.
ટીન $(Sn)$ ના દળનો ગુણોત્તર એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર $(1:2)$ હોવાથી,આ ગુણક પ્રમાણનો નિયમ દર્શાવે છે.

(B) $Law \ of \ Conservation \ of \ Mass$ (દળ સંચયનો નિયમ) મુજબ,રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં પ્રક્રિયકોનું કુલ દળ અને નીપજોનું કુલ દળ સમાન હોય છે.
આપેલ પ્રક્રિયા $X + Y \rightarrow R + S$ માટે,પ્રક્રિયકોનું કુલ દળ $(n_1 + n_2) \ g$ છે.
નીપજોનું કુલ દળ $(m_1 + m_2) \ g$ છે.
તેથી,સાચો સંબંધ $n_1 + n_2 = m_1 + m_2$ છે.

(C) બ્લેક ઓક્સાઇડમાં,$79.9 \ g$ કોપર $(100 - 79.9) = 20.1 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
રેડ ઓક્સાઇડમાં,$88.8 \ g$ કોપર $(100 - 88.8) = 11.2 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
રેડ ઓક્સાઇડમાં $79.9 \ g$ કોપર સાથે જોડાતા ઓક્સિજનનું દળ $\frac{11.2 \times 79.9}{88.8} \approx 10.08 \ g$ થાય.
નિશ્ચિત દળના કોપર $(79.9 \ g)$ સાથે જોડાતા ઓક્સિજનના દળનો ગુણોત્તર $20.1 : 10.08 \approx 2 : 1$ છે.
આ ગુણોત્તર સાદો પૂર્ણાંક હોવાથી,તે ગુણક પ્રમાણનો નિયમ દર્શાવે છે.

(C) વિધાન $1$ એ દળ સંચયના નિયમ પર આધારિત છે,જે જણાવે છે કે રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં પરમાણુઓનું સર્જન કે વિનાશ થતો નથી. તેથી,વિધાન $1$ સાચું છે.
વિધાન $2$ એ એવોગેડ્રોના નિયમથી વિરુદ્ધ છે,જે જણાવે છે કે તાપમાન અને દબાણની સમાન પરિસ્થિતિમાં તમામ વાયુઓના સમાન કદમાં અણુઓની સંખ્યા સમાન હોય છે. તેથી,વિધાન $2$ ખોટું છે.

(A) વિધાન $1$ સાચું છે કારણ કે પાણી $(H_2O)$ માં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનનો દળનો ગુણોત્તર હંમેશા $2:16$ એટલે કે $1:8$ હોય છે,પછી ભલે તે ગમે તે સ્ત્રોતમાંથી મેળવવામાં આવ્યું હોય.
વિધાન $2$ સાચું છે કારણ કે જોસેફ પ્રાઉસ્ટે $1799$ માં નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ આપ્યો હતો,જે જણાવે છે કે રાસાયણિક સંયોજનમાં તત્વો હંમેશા દળથી નિશ્ચિત પ્રમાણમાં હોય છે.
વિધાન $1$ એ નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું સીધું ઉદાહરણ હોવાથી,વિધાન $2$ એ વિધાન $1$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(A) $H_2O_2$ માં,હાઈડ્રોજન $5.93\%$ છે,તેથી ઓક્સિજન $100 - 5.93 = 94.07 \ g$ છે.
$H_2O$ માં,હાઈડ્રોજન $11.2\%$ છે,તેથી ઓક્સિજન $100 - 11.2 = 88.8 \ g$ છે.
ઓક્સિજનના નિશ્ચિત દળ $(1 \ g)$ માટે:
$H_2O_2$ માં,$1 \ g$ ઓક્સિજન $\frac{5.93}{94.07} = 0.063 \ g$ હાઈડ્રોજન સાથે જોડાય છે.
$H_2O$ માં,$1 \ g$ ઓક્સિજન $\frac{11.2}{88.8} = 0.126 \ g$ હાઈડ્રોજન સાથે જોડાય છે.
ઓક્સિજનના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાતા હાઈડ્રોજનના દળનો ગુણોત્તર $0.063 : 0.126$ છે,જે $1 : 2$ તરીકે સરળ બને છે.
આ એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર હોવાથી,આ માહિતી ગુણક પ્રમાણના નિયમનું નિરૂપણ કરે છે.

(D) ગુણાંક પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે નાના પૂર્ણાંક સંખ્યાના ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$SnCl_2$ અને $SnCl_4$ ની જોડીમાં,$Sn$ (ટીન) તત્વ $Cl$ (ક્લોરિન) સાથે જોડાઈને બે અલગ-અલગ સંયોજનો બનાવે છે.
અહીં,$Sn$ નું નિશ્ચિત દળ $Cl$ ના અલગ-અલગ દળ સાથે $2:4$ ના ગુણોત્તરમાં જોડાય છે,જેનું સાદું રૂપ $1:2$ થાય છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે.
તેથી,$SnCl_2$ અને $SnCl_4$ ગુણાંક પ્રમાણનો નિયમ સમજાવે છે.

(B) બેરિયમ ક્લોરાઈડ અને સોડિયમ સલ્ફેટ વચ્ચેની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$BaCl_2 + Na_2SO_4 \rightarrow BaSO_4 + 2NaCl$
દળ સંરક્ષણના નિયમ મુજબ,પ્રક્રિયકોનું કુલ દળ = નીપજોનું કુલ દળ.
ધારો કે $BaCl_2$ નું દળ $x \ g$ છે.
પ્રક્રિયકોનું દળ $= (x + 24.4) \ g$
નીપજોનું દળ $= (46.6 + 23.4) \ g$
બંને બાજુ સરખાવતા:
$x + 24.4 = 46.6 + 23.4$
$x + 24.4 = 70.0$
$x = 70.0 - 24.4$
$x = 45.6 \ g$
તેથી,$BaCl_2$ નું જરૂરી વજન $45.6 \ g$ છે.

(B) $\text{ગુણક }\ \text{પ્રમાણનો }\ \text{નિયમ}$ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે નાની પૂર્ણાંક સંખ્યાઓના ગુણોત્તરમાં હોય છે. નાઈટ્રોજન $N_2O, NO, N_2O_3, NO_2, N_2O_5$ જેવા અનેક ઓક્સાઈડ બનાવે છે. આમાં,નાઈટ્રોજનનું નિશ્ચિત દળ ઓક્સિજન સાથે સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં જોડાય છે. તેથી,આ $\text{ગુણક }\ \text{પ્રમાણના }\ \text{નિયમ}$ નું પાલન કરે છે.

(C) ગેલ્યુસેકનો વાયુમય કદનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે વાયુઓ એકબીજા સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તેઓ એવા કદમાં પ્રક્રિયા કરે છે જે એકબીજા સાથે અને જો નીપજો વાયુમય હોય તો તેમના કદ સાથે સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં હોય છે,જો તાપમાન અને દબાણ અચળ રહે. આ નિયમ વાસ્તવમાં કદના સંદર્ભમાં નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ છે.

(A) $CO_2$ ના મોલ $= \frac{8.8 \ g}{44 \ g/mol} = 0.2 \ mol$.
$1 \ mol$ $CO_2$ માં $12 \ g$ $C$ હોય છે.
તેથી,$0.2 \ mol$ $CO_2$ માં $0.2 \times 12 = 2.4 \ g$ $C$ હોય છે.
$H_2O$ ના મોલ $= \frac{5.4 \ g}{18 \ g/mol} = 0.3 \ mol$.
$1 \ mol$ $H_2O$ માં $2 \ g$ $H$ હોય છે.
તેથી,$0.3 \ mol$ $H_2O$ માં $0.3 \times 2 = 0.6 \ g$ $H$ હોય છે.
હાઇડ્રોકાર્બનમાં $C$ અને $H$ નું કુલ દળ $= 2.4 \ g + 0.6 \ g = 3.0 \ g$.
પ્રક્રિયકોનું દળ $(3.0 \ g)$ એ નીપજોના દળ $(2.4 \ g \ C + 0.6 \ g \ H = 3.0 \ g)$ જેટલું હોવાથી,આ દ્રવ્ય સંચયના નિયમનું પાલન કરે છે.

(D) $NH_3$ માં $17.65 \ g$ હાઈડ્રોજન $82.35 \ g$ નાઈટ્રોજન સાથે જોડાય છે.
$1 \ g$ હાઈડ્રોજન $= \frac{82.35}{17.65} = 4.67 \ g$ નાઈટ્રોજન સાથે જોડાય છે.
$H_2O$ માં $11.10 \ g$ હાઈડ્રોજન $88.90 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
$1 \ g$ હાઈડ્રોજન $= \frac{88.90}{11.10} = 8.01 \ g$ ઓક્સિજન સાથે જોડાય છે.
$N$ અને $O$ જે હાઈડ્રોજનના ચોક્કસ વજન $(1.0 \ g)$ સાથે જોડાય છે તેનો ગુણોત્તર $= 4.67 : 8.01 = 1 : 1.72$.
$NO_2$ માં $N$ અને $O$ જે એકબીજા સાથે જોડાય છે તેનો ગુણોત્તર $= 36.85 : 63.15 = 1 : 1.71$.
આ બંને ગુણોત્તર સમાન હોવાથી,વ્યસ્ત પ્રમાણનો નિયમ સમજાવી શકાય છે.

(B) ગુણાંક પ્રમાણનો નિયમ $John \ Dalton$ દ્વારા $1803$ માં આપવામાં આવ્યો હતો. આ નિયમ મુજબ,જો બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે,તો એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે નાની પૂર્ણાંક સંખ્યાઓના ગુણોત્તરમાં હોય છે.

(D) $Gay-Lussac$ ના વાયુમય કદના નિયમ મુજબ,જ્યારે વાયુઓ એકબીજા સાથે પ્રક્રિયા કરે છે,ત્યારે તેમના કદ એકબીજા સાથે અને જો નીપજ વાયુરૂપ હોય તો તેની સાથે સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં હોય છે,જો તાપમાન અને દબાણ અચળ રાખવામાં આવે.
પ્રક્રિયા $N_2(g) + 3H_2(g) \rightarrow 2NH_3(g)$ માં,તત્વયોગમિતિય સહગુણકો અનુક્રમે $1$,$3$ અને $2$ છે.
પ્રક્રિયકો અને નીપજો વાયુ અવસ્થામાં હોવાથી,તેમના કદનો ગુણોત્તર $1 : 3 : 2$ છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે.
તેથી,આ $Gay-Lussac$ ના વાયુમય કદના નિયમનું ઉદાહરણ છે.

(C) ગુણક પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવે છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે નાની પૂર્ણાંક સંખ્યાના ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$CuO$ અને $Cu_2O$ ની જોડીમાં:
$1$. બંને સંયોજનો સમાન બે તત્વો દ્વારા બનેલા છે: કોપર $(Cu)$ અને ઓક્સિજન $(O)$.
$2$. $CuO$ માં,$63.5 \ g$ $Cu$ એ $16 \ g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
$3$. $Cu_2O$ માં,$127 \ g$ $Cu$ $(2 \times 63.5)$ એ $16 \ g$ $O$ સાથે જોડાય છે.
$4$. $O$ ના નિશ્ચિત દળ $(16 \ g)$ માટે,$Cu$ ના દળનો ગુણોત્તર $63.5 : 127$ છે,જે $1 : 2$ તરીકે સરળ બને છે,જે એક સાદો પૂર્ણાંક ગુણોત્તર છે.
તેથી,$CuO$ અને $Cu_2O$ ગુણક પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(C) પ્રયોગ $I$:
$FeO \to Fe + O$
$2.4 \ g \to 1.68 \ g$
ઓક્સિજનનું દળ $= 2.4 - 1.68 = 0.72 \ g$.
$Fe : O$ નો ગુણોત્તર $= 1.68 : 0.72 = 7 : 3$.
પ્રયોગ $II$:
$FeO \to Fe + O$
$2.9 \ g \to 2.03 \ g$
ઓક્સિજનનું દળ $= 2.9 - 2.03 = 0.87 \ g$.
$Fe : O$ નો ગુણોત્તર $= 2.03 : 0.87 = 7 : 3$.
સંયોજનમાં તત્વોના દળનો ગુણોત્તર નિશ્ચિત હોવાથી,તે નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(D) $CO_2$ નું આણ્વીય દળ $= 44 \ g/mol$.
$44 \ g$ $CO_2$ માં $12 \ g$ કાર્બન હોય છે.
$1.32 \ g$ $CO_2$ માં $(1.32 \times 12) / 44 = 0.36 \ g$ કાર્બન હોય છે.
$H_2O$ નું આણ્વીય દળ $= 18 \ g/mol$.
$18 \ g$ $H_2O$ માં $2 \ g$ હાઈડ્રોજન હોય છે.
$2.7 \ g$ $H_2O$ માં $(2.7 \times 2) / 18 = 0.30 \ g$ હાઈડ્રોજન હોય છે.
દહન પછી કાર્બન અને હાઈડ્રોજનનું કુલ દળ $= 0.36 \ g + 0.30 \ g = 0.66 \ g$.
પ્રક્રિયા પહેલા અને પછી તત્વોનું કુલ દળ સમાન રહેતું હોવાથી,તે દળ સંરક્ષણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(B) સંયોજન $A$ માં $x:y$ નો ગુણોત્તર $1:1$ છે. આપેલ છે કે $28 \ g$ $x$ એ $16 \ g$ $y$ સાથે સંયોજાય છે.
સંયોજન $C$ માં $x:y$ નો ગુણોત્તર $1:3$ છે.
$x$ ના નિશ્ચિત જથ્થા $(28 \ g)$ માટે,સંયોજન $C$ માટે જરૂરી $y$ નો જથ્થો $16 \times 3 = 48 \ g$ થાય.
આમ,$48 \ g$ $y$ એ $28 \ g$ $x$ સાથે સંયોજાય છે.
તેથી,$24 \ g$ $y$ એ $(28 / 48) \times 24 = 14 \ g$ $x$ સાથે સંયોજાશે.

(B) પ્રથમ સંયોજનમાં,$C = 42.9\%$ અને $O = 57.1\%$.
$C:O$ નો ગુણોત્તર $= \frac{42.9}{57.1} = 0.751:1$.
બીજા સંયોજનમાં,$C = 27.3\%$ અને $O = 72.7\%$.
$C:O$ નો ગુણોત્તર $= \frac{27.3}{72.7} = 0.376:1$.
$O$ ના નિશ્ચિત જથ્થા માટે $C$ ના ગુણોત્તરની સરખામણી કરતા:
ગુણોત્તર $= 0.751 : 0.376 = 2 : 1$.
આ ગુણોત્તર સાદો પૂર્ણાંક હોવાથી,તે ગુણક પ્રમાણના નિયમનું નિદર્શન કરે છે.

(B) ગુણક પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે જ્યારે બે તત્વો એક કરતા વધુ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે,ત્યારે એક તત્વના દળ જે બીજા તત્વના નિશ્ચિત દળ સાથે જોડાય છે,તે નાના પૂર્ણાંક સંખ્યાના ગુણોત્તરમાં હોય છે.
$N_2O, N_2O_3, N_2O_5$ ના સમૂહમાં,નાઈટ્રોજન અને ઓક્સિજન અલગ-અલગ સંયોજનો બનાવવા માટે જોડાય છે.
નાઈટ્રોજનના નિશ્ચિત દળ $(28 \ g)$ માટે,ઓક્સિજનના દળ અનુક્રમે $16 \ g, 48 \ g, \text{ અને } 80 \ g$ છે.
આ દળનો ગુણોત્તર $16:48:80$ છે,જેનું સાદું રૂપ $1:3:5$ થાય છે,જે નાની પૂર્ણાંક સંખ્યાનો ગુણોત્તર છે.
તેથી,આ સમૂહ ગુણક પ્રમાણના નિયમનું ઉદાહરણ છે.

(D) રાસાયણિક પ્રક્રિયા પહેલાનું કુલ દળ = $AgNO_3$ નું દળ + $NaCl$ નું દળ + પાણીનું દળ
$= 1.7 \, g + 0.585 \, g + 200 \, g = 202.285 \, g$
રાસાયણિક પ્રક્રિયા પછીનું કુલ દળ = $AgCl$ નું દળ + $NaNO_3$ નું દળ + પાણીનું દળ
$= 1.435 \, g + 0.85 \, g + 200 \, g = 202.285 \, g$
આમ,પ્રક્રિયા પહેલાનું કુલ દળ = પ્રક્રિયા પછીનું કુલ દળ,જે $\text{દળ }\, \text{સંરક્ષણના }\, \text{નિયમ}$ નું પાલન કરે છે.

(C) વ્યસ્ત પ્રમાણના નિયમ મુજબ,જો બે અલગ-અલગ તત્વો ત્રીજા તત્વ સાથે અલગ-અલગ જોડાય છે,તો તેઓ જે ગુણોત્તરમાં જોડાય છે તે ગુણોત્તર સમાન અથવા એકબીજા સાથે જોડાતા ગુણોત્તરનો સાદો ગુણાંક હોય છે.
અહીં,$A$ એ $B$ સાથે $1:2$ (દળ મુજબ $3:6$) ના ગુણોત્તરમાં જોડાય છે.
$A$ એ $C$ સાથે $6:4$ (દળ મુજબ $6:4$) ના ગુણોત્તરમાં જોડાય છે.
$A$ ના નિશ્ચિત દળ ($6$ ભાગ) માટે,$B$ અને $C$ એ $3:4$ ના ગુણોત્તરમાં જોડાય છે.
આથી,$B$ અને $C$ સાદા પૂર્ણાંક ગુણોત્તરમાં જોડાય છે,જે વ્યસ્ત પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(C) નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમ મુજબ,સંયોજનની ટકાવારી રચના તેના સ્ત્રોતને ધ્યાનમાં લીધા વગર સમાન રહે છે.
આપેલ છે કે $Ca$ એ $CaCO_3$ ના દળના $40\%$ છે.
$4 \ g$ $CaCO_3$ ના નમૂના માટે,$Ca$ નું દળ નીચે મુજબ ગણવામાં આવે છે:
$\text{Mass of } Ca = \frac{40}{100} \times 4 \ g = 1.6 \ g$.

(B) $100 \, g$ $ZnSO_4$ ના સ્ફટિકો $22.65 \, g$ $Zn$ માંથી મેળવવામાં આવે છે.
$1 \, g$ $ZnSO_4$ ના સ્ફટિકો $\frac{22.65}{100} \, g$ $Zn$ માંથી મેળવી શકાય.
તેથી,$20 \, g$ $ZnSO_4$ ના સ્ફટિકો મેળવવા માટે જરૂરી $Zn$ નું પ્રમાણ $\frac{22.65}{100} \times 20 = 4.53 \, g$ છે.

(B) પ્રયોગ $I$:
$CuO$ નું દળ $= 5.06 \ g$,$Cu$ નું દળ $= 4.04 \ g$.
$O$ નું દળ $= 5.06 - 4.04 = 1.02 \ g$.
$Cu : O$ નો ગુણોત્તર $= 4.04 / 1.02 \approx 3.96 : 1$.
પ્રયોગ $II$:
$Cu$ નું દળ $= 1.3 \ g$,$CuO$ નું દળ $= 1.63 \ g$.
$O$ નું દળ $= 1.63 - 1.3 = 0.33 \ g$.
$Cu : O$ નો ગુણોત્તર $= 1.3 / 0.33 \approx 3.94 : 1$.
બંને પ્રયોગોમાં સંયોજનમાં તત્વોના દળનો ગુણોત્તર સમાન હોવાથી,તે નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.

(B) નિશ્ચિત પ્રમાણનો નિયમ જણાવે છે કે કોઈપણ રાસાયણિક સંયોજન હંમેશા તેના ઘટક તત્વોના દળના નિશ્ચિત પ્રમાણમાં બનેલું હોય છે. $H_2O$ માં,$H$ અને $O$ નો દળનો ગુણોત્તર હંમેશા $2:16$ અથવા $1:8$ હોય છે,પછી ભલે પાણીનો સ્ત્રોત ગમે તે હોય.

(A) $SO_2$ નું આણ્વીય દળ $32 + 32 = 64 \ g/mol$ છે.
$N.T.P$ પર,$22400 \ mL$ $SO_2$ નું વજન $64 \ g$ થાય છે.
તેથી,$224 \ mL$ $SO_2$ નું વજન $\frac{224 \times 64}{22400} = 0.64 \ g$ થાય.
પ્રથમ પ્રયોગમાં,$0.64 \ g$ $SO_2$ માં $0.32 \ g$ સલ્ફર છે.
આમ,સલ્ફરની ટકાવારી $\frac{0.32}{0.64} \times 100 = 50\%$ છે.
બીજા પ્રયોગમાં,સંયોજનમાં પણ $50\%$ સલ્ફર છે.
સલ્ફર અને ઓક્સિજનનું પ્રમાણ સ્ત્રોત કે બનાવવાની રીત ગમે તે હોય,$SO_2$ માં સમાન રહે છે,તેથી તે નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમનું પાલન કરે છે.