Osmosis and Plasmolysis Questions in Gujarati

(B) ક્રીનેશન એ પ્રક્રિયા છે જેમાં પાણીના નુકસાનને કારણે કોષો સંકોચાઈ જાય છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે કોષને હાયપરટોનિક દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,જેનો અર્થ છે કે કોષની બહાર દ્રાવ્યની સાંદ્રતા અંદર કરતા વધારે છે.
પરિણામે,આસૃતિ (osmosis) દ્વારા પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે,જેના કારણે કોષ સંકોચાઈ જાય છે અથવા ક્રીનેશનની પ્રક્રિયા થાય છે.

(B) આસૃતિ એ પ્રસરણનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે,જેમાં દ્રાવકના અણુઓ (સામાન્ય રીતે પાણી) અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે. તેથી,અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા થતા પસંદગીયુક્ત વહનને આસૃતિ કહેવામાં આવે છે.

(B) આસૃતિ એ પ્રવાહીના પ્રસરણનો એક વિશિષ્ટ પ્રકાર છે,જેમાં દ્રાવકના અણુઓ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ દ્રાવક સાંદ્રતા (અથવા વધુ પ્રસરણ દબાણ) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી દ્રાવક સાંદ્રતા (અથવા ઓછા પ્રસરણ દબાણ) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ ગતિ કરે છે.
તેથી,સાચી પ્રક્રિયામાં અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા દ્રાવકનું વહન થાય છે.

(A) બકરીનું મૂત્રાશય અર્ધપારગમ્ય પટલ તરીકે કાર્ય કરે છે.
મૂત્રાશયની અંદર રહેલી સીરપમાં બહારના શુદ્ધ પાણીની સરખામણીએ દ્રાવ્યની સાંદ્રતા વધુ (હાઈપરટોનિક) હોય છે,તેથી આસૃતિ (Osmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણીના અણુઓ પાત્રમાંથી મૂત્રાશયની અંદર પ્રવેશ કરશે.
પરિણામે,મૂત્રાશયની અંદરના પ્રવાહીનું કદ વધશે.

(D) જ્યારે કોઈ કોષને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે કોષની બહારનું પાણીનું દબાણ કોષની અંદરના દબાણ કરતા ઓછું હોય છે.
આના કારણે પાણી અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા કોષમાંથી બહારની તરફ ગતિ કરે છે,જેને બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) કહેવામાં આવે છે.
પરિણામે,કોષરસ સંકોચાય છે અને કોષદીવાલથી અલગ થઈ જાય છે,જેના કારણે કોષ ઢીલો (flaccid) બની જાય છે.

(A) જ્યારે કોઈ કોષને અલ્પપરાસરી (Hypotonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે કોષની અંદરની સાપેક્ષે બહારના માધ્યમમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
આ સાંદ્રતા ઢાળને કારણે,અંતઃઆસૃતિ (Endosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષની અંદર પ્રવેશ કરે છે.
જેમ જેમ પાણી કોષમાં પ્રવેશે છે,તેમ તે કોષદીવાલ પર આસૃતિદાબ (Turgor pressure) લગાડે છે,જેના કારણે કોષ ફૂલે છે અને તેના કદમાં વધારો થાય છે.

(A) આસૃતિ એ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા દ્રાવકના અણુઓનું વધુ દ્રાવક સાંદ્રતા ધરાવતા દ્રાવણમાંથી ઓછી દ્રાવક સાંદ્રતા ધરાવતા દ્રાવણ તરફ થતું સ્વયંભૂ વહન છે.
આ પ્રક્રિયામાં દ્રાવક હંમેશા હાઈપોટોનિક દ્રાવણ (જ્યાં દ્રાવકની સાંદ્રતા વધુ હોય છે) થી હાઈપરટોનિક દ્રાવણ (જ્યાં દ્રાવકની સાંદ્રતા ઓછી હોય છે) તરફ વહે છે,જેથી પટલની બંને બાજુએ સાંદ્રતા સમાન થઈ શકે.

(A) જ્યારે કોઈ કોષને અતિસાંદ્ર (Hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે દ્રાવણમાં દ્રાવ્યની સાંદ્રતા કોષરસ કરતા વધારે હોય છે.
આસૃતિ (Osmosis) ની પ્રક્રિયાને કારણે,પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દ્રાવણમાં જાય છે.
પાણીના આ ઘટાડાને કારણે કોષ સંકોચાય છે અથવા તેનું કદ ઘટે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ (અતિસાંદ્ર) છે.

(C) આસૃતિ એ પાણીના અણુઓનું અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન છે.
$A$,$B$,અને $D$ માં પાણીનું કોષપટલ દ્વારા વહન થાય છે,જે આસૃતિની પ્રક્રિયા છે.
$C$ માં,જલવાહિનીઓ દ્વારા પાણીનું વહન બાષ્પોત્સર્જન ખેંચાણ (transpiration pull) અને પાણીના અણુઓના સંસક્તિ-આસક્તિ ગુણધર્મોને કારણે થાય છે,જે જથ્થાબંધ પ્રવાહ (bulk flow) ની પ્રક્રિયા છે,આસૃતિ નથી.

(A) જ્યારે બટાકાની સ્લાઈસને ખાંડના સાંદ્ર દ્રાવણમાં (હાઈપરટોનિક દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે કોષોની બહાર દ્રાવ્યની સાંદ્રતા કોષોની અંદરની સાંદ્રતા કરતા વધારે હોય છે.
બહિઃઆસૃતિ (Exosmosis) ની પ્રક્રિયાને કારણે,પાણી બટાકાના કોષોમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દ્રાવણમાં જાય છે.
પરિણામે,કોષો પાણી ગુમાવે છે,કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે અને કોષો ઢીલા (Flaccid) બની જાય છે.

(B) જ્યારે વનસ્પતિ કોષને હાઈપરટોનિક દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) ને કારણે પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે.
પરિણામે,જીવરસ સંકોચાય છે અને કોષદીવાલથી દૂર જાય છે,આ પ્રક્રિયાને રસસંકોચન (plasmolysis) કહેવામાં આવે છે.
કોષદીવાલ દ્રાવ્ય અને દ્રાવક માટે મુક્ત રીતે પ્રવેશશીલ છે,જે બાહ્ય હાઈપરટોનિક દ્રાવણને કોષદીવાલ અને સંકોચાયેલા કોષરસસ્તર (પ્લાઝમાલેમા) વચ્ચેની જગ્યામાં પ્રવેશવા દે છે.
તેથી,કોષદીવાલ અને કોષરસસ્તર વચ્ચેની જગ્યા હાઈપરટોનિક દ્રાવણ દ્વારા ભરાઈ જાય છે.

(B) જ્યારે દ્રાક્ષને સાંદ્ર ખાંડના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે બહારનું દ્રાવણ દ્રાક્ષના કોષરસની સાપેક્ષમાં અતિસાંદ્ર (hypertonic) હોય છે.
પાણીના પોટેન્શિયલના તફાવતને કારણે,પાણી અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા દ્રાક્ષના કોષોમાંથી બહારના દ્રાવણમાં જાય છે.
કોષમાંથી પાણી બહાર નીકળવાની આ પ્રક્રિયાને બહિઃઆસૃતિ (Exosmosis) કહેવામાં આવે છે.
પરિણામે,દ્રાક્ષ સંકોચાઈ જાય છે.

(B) પ્રારંભિક જીવરસ સંકોચન એ જીવરસ સંકોચનનો એવો તબક્કો છે જ્યાં કોષરસ પટલ કોષદીવાલથી અલગ થવાની શરૂઆત કરે છે.
જ્યારે આ કોષને અતિસાંદ્ર દ્રાવણમાં (કોષરસ કરતા વધુ સાંદ્રતા ધરાવતું દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસૃતિને કારણે પાણી કોષની બહાર નીકળવાનું ચાલુ રાખે છે.
કોષમાંથી પાણી બહાર નીકળવાની આ પ્રક્રિયાને બહિઃઆસૃતિ કહેવામાં આવે છે.
સતત બહિઃઆસૃતિના પરિણામે,કોષના જીવરસનું વધુ સંકોચન થાય છે,જે વધુ સ્પષ્ટ અથવા સંપૂર્ણ જીવરસ સંકોચન તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,કોષ વધુ જીવરસ સંકોચન દર્શાવશે.

(C) રસસંકોચન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં કોષો અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં પાણી ગુમાવે છે,જેના કારણે કોષરસપટલ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે.
આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ ખેતીમાં નિંદામણનો નાશ કરવા માટે થાય છે. નિંદામણની આસપાસ ક્ષાર અથવા ખાતરનું ઉચ્ચ સાંદ્રતાવાળું દ્રાવણ ઉમેરવાથી અતિસાંદ્ર વાતાવરણ સર્જાય છે,જે રસસંકોચન પ્રેરે છે અને અંતે નિંદામણના કોષો મૃત્યુ પામે છે.

(C) દ્રાવ્ય અણુઓનું જલીયકરણ (hydration) એ પ્રક્રિયા છે જેમાં પાણીના અણુઓ દ્રાવ્યના કણોને ઘેરી લે છે અને તેમની સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
આ આંતરક્રિયા દ્રાવણમાં ઉપલબ્ધ મુક્ત પાણીના અણુઓની સંખ્યામાં ઘટાડો કરે છે,જેનાથી દ્રાવણની સાંદ્રતા બદલાય છે.
આસૃતિ (osmosis) એ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ પાણીના પોટેન્શિયલ (ઓછી દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછા પાણીના પોટેન્શિયલ (વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તારમાં પાણીના અણુઓનું વહન છે,તેથી તે સીધી રીતે દ્રાવણની સાંદ્રતા પર આધારિત છે.
આથી,દ્રાવ્ય અણુઓનું જલીયકરણ આસૃતિની પ્રક્રિયાને અસર કરે છે.

(D) આસૃતિ એ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ પાણીના પોટેન્શિયલ ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછા પાણીના પોટેન્શિયલ ધરાવતા વિસ્તારમાં દ્રાવકના અણુઓની ગતિ છે.
$1$. પાણીનું વિતરણ: આસૃતિ કોષો વચ્ચે પાણીની હેરફેરને સરળ બનાવે છે,જે યોગ્ય જલયોજન અને પોષક તત્વોના વહનને સુનિશ્ચિત કરે છે.
$2$. રક્ષક કોષોની આશૂનતા: વાયુરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું એ રક્ષક કોષોના આશૂનતા દબાણ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે,જે પાણીના આસૃતિ દ્વારા થતા પ્રવેશ અને નિકાસથી જળવાય છે.
$3$. હિમ સામે પ્રતિકાર: આસૃતિ અને દ્રાવ્ય પદાર્થોનો સંગ્રહ કોષરસના ઠારબિંદુને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે,જે હિમથી થતા નુકસાન સામે પ્રતિકાર પૂરો પાડે છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિકલ્પો સાચા છે.

(C) અભિસરણ એ વનસ્પતિઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે.
$1$. યુવાન કોષોની વૃદ્ધિ અભિસરણ દબાણ અને તેના પરિણામે ઉદ્ભવતા આસુનતા દબાણ દ્વારા થાય છે,જે કોષના કદમાં વધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
$2$. આસુનતા હલનચલન,જેમ કે પર્ણરંધ્રનું ખુલવું અને બંધ થવું અથવા 'લજામણી' (Mimosa pudica) ના પાંદડાઓનું બીડાઈ જવું,તે અભિસરણ દ્વારા થતા પાણીના વહનથી ઉદ્ભવતા આસુનતા દબાણમાં ફેરફાર દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
તેથી,બંને વિધાનો સાચા છે.

(A) $Potato$ $osmoscope$ (બટાકાનું ઓસ્મોસ્કોપ) એ આસૃતિની પ્રક્રિયા દર્શાવવા માટે વપરાતું એક પ્રચલિત પ્રાયોગિક સાધન છે.
આ પ્રયોગમાં,બટાકાના કંદને વચ્ચેથી પોલું કરીને પાણી ભરેલા બીકરમાં મૂકવામાં આવે છે.
બટાકાના પોલાણમાં સાંદ્ર ખાંડનું દ્રાવણ ભરવામાં આવે છે.
સમય જતાં,પોલાણની અંદર ખાંડના દ્રાવણનું સ્તર ઊંચું આવે છે,જે સાબિત કરે છે કે પાણીના અણુઓ વધુ જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તાર (બટાકાની બહાર) થી ઓછી જલક્ષમતા ધરાવતા વિસ્તાર (પોલાણની અંદર) તરફ બટાકાના કોષોની અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા ગતિ કરે છે.

(D) આસૃતિ એ દ્રાવક (પાણી) ના અણુઓનું અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા ઓછી દ્રાવ્ય સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર (હાયપોટોનિક દ્રાવણ) થી વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર (હાયપરટોનિક દ્રાવણ) તરફ થતું સ્વયંભૂ ચોખ્ખું વહન છે.
આ પ્રક્રિયાનો હેતુ પટલની બંને બાજુએ દ્રાવ્યની સાંદ્રતા સમાન કરવાનો છે.
તેથી,પાણી વધુ જલક્ષમતા (હાયપોટોનિક) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા (હાયપરટોનિક) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ વહન પામે છે.

(C) જે પટલ દ્રાવકના અણુઓને પસાર થવા દે છે પરંતુ દ્રાવ્યના અણુઓને પસાર થવા દેતું નથી,તેને અર્ધપારગમ્ય પટલ કહેવામાં આવે છે.
પાર્ચમેન્ટ પેપર એ અર્ધપારગમ્ય પટલનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેનો ઉપયોગ પ્રયોગશાળામાં અભિસરણ (Osmosis) દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે.

(B) જ્યારે બહારના દ્રાવણનું અભિસરણ દબાણ કોષરસના અભિસરણ દબાણ કરતા વધારે હોય,ત્યારે તે દ્રાવણને $Hypertonic$ (અતિસાંદ્ર) દ્રાવણ કહેવામાં આવે છે.
આવી સ્થિતિમાં,અભિસરણ (osmosis) ને કારણે પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે,જેના પરિણામે કોષરસ સંકોચન (plasmolysis) થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,જો બહારના દ્રાવણનું અભિસરણ દબાણ કોષરસ કરતા ઓછું હોય,તો તેને $Hypotonic$ (અલ્પસાંદ્ર) કહેવાય છે.
જો બંને દ્રાવણનું અભિસરણ દબાણ સમાન હોય,તો તેને $Isotonic$ (સમસાંદ્ર) કહેવામાં આવે છે.

(C) $Tradescantia$ ના પર્ણની છાલનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પ્રયોગશાળામાં રસસંકોચન (plasmolysis) દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે.
આનું કારણ એ છે કે $Tradescantia$ ના કોષોમાં રંગીન કોષરસ હોય છે,જે તેને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે ત્યારે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર હેઠળ કોષદીવાલથી પ્રોટોપ્લાસ્ટનું સંકોચન સ્પષ્ટપણે જોવામાં મદદ કરે છે.

(B) આસૃતિ એ અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીનું પ્રસરણ છે. વનસ્પતિ કોષમાં,કોષદીવાલ પાણી અને દ્રાવ્ય પદાર્થો માટે મુક્ત રીતે પ્રવેશશીલ હોય છે. પ્રોટોપ્લાસ્ટ,જેમાં કોષરસસ્તર (પ્લાઝ્મા મેમ્બ્રેન),કોષરસ અને કોષકેન્દ્રનો સમાવેશ થાય છે,તે અર્ધ-પ્રવેશશીલ અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે. ખાસ કરીને,કોષરસસ્તર એ મુખ્ય રચના છે જે કોષમાં પદાર્થોની અવરજવરનું નિયમન કરે છે,આમ તે આસૃતિ દરમિયાન અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(C) આસૃતિ એ પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા દ્રાવકના અણુઓનું વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ થતું સ્વયંભૂ ચોખ્ખું વહન છે。
જોકે આસૃતિમાં દ્રાવકનું વહન થાય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા પોતે $\text{અર્ધપ્રવેશશીલ } \text{પટલ}$ ની હાજરી અને તેના કાર્ય દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે。
વનસ્પતિ કોષો જેવી જૈવિક પ્રણાલીઓમાં, કોષરસસ્તર અને રસધાનીસ્તર (tonoplast) અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ તરીકે કાર્ય કરે છે, જે આસૃતિની પ્રક્રિયા માટે અનિવાર્ય છે。

(A) આસૃતિ એ અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ પાણીના પોટેન્શિયલ ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછા પાણીના પોટેન્શિયલ ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન છે.
જ્યારે બે દ્રાવણો આઈસોટોનિક (સમસાંદ્ર) બને છે,ત્યારે તેમનું પાણીનું પોટેન્શિયલ સમાન થઈ જાય છે,જેનો અર્થ છે કે પાણીનું કોઈ ચોખ્ખું વહન થતું નથી.
તેવી જ રીતે,$DPD$ (ડિફ્યુઝન પ્રેશર ડેફિસિટ) એ કોષના શોષણ દબાણ (suction pressure) ની સમકક્ષ છે.
જ્યારે બે તંત્રોનું $DPD$ સમાન થાય છે,ત્યારે પાણીનું ચોખ્ખું વહન અટકી જાય છે અને આસૃતિની પ્રક્રિયા બંધ થઈ જાય છે.

(A) આસૃતિ (Osmosis) એ દ્રાવકના અણુઓનું પસંદગીયુક્ત પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાં થતું સ્વયંભૂ ચોખ્ખું વહન છે.
આ કિસ્સામાં,શુદ્ધ પાણીનું જલક્ષમતા (water potential) કલિલ દ્રાવણ (જેમાં વિખેરાયેલા કણો હોય છે) ની સરખામણીમાં વધારે હોય છે.
તેથી,પાણીના અણુઓ પસંદગીયુક્ત પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા શુદ્ધ પાણીના વિસ્તાર (વધુ જલક્ષમતા) થી કલિલ દ્રાવણના વિસ્તાર (ઓછી જલક્ષમતા) તરફ ગતિ કરશે.
આમ,પાણીનું ચોખ્ખું વહન કલિલ તરફ થશે.

(C) બટાકાના ઓસ્મોસ્કોપમાં,આસૃતિ એ અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના વહન દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
આસૃતિ જોવા માટે,દ્રાવ્ય (ખાંડ) પટલમાંથી પસાર થવા માટે અસમર્થ હોવું જોઈએ,જે સાંદ્રતા ઢાળ (concentration gradient) બનાવે છે.
$NaCl$ (ક્ષાર) દ્રાવણમાં $Na^+$ અને $Cl^-$ આયનોમાં વિભાજિત થાય છે.
આ આયનો એટલા નાના હોય છે કે તે બટાકાની પેશીના કોષરસ પટલમાંથી પસાર થઈ શકે છે.
ક્ષારના આયનો બટાકાના કોષોમાં પ્રસરણ પામી શકતા હોવાથી,તેઓ આસૃતિને અસરકારક રીતે દર્શાવવા માટે જરૂરી આસૃતિ દબાણનો ઢાળ જાળવી શકતા નથી.
તેથી,બટાકાની પેશી આ આયનો માટે પ્રવેશશીલ છે.

(A) ડિપ્લાઝ્મોલિસિસ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સંકોચાયેલો કોષ તેની સ્ફીતતા પાછી મેળવે છે.
જ્યારે સંકોચાયેલા કોષને $Hypotonic$ (અલ્પસાંદ્ર) દ્રાવણમાં (જે દ્રાવણની સાંદ્રતા કોષરસ કરતા ઓછી હોય) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે અંતઃઆસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે.
પાણીના આ પ્રવેશને કારણે કોષરસપટલ ફૂલે છે અને કોષદીવાલ પર દબાણ લાવે છે,જેનાથી પ્લાઝ્મોલિસિસની અસર દૂર થાય છે.

(A) જ્યારે દ્રાક્ષને તેના કોષરસ કરતા વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા દ્રાવણમાં (હાઈપરટોનિક દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે ત્યારે તે સંકોચાઈ જાય છે.
જો પાણીમાં ક્ષારનું પ્રમાણ વધુ હોય,તો આસપાસનું દ્રાવણ હાઈપરટોનિક બની જાય છે.
આને કારણે,બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી દ્રાક્ષના કોષોમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દ્રાવણમાં જાય છે.
પરિણામે,દ્રાક્ષ પાણી ગુમાવે છે અને સંકોચાઈ જાય છે.

(C) જ્યારે કોષને હાયપરટોનિક દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે ત્યારે પ્લાઝમોલિસીસ થાય છે,જેના કારણે આસૃતિ (osmosis) ને લીધે પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે અને પ્રોટોપ્લાસ્ટ સંકોચાય છે.
જ્યારે કોષને $KCl$ ના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે $KCl$ એક દ્રાવ્ય તરીકે વર્તે છે જે કોષરસપટલમાંથી ધીમે ધીમે પસાર થઈ શકે છે.
શરૂઆતમાં,$KCl$ ની બાહ્ય સાંદ્રતા વધારે હોવાથી પાણી ઝડપથી બહાર નીકળી જાય છે (પ્લાઝમોલિસીસ).
જો કે,જેમ જેમ $KCl$ ના આયનો ધીમે ધીમે કોષમાં પ્રવેશ કરે છે,તેમ કોષની અંદરનું આસૃતિ દબાણ ઘટે છે.
આનાથી પાણી ફરીથી કોષમાં પ્રવેશે છે,જેના પરિણામે પ્લાઝમોલિસીસની પ્રક્રિયા ઉલટાય છે (ડીપ્લાઝમોલિસીસ).

(C) જ્યારે બટાકાની પેશીને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે દ્રાવણનું જલક્ષમતા (water potential) બટાકાના કોષો કરતા ઓછી હોય છે.
આના કારણે પાણી અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા બટાકાના કોષોમાંથી બહારની તરફ દ્રાવણમાં જાય છે,જેને $Exosmosis$ (બહિઃઆસૃતિ) કહેવામાં આવે છે.
કોષોમાંથી પાણી ગુમાવવાને કારણે,બટાકાની પેશીના કુલ વજનમાં ઘટાડો થાય છે.

(B) રસસંકોચન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જ્યારે વનસ્પતિ કોષને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે ત્યારે કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે.
આ પ્રક્રિયા કોષની બહાર પાણીના વહનને કારણે થાય છે,જેને બહિઃઆસૃતિ (Exosmosis) કહેવામાં આવે છે.
જેમ પાણી કોષની બહાર નીકળે છે,તેમ કોષરસ તેનું આસુનદાબ (turgor pressure) ગુમાવે છે અને સંકોચાય છે,જેનાથી કોષ ઢીલો (flaccid) બને છે.
તેથી,બહિઃઆસૃતિ એ રસસંકોચન માટે જવાબદાર મુખ્ય પ્રક્રિયા છે.

(C) આસૃતિની પ્રક્રિયામાં,દ્રાવકના અણુઓનો વપરાશ કે ઉત્પાદન થતું નથી.
આસૃતિ એટલે અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા દ્રાવકના અણુઓનું વધુ દ્રાવક સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર (અલ્પસાંદ્ર દ્રાવણ) થી ઓછી દ્રાવક સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર (અતિસાંદ્ર દ્રાવણ) તરફ થતું ચોખ્ખું વહન.
દ્રાવકના અણુઓ માત્ર એક બાજુથી બીજી બાજુ સ્થળાંતર કરે છે,તેથી સિસ્ટમમાં દ્રાવકનું કુલ કદ સમાન રહે છે.

(B) રસસંકોચન (Plasmolysis) એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વનસ્પતિ કોષને કોષરસ કરતા વધુ સાંદ્રતા ધરાવતા દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે ત્યારે કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર થઈને સંકોચાય છે.
આવા દ્રાવણને $Hypertonic$ (અતિસાંદ્ર) દ્રાવણ કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે કોષને $Hypertonic$ દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે $Exosmosis$ (બહિઃઆસૃતિ) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના માધ્યમમાં જાય છે.
જેમ જેમ પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળે છે,તેમ કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે,જેના પરિણામે રસસંકોચન થાય છે.

(A) આસૃતિ એ દ્રાવક (સામાન્ય રીતે પાણી) ના અણુઓનું પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ જલક્ષમતા (ઓછી દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તારથી ઓછી જલક્ષમતા (વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ થતું સ્વયંભૂ ચોખ્ખું પ્રસરણ છે.
તેથી,પાણી ઓછી દ્રાવ્ય સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તારમાંથી વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ પ્રસરણ પામે છે.

(A) જ્યારે વનસ્પતિ કોષને નિસ્યંદિત પાણીમાં (અધિસાંદ્ર દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે અંતઃઆસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણીના અણુઓ કોષમાં પ્રવેશ કરે છે.
જેમ જેમ પાણી અંદર જાય છે,તેમ કોષના ઘટકો કોષદીવાલ પર દબાણ લાવે છે,જેને સ્ફીતતાનું દબાણ (turgor pressure) કહેવામાં આવે છે.
આના કારણે કોષ ફૂલે છે અને સ્ફીત (turgid) બને છે.

(A) જ્યારે જમીનમાં વધુ પડતા ખાતર ઉમેરવામાં આવે છે,ત્યારે જમીનના દ્રાવણમાં દ્રાવ્યની સાંદ્રતા છોડના કોષોની અંદરની સાંદ્રતા કરતા વધી જાય છે (હાઈપરટોનિક સ્થિતિ).
આ સાંદ્રતાના તફાવતને કારણે,બહિઃઆસૃતિ (Exosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી છોડના કોષોમાંથી બહાર નીકળીને જમીનમાં જાય છે.
પરિણામે,કોષો તેમનું આસુન દબાણ (turgor pressure) ગુમાવે છે,જેના કારણે છોડ કરમાઈ જાય છે.

(D) રસસંકોચન એ બહિરાસૃતિ (exosmosis) ને કારણે થાય છે,જેમાં જ્યારે કોષને અતિસાંદ્ર (hypertonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે ત્યારે પાણી કોષની બહાર નીકળી જાય છે.
જેમ પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળે છે,તેમ જીવરસ (protoplasm) સંકોચાય છે અને કોષદીવાલથી દૂર થાય છે.
પાણીના આ નુકસાન અને જીવરસના સંકોચનને કારણે કોષ તેની સ્ફીતતા ગુમાવે છે અને શિથિલ (flaccid) બની જાય છે.

(A) જ્યારે બટાકાના ટુકડાને વધુ સાંદ્ર ક્ષારના દ્રાવણમાં (હાઈપરટોનિક દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે આસપાસના દ્રાવણનું જલક્ષમતા (water potential) બટાકાના કોષો કરતા ઓછું હોય છે.
આના કારણે બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી બટાકાના કોષોમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દ્રાવણમાં જાય છે.
જેમ જેમ પાણી કોષોમાંથી બહાર નીકળે છે,તેમ તેમ કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે,જેને કોષરસ સંકોચન (plasmolysis) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,બટાકાનો ટુકડો કોષરસ સંકોચિત થાય છે.

(A) જ્યારે વનસ્પતિ કોષને હાઈપરટોનિક દ્રાવણમાં (જેમ કે $NaCl$ નું દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે કોષની બહાર દ્રાવ્યની સાંદ્રતા કોષની અંદર કરતા વધારે હોય છે.
આનાથી પાણીના પોટેન્શિયલનો તફાવત સર્જાય છે,જેના કારણે પાણી અર્ધ-પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા કોષમાંથી બહારના વાતાવરણમાં જાય છે.
આ પ્રક્રિયાને બહિઃઆસૃતિ (exosmosis) કહેવામાં આવે છે,જેના કારણે કોષ પાણી ગુમાવે છે અને તે શિથિલ (flaccid) અથવા રસસંકોચન (plasmolyzed) પામે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $A$ છે.

(D) જ્યારે પ્લાઝ્મોલાઇઝ્ડ કોષને હાઈપોટોનિક દ્રાવણમાં (કોષરસ કરતા ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતું દ્રાવણ) મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે અંતઃઆસૃતિ (endosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે.
પાણીના આ પ્રવેશને કારણે પ્રોટોપ્લાસ્ટ વિસ્તરે છે અને કોષદીવાલ પર દબાણ લાવે છે,જેનાથી કોષ ફરીથી આસુન (turgid) બને છે.
રસસંકોચનની આ ઉલટી પ્રક્રિયાને વિ-રસસંકોચન (deplasmolysis) કહેવામાં આવે છે.

(B) જ્યારે કોઈ કોષને $Hypertonic$ (અધિપરાસરી) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે કોષની બહારના દ્રાવણમાં દ્રાવ્યની સાંદ્રતા કોષની અંદરની સાંદ્રતા કરતા વધારે હોય છે.
આના કારણે પાણીના પોટેન્શિયલનો તફાવત સર્જાય છે,જેના પરિણામે $Exosmosis$ (બહિઃઆસૃતિ) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દ્રાવણમાં જાય છે.
પરિણામે,કોષ પાણી ગુમાવે છે અને સંકોચાઈ જાય છે.

(C) વનસ્પતિમાં કરમાવાની પ્રક્રિયા નીચે મુજબના ક્રમમાં થાય છે:
$1$. $Exosmosis$ (બહિઃઆસૃતિ): જ્યારે વનસ્પતિને અતિસાંદ્ર દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે અથવા પાણીની અછત સર્જાય,ત્યારે કોષમાંથી પાણી બહાર નીકળે છે.
$2$. $Plasmolysis$ (રસસંકોચન): જેમ $exosmosis$ ચાલુ રહે છે,તેમ જીવરસ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે,જેના કારણે કોષ ઢીલો (flaccid) બની જાય છે.
$3$. $Wilting$ (કરમાવું): $plasmolysis$ ને કારણે કોષોમાં આસૃતિદાબ (turgor pressure) ઘટી જવાથી વનસ્પતિના ભાગો નમી જાય છે અથવા કરમાઈ જાય છે.

(D) વનસ્પતિ કોષમાં સ્ફીતતા ત્યારે પ્રાપ્ત થાય છે જ્યારે અંતઃઆસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાં પ્રવેશ કરે છે.
જ્યારે વનસ્પતિ કોષને અધોસાંદ્ર (hypotonic) દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે પાણી આસપાસના માધ્યમમાંથી કોષની અંદર જાય છે.
પાણીના આ અંતઃપ્રવાહને કારણે કોષદીવાલ પર આસૃતિદાબ (turgor pressure) વધે છે,જેનાથી કોષ સ્ફીત બને છે.

(B) જ્યારે વનસ્પતિ કોષને સાંદ્ર (અતિપરાસરી) ક્ષારના દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે બહારના દ્રાવણનું જલક્ષમતા મૂલ્ય કોષરસ કરતા ઓછું હોય છે.
આના કારણે બહિઃઅભિસરણ (exosmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળીને આસપાસના દ્રાવણમાં જાય છે.
જેમ જેમ પાણી કોષમાંથી બહાર નીકળે છે,તેમ તેમ કોષરસપટલ કોષદીવાલથી દૂર સંકોચાય છે,આ ઘટનાને કોષરસ સંકોચન (plasmolysis) કહેવામાં આવે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $B$ છે.

(C) પ્રારંભિક પ્લાઝમોલિસિસ એ પ્લાઝમોલિસિસનો પ્રારંભિક તબક્કો છે જ્યાં કોષરસ પટલ કોષદીવાલથી અલગ થવાની શરૂઆત કરે છે.
આ ત્યારે થાય છે જ્યારે બહારનું દ્રાવણ કોષરસ કરતા થોડું વધારે સાંદ્ર (hypertonic) હોય,જેનો અર્થ છે કે બહારના દ્રાવણની આસૃતિ સાંદ્રતા કોષરસની સાંદ્રતાની લગભગ સમાન (near isotonic) હોય છે.
આ તબક્કે,કોષમાંથી પાણીનું બહારની તરફ વહન ન્યૂનતમ હોય છે અને કોષનું આસુનદાબ (turgor pressure) શૂન્ય થઈ જાય છે.

(A) મૂળ આસૃતિની પ્રક્રિયા દ્વારા જમીનમાંથી પાણીનું શોષણ કરે છે.
આસૃતિ એ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના અણુઓનું વધુ જલક્ષમતા (ઓછી દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા (વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તાર તરફનું વહન છે.
જ્યારે કોઈ દ્રાવણની આસૃતિ સાંદ્રતા કોષરસ કરતા ઓછી હોય,ત્યારે તેને $Hypotonic$ (અલ્પપરાસારી) દ્રાવણ કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે બાહ્ય માધ્યમ $Hypotonic$ હોય છે,ત્યારે પાણી મૂળના કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે,જેનાથી મૂળ પાણીનું શોષણ કરી શકે છે.

(B) મૂળના રોમ દ્વારા પાણીનું શોષણ મુખ્યત્વે આસૃતિ (osmosis) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
આસૃતિ એ પાણીના અણુઓનું વધુ જલક્ષમતા (ઓછી દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા (વધુ દ્રાવ્ય સાંદ્રતા) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા થતું વહન છે.
જ્યારે મૂળના રોમના કોષરસમાં દ્રાવ્ય પદાર્થોની સાંદ્રતા વધુ હોય છે,ત્યારે કોષની અંદરની જલક્ષમતા આસપાસની જમીનના પાણી કરતા ઓછી થઈ જાય છે.
પરિણામે,સાંદ્રતાના ઢાળને સંતુલિત કરવા માટે પાણી જમીનમાંથી મૂળના રોમના કોષોમાં પ્રવેશ કરે છે.
તેથી,વિકલ્પ $B$ સાચો જવાબ છે.

(C) જ્યારે કાપેલા ફૂલને દ્રાવણમાં મૂકવામાં આવે છે,ત્યારે તેની તાજગી તેની આસૃતિ (turgidity) જાળવી રાખવાની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે. ફૂલને થોડા ખારા (હાઈપરટોનિક) દ્રાવણમાં રાખવાથી ફૂલના કોષોમાં આસૃતિ દબાણ (osmotic pressure) ને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે. આનાથી પાણીનો વધુ પડતો વ્યય અટકે છે અને કોષોનું આસૃતિ દબાણ લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહે છે,જેનાથી ફૂલ લાંબા સમય સુધી તાજું રહે છે.

(D) હ્યુગો ડી વ્રીસ (Hugo de Vries) એ સૌપ્રથમ વનસ્પતિ કોષોમાં રસસંકોચન (plasmolysis) ની પ્રક્રિયા દર્શાવી હતી. તેમણે ખાસ કરીને વનસ્પતિની ચાલની નલિકાઓમાં રસસંકોચન થતું હોવાનું અવલોકન કર્યું અને સાબિત કર્યું હતું,જેણે જીવરસ (protoplast) ની પ્રકૃતિ અને કોષરસસ્તર (plasma membrane) ની પ્રવેશશીલતા અંગે મહત્વપૂર્ણ પુરાવા પૂરા પાડ્યા હતા.