What is living? Questions in Gujarati

(D) સજીવોના લાક્ષણિક લક્ષણોમાં વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદનશીલતાનો સમાવેશ થાય છે.
ભિન્નતા (Variation) એ સજીવોનું એક આવશ્યક લક્ષણ છે,જે ઉત્ક્રાંતિ અને અનુકૂલન માટે જવાબદાર છે.
સ્થિરતા,અમરત્વ અને કદમાં વધારો ન થવો એ સજીવોના સામાન્ય લક્ષણો નથી.

(C) જીવવિજ્ઞાનમાં,આપણે સજીવને તેના અનન્ય અને વિશિષ્ટ લક્ષણો જેવા કે વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતા દ્વારા ઓળખીએ છીએ. આ લક્ષણો સામૂહિક રીતે સજીવોને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડે છે. તેથી,જ્યારે આપણે સજીવની વ્યાખ્યા કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ ત્યારે આપણે આ વિશિષ્ટ લક્ષણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ છીએ.

(B) વિધાન $X$ સાચું છે કારણ કે સજીવની વ્યાખ્યા કરવા માટે એવા વિશિષ્ટ લક્ષણો ઓળખવા જરૂરી છે જે સજીવોને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડે છે.
વિધાન $Y$ ખોટું છે કારણ કે વૃદ્ધિ,પ્રજનન અને મૃત્યુ સજીવોમાં જોવા મળે છે,પરંતુ તે સજીવોના 'અદ્વિતીય' (defining) લક્ષણો નથી. ઉદાહરણ તરીકે,પર્વતો જેવા નિર્જીવ પદાર્થો પણ વૃદ્ધિ પામી શકે છે (પદાર્થોના જમા થવાથી),અને કેટલીક વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ કે વંધ્ય મનુષ્યો પ્રજનન કરી શકતા નથી. સભાનતા એ સજીવોનું એકમાત્ર અદ્વિતીય લક્ષણ ગણાય છે. તેથી,વિધાન $Y$ માં આપેલી યાદી સજીવના અદ્વિતીય લક્ષણોનું યોગ્ય રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરતી નથી.

(D) નિર્જીવ પદાર્થો,તેમના ગુણધર્મો અને તેમની રચનાનો અભ્યાસ મુખ્યત્વે ભૌતિક વિજ્ઞાન હેઠળ કરવામાં આવે છે.
ભૌતિક વિજ્ઞાન પ્રકૃતિના મૂળભૂત નિયમો,ઉર્જા અને દ્રવ્ય સાથે સંબંધિત છે.
રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને દ્રવ્યની રચના,બંધારણ,ગુણધર્મો અને પ્રતિક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
જીવવિજ્ઞાન એ સજીવોનો અભ્યાસ છે.
તેથી,નિર્જીવ ઘટકોની રચના અને વર્તણૂક સમજવા માટે ભૌતિક વિજ્ઞાન અને રસાયણ વિજ્ઞાન બંનેનો ઉપયોગ થાય છે.

(C) જીવવિજ્ઞાનમાં,જ્યારે આપણે 'સજીવ' એટલે શું તેની વ્યાખ્યા કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ ત્યારે આપણે સજીવના વિશિષ્ટ લક્ષણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ છીએ. આ લક્ષણો,જેમ કે ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતા,સજીવોને નિર્જીવ પદાર્થોથી અલગ પાડવા માટેના માપદંડ તરીકે કાર્ય કરે છે.

(B) સજીવો ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતા જેવા અનેક વ્યાખ્યાયિત લક્ષણો દર્શાવે છે.
$1$. પ્રજનન એ વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી કારણ કે મધમાખી (વર્કર બીઝ),ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ યુગલો જેવા ઘણા સજીવો પ્રજનન કરી શકતા નથી.
$2$. પ્રચલન એ વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી કારણ કે ઘણી વનસ્પતિઓ અને સ્થાયી પ્રાણીઓ પ્રચલન દર્શાવતા નથી.
$3$. મૃત્યુ એ તમામ સજીવો માટે એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે,પરંતુ તે 'જીવન' ને વ્યાખ્યાયિત કરતું અદ્વિતીય લક્ષણ નથી.
જોકે,આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$NCERT$ પાઠ્યપુસ્તકોમાં 'પ્રજનન' ને સજીવોના બિન-વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ તરીકે સૌથી વધુ ટાંકવામાં આવે છે કારણ કે તે તમામ સજીવોમાં જોવા મળતું નથી.

(C) સજીવો અનેક વિશિષ્ટ લક્ષણો દર્શાવે છે.
$1$. ચયાપચય એ સજીવમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સરવાળો છે અને તેને જીવનનું એક વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ માનવામાં આવે છે.
$2$. એન્ટ્રોપી એ તંત્રમાં રહેલી અસ્તવ્યસ્તતાનું માપ છે; સજીવો સતત ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને એન્ટ્રોપીને નીચી જાળવી રાખે છે,જે જીવનનો એક પાયાનો ગુણધર્મ છે.
$3$. તેથી,ચયાપચય અને ઓછી એન્ટ્રોપી જાળવી રાખવી એ બંને સજીવોના આવશ્યક લક્ષણો છે.

(A) નિર્જીવ પદાર્થોનો અભ્યાસ,જેમાં તેમની રચના,બંધારણ અને ગુણધર્મોનો સમાવેશ થાય છે,તે મુખ્યત્વે $Physics$ (ભૌતિકવિજ્ઞાન) અને $Chemistry$ (રસાયણવિજ્ઞાન) ના સિદ્ધાંતો દ્વારા સમજાવી શકાય છે.
ભૌતિકવિજ્ઞાન પ્રકૃતિના મૂળભૂત નિયમો,ઉર્જા અને દ્રવ્ય સાથે સંબંધિત છે,જ્યારે રસાયણવિજ્ઞાન પદાર્થોના બંધારણ,રચના અને પ્રતિક્રિયાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
જીવવિજ્ઞાન એ સજીવોનો અભ્યાસ છે,તેથી તેનો ઉપયોગ નિર્જીવ ઘટકોના ગુણધર્મો સમજાવવા માટે થતો નથી.

(C) સજીવો સભાનતા અથવા બાહ્ય ઉત્તેજનાઓ પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપવાનો ગુણધર્મ ધરાવે છે. તેઓ તેમના પર્યાવરણને અનુભવે છે અને પ્રકાશ,પાણી,તાપમાન,પ્રદૂષકો વગેરે જેવા વિવિધ પર્યાવરણીય પરિબળો સામે પ્રતિભાવ આપે છે. પર્યાવરણીય પરિબળોને અનુભવવાની અને તેનો પ્રતિભાવ આપવાની આ ક્ષમતા તમામ સજીવોનું એક લાક્ષણિક લક્ષણ છે.

(A) જૈવિક સંગઠનના ક્રમમાં,અવલોકનનું કદ વિજ્ઞાનની શાખા નક્કી કરે છે.
$1$. ઉપસૂક્ષ્મદર્શી કક્ષામાં અણુઓ અને અંગિકાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ જૈવરસાયણવિજ્ઞાન કે આણ્વિય જીવવિજ્ઞાનમાં થાય છે,પેશી કક્ષામાં નહીં.
$2$. સૂક્ષ્મદર્શી કક્ષામાં કોષો અને પેશીઓનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ જીવવિજ્ઞાનમાં થાય છે.
$3$. દ્રશ્ય કક્ષામાં અંગતંત્રો અને સજીવોનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ જીવવિજ્ઞાનમાં થાય છે.
$4$. સંકાલ્પનિક કક્ષામાં વસતિઓ અને સમુદાયોનો સમાવેશ થાય છે,જેનો અભ્યાસ પરિસ્થિતિવિદ્યામાં થાય છે.
તેથી,જોડ $A$ અસંગત છે કારણ કે પેશીઓ ઉપસૂક્ષ્મદર્શી નથી; તે સૂક્ષ્મદર્શી છે.

(A) વનસ્પતિઓમાં કોષ વિભાજન તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન સતત થતું રહે છે,જેના કારણે તેઓ અનિશ્ચિત સમય સુધી વૃદ્ધિ પામે છે.
પ્રાણીઓમાં વૃદ્ધિ માત્ર અમુક ઉંમર સુધી જ જોવા મળે છે,ત્યારબાદ કોષ વિભાજન મુખ્યત્વે માત્ર ગુમાવેલા કોષોને બદલવા પૂરતું જ મર્યાદિત રહે છે.

(C) સજીવોમાં વૃદ્ધિ એ એક લાક્ષણિક ગુણધર્મ છે.
વનસ્પતિઓમાં,કોષ વિભાજન દ્વારા વૃદ્ધિ તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન સતત જોવા મળે છે.
જો કે,પ્રાણીઓમાં,વૃદ્ધિ માત્ર અમુક ઉંમર સુધી જ જોવા મળે છે.
પુખ્તતા પ્રાપ્ત કર્યા પછી,પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે કદમાં વધવાનું બંધ કરે છે,જોકે કોષોનું વિભાજન ક્ષતિગ્રસ્ત કોષોને બદલવા અથવા પેશીઓના સમારકામ માટે ચાલુ રહે છે.
તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(D) સજીવો,જેમાં વનસ્પતિનો પણ સમાવેશ થાય છે,તે બાહ્ય ઉત્તેજના સામે $\text{સભાનતા}$ અથવા $\text{પ્રતિક્રિયા}$ દર્શાવવાનો ગુણધર્મ ધરાવે છે.
વનસ્પતિઓ વિવિધ બાહ્ય પરિબળો જેવા કે $\text{પ્રકાશ}$ (પ્રકાશાનુવર્તન),$\text{પાણી}$ (જલાનુવર્તન),$\text{તાપમાન}$ (તાપમાન-આવર્તન),$\text{પ્રદૂષકો}$ અને અન્ય સજીવો સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે.
આમ,વનસ્પતિ વિકલ્પોમાં આપેલા તમામ પરિબળો સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે,તેથી સાચો જવાબ $\text{આપેલ}$ $\text{તમામ}$ છે.

(C) સૌથી સરળ આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) થી લઈને સૌથી જટિલ સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotes) સુધીના તમામ જીવંત સજીવોમાં તેમના પર્યાવરણને અનુભવવાની અને પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા હોય છે. આ ગુણધર્મ,જેને સભાનતા (consciousness) અથવા સંવેદનશીલતા (irritability) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,તે જીવંત સજીવોનું એક મુખ્ય લક્ષણ છે. તેથી,તેઓ પર્યાવરણીય સંકેતો પ્રત્યે સંવેદના અને પ્રતિક્રિયા બંને દર્શાવે છે.

(B) વૃદ્ધિને દળમાં વધારો અને વ્યક્તિઓની સંખ્યામાં વધારો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
વનસ્પતિઓમાં,કોષવિભાજન દ્વારા વૃદ્ધિ તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન સતત થાય છે.
જો કે,પ્રાણીઓમાં,આ વૃદ્ધિ માત્ર અમુક ઉંમર સુધી જ જોવા મળે છે.
તેથી,એ વિધાન કે સજીવો તેમના જન્મ પછી જીવનપર્યંત તેમના દેહના કદમાં વધારો કરતા રહે છે તે ખોટું છે,કારણ કે તે તમામ સજીવો (ખાસ કરીને પ્રાણીઓ) ને લાગુ પડતું નથી.

(D) $1$. જાતિની વ્યાખ્યા મુજબ,એક જ જાતિના સજીવો પરસ્પર પ્રજનન કરીને ફળદ્રુપ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
$2$. તેથી,વિધાન $(A)$ ખોટું છે કારણ કે એક જ જાતિના સજીવો પરસ્પર પ્રજનન કરી શકે છે.
$3$. કારણ $(R)$ સાચું છે કારણ કે ફલન એ નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ છે જેનાથી દ્વિતીય $(2n)$ ફલિતાંડ બને છે.
$4$. આમ,વિધાન $(A)$ ખોટું છે અને કારણ $(R)$ સાચું છે,તેથી સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(D) તમામ સજીવોમાં ચયાપચય,પર્યાવરણ પ્રત્યેની સભાનતા અને અનુકૂલન એ જીવનના મુખ્ય લક્ષણો તરીકે જોવા મળે છે. જોકે,પ્રજનન એ તમામ સજીવોનું સાર્વત્રિક લક્ષણ નથી. ઉદાહરણ તરીકે,વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ યુગલો પ્રજનન કરી શકતા નથી,છતાં તેઓ સજીવ ગણાય છે. તેથી,પ્રજનનને જીવનનું સર્વવ્યાપી લક્ષણ ગણી શકાય નહીં.

(C) પ્રજનન એ સજીવોનું એક લક્ષણ છે,પરંતુ તે જીવનનું સર્વગ્રાહી વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી.
ઘણા એવા સજીવો છે જે પ્રજનન કરી શકતા નથી,જેમ કે વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ દંપતીઓ.
આ સજીવો જીવંત છે પરંતુ પ્રજનન કરી શકતા નથી.
તેથી,પ્રજનનને સજીવોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ ગણી શકાય નહીં.

(D) સજીવો તેમના આસપાસના વાતાવરણ કે પર્યાવરણને અનુભવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ પ્રત્યેનો આ પ્રતિભાવ વિવિધ સ્વરૂપે હોઈ શકે છે:
$1$. ભૌતિક: સજીવો પ્રકાશ,તાપમાન,પાણી અને સ્પર્શ જેવા ભૌતિક પરિબળો પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપે છે.
$2$. રાસાયણિક: સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં હાજર રાસાયણિક પદાર્થો (જેમ કે ફેરોમોન્સ અથવા પોષક તત્વો) પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપે છે.
$3$. જૈવિક: સજીવો તેમના પર્યાવરણમાં રહેલા અન્ય સજીવો (જેમ કે શિકારીઓ અથવા સહજીવી ભાગીદારો) પ્રત્યે પ્રતિભાવ આપે છે.
તેથી,અનુભૂતિના આ તમામ સ્વરૂપો સજીવોના લક્ષણો છે.

(D) મૃત્યુ એ એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે નિવસનતંત્રમાં અનેક કાર્યો કરે છે:
$1$. તે દરેક જાતિની વસ્તીને મર્યાદિત રાખવા માટે એક નિયમનકારી પદ્ધતિ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેથી વસ્તી વધારો અને સંસાધનોનો અભાવ અટકાવી શકાય.
$2$. તે પોષક તત્ત્વોના પુનઃચક્રીયકરણમાં મદદ કરે છે; મૃત દેહમાં રહેલા કાર્બનિક દ્રવ્યોનું વિઘટન થવાથી આવશ્યક તત્ત્વો પર્યાવરણમાં પાછા ફરે છે,જેનો ઉપયોગ અન્ય સજીવો કરી શકે છે.
$3$. શારીરિક દ્રષ્ટિએ,મૃત્યુ ઘણીવાર જૈવિક પ્રણાલીઓમાં એન્ટ્રોપી (અવ્યવસ્થા) ના વધારા સાથે સંકળાયેલું છે,જે મહત્વપૂર્ણ અંગોની નિષ્ફળતા અને જીવન પ્રક્રિયાઓના અંત તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,આપેલા તમામ વિધાનો સાચા છે.

(A) જીવવિજ્ઞાનના અભ્યાસ અને જીવનની દાર્શનિક સમજણના સંદર્ભમાં,$\text{મૃત્યુ}$ ને ઘણીવાર એક રહસ્યમય ઘટના તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. જ્યારે ફલન,પરફલન અને વિકાસ એ ચોક્કસ પદ્ધતિઓ ધરાવતી અવલોકનક્ષમ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ છે,ત્યારે મૃત્યુ સમયે જીવંત અવસ્થામાંથી નિર્જીવ અવસ્થામાં થતા પરિવર્તનનું ચોક્કસ સ્વરૂપ એ ઊંડા સંશોધનનો વિષય છે.

(D) સજીવો તેમના પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે.
$1$. બાહ્ય રચનાકીય અનુકૂલન: સજીવો પર્યાવરણને અનુરૂપ પોતાની શારીરિક રચનામાં ફેરફાર કરે છે.
$2$. વર્તણૂકીય અનુકૂલન: સજીવો પર્યાવરણના ઉત્તેજકો સામે પોતાની પ્રતિક્રિયા કે વર્તનમાં ફેરફાર કરે છે.
$3$. દેહધાર્મિક અનુકૂલન: સજીવો ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવા માટે તેમની આંતરિક ચયાપચયની કે કાર્યકારી પ્રક્રિયાઓમાં ફેરફાર કરે છે.
આમ,સજીવો પર્યાવરણમાં ટકી રહેવા માટે આ તમામ વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ કરે છે,તેથી સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) વિધાન $A$ સાચું છે કારણ કે મૃત્યુ એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે જે જાતિની વસ્તીના કદને નિયંત્રિત કરે છે અને વધુ પડતી વસ્તીને અટકાવે છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે જ્યારે સજીવ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે તેનું શરીર વિઘટન પામે છે,જે આવશ્યક પોષક તત્વો અને દ્રવ્યોને પર્યાવરણમાં પાછા મુક્ત કરે છે,આમ પોષક ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.
પર્યાવરણમાં દ્રવ્યોનું પાછા ફરવું (કારણ $R$) એ મૃત્યુનું પરિણામ છે,અને મૃત્યુ એ વસ્તીને મર્યાદિત કરતી પ્રક્રિયા છે (વિધાન $A$),તેથી કારણ $R$ એ વિધાન $A$ માં દર્શાવેલ પ્રક્રિયા માટે તાર્કિક આધાર પૂરો પાડે છે. તેથી,$R$ એ $A$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(C) ચયાપચય,વૃદ્ધિ અને વિકાસ એ તમામ સજીવોમાં જોવા મળતા પાયાના લક્ષણો છે. જોકે,પ્રજનન એ તમામ સજીવોનું સાર્વત્રિક લક્ષણ નથી. ઉદાહરણ તરીકે,વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ યુગલો પ્રજનન કરી શકતા નથી,છતાં તેઓ સજીવ ગણાય છે.

(D) સજીવો વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતા જેવા અનેક લાક્ષણિક ગુણધર્મો દર્શાવે છે.
મૃત્યુ એ તમામ સજીવો માટે એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે,કારણ કે તેમનું આયુષ્ય મર્યાદિત હોય છે.
અમરત્વ એ સજીવોનું લક્ષણ નથી,કારણ કે દરેક સજીવ અંતે વૃદ્ધત્વ અને મૃત્યુ પામે છે.
તેથી,અમરત્વ એ સાચો જવાબ છે.

(A) સજીવો ખુલ્લી પ્રણાલીઓ છે જે તેમના પર્યાવરણમાંથી સતત ઉર્જા મેળવીને ઓછી એન્ટ્રોપી (ઉચ્ચ વ્યવસ્થા) ની સ્થિતિ જાળવી રાખે છે. ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના બીજા નિયમ મુજબ,અલગ પડેલી પ્રણાલીમાં એન્ટ્રોપી હંમેશા વધે છે. જોકે,સજીવો ઉર્જા (ખોરાક અથવા સૂર્યપ્રકાશના સ્વરૂપમાં) મેળવીને અને એન્ટ્રોપી (ગરમી અને કચરાના સ્વરૂપમાં) બહાર કાઢીને આનો સામનો કરે છે. તેથી,તેમની જટિલ અને વ્યવસ્થિત રચના જાળવી રાખવા માટે,આંતરિક મુક્ત શક્તિનો ઉપયોગ એન્ટ્રોપીને ઓછી રાખવા માટે થાય છે,જેનો અર્થ છે કે સજીવની અંદરની એન્ટ્રોપી તેના આસપાસના વાતાવરણની તુલનામાં ઘટે છે.

(C) જીવવિજ્ઞાનમાં,સજીવોને વૃદ્ધિ,પ્રજનન,પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદના અને ચયાપચય જેવા ચોક્કસ લક્ષણો દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
જોકે,પ્રજનન એ તમામ સજીવોનું વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી કારણ કે ઘણા સજીવો,જેમ કે વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ દંપતીઓ,પ્રજનન કરી શકતા નથી.
તેથી,પ્રજનનને સજીવોનું સર્વસમાવેશક વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ ગણી શકાય નહીં.

(B) સજીવો જટિલ એકમો છે જે વિવિધ સ્તરે સંગઠન અને અભિવ્યક્તિ દર્શાવે છે.
$1$. ભૌતિક અભિવ્યક્તિ: સજીવો હલનચલન,વૃદ્ધિ અને ઉત્તેજના સામે પ્રતિભાવ જેવી ભૌતિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પર્યાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે.
$2$. રાસાયણિક અભિવ્યક્તિ: કોષની અંદર થતી તમામ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ,જેમ કે શ્વસન,પાચન અને જૈવ-અણુઓનું સંશ્લેષણ,મૂળભૂત રીતે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ છે.
$3$. જૈવિક અભિવ્યક્તિ: આ જીવનની પ્રક્રિયાઓ,પ્રજનન અને ઉત્ક્રાંતિના અનુકૂલનોને દર્શાવે છે જે જીવનને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
$4$. દૈહિક (Somatic) અભિવ્યક્તિ: 'દૈહિક' શબ્દ ખાસ કરીને બહુકોષીય સજીવોના શરીરના કોષો (પ્રજનન કોષો સિવાયના) માટે વપરાય છે. જોકે દૈહિક કોષો અસ્તિત્વ ધરાવે છે,પરંતુ 'દૈહિક' એ જીવનની અભિવ્યક્તિની મૂળભૂત શ્રેણી નથી,અન્ય ત્રણ વિકલ્પો સજીવ તંત્રના કાર્યાત્મક અને બંધારણીય આધારને રજૂ કરે છે.

(B) કોઈપણ જાતિની વસ્તી મૃત્યુની પ્રક્રિયા દ્વારા નિયંત્રિત રહે છે. પ્રજનન વસ્તીમાં સજીવોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે,જ્યારે મૃત્યુ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વસ્તીનું કદ અનંત સુધી વધતું નથી,જેનાથી નિવસનતંત્રનું સંતુલન જળવાઈ રહે છે. તેથી,મૃત્યુ એ એક પાયાનું લક્ષણ છે જે વસ્તીના કદનું નિયમન કરે છે.

(A) પ્રજનન એ સજીવોનું એક પાયાનું લક્ષણ છે.
વિધાન $S$ સાચું છે કારણ કે પ્રજનનને પરિણામે સજીવોની સંખ્યામાં વધારો થાય છે,જેનાથી વસ્તીનું કદ વધે છે.
કારણ $R$ પણ સાચું છે કારણ કે પ્રજનનમાં સજીવો પોતાની જેવી જ સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે જે પિતૃઓ સાથે સમાનતા ધરાવે છે.
સજીવોની સંખ્યામાં વધારો એ પિતૃઓ દ્વારા નવી સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાનું સીધું પરિણામ હોવાથી,$R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.
તેથી,$S$ અને $R$ બંને સાચા છે અને $R$ એ $S$ ની સાચી સમજૂતી છે.

(A) સજીવોને વૃદ્ધિ,પ્રજનન,હલનચલન અને હોમિયોસ્ટેસિસ (સમસ્થિતિ) જાળવવા જેવા વિવિધ જૈવિક કાર્યો કરવા માટે ઊર્જાની જરૂર હોય છે. આ ઊર્જા કોષોમાં થતી ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ખોરાક એ પોષક તત્વોનો સ્ત્રોત છે,પરંતુ તેમાંથી ઊર્જા મુક્ત કરવા માટે તેનું પાચન અને ચયાપચય થવું જરૂરી છે,જેનો ઉપયોગ સજીવ જીવન ટકાવી રાખવા માટે કરે છે. તેથી,તમામ જૈવિક પ્રવૃત્તિઓ માટે ઊર્જા એ પાયાની જરૂરિયાત છે.

(B) ચયાપચય એ સજીવ શરીરમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સરવાળો છે. તેમાં જીવન ટકાવી રાખવા માટે એકસાથે થતી હજારો જટિલ જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે ચય (અણુઓનું નિર્માણ) અને અપચય (અણુઓનું વિઘટન). તેથી,તેને તમામ સજીવોનું લાક્ષણિક લક્ષણ માનવામાં આવે છે.

(D) સજીવો જીવનને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે વિવિધ પ્રકારના આવિષ્કારો દર્શાવે છે.
$1$. દૈહિક આવિષ્કાર સજીવમાં થતી શારીરિક વૃદ્ધિ અને બંધારણીય ફેરફારોને સૂચવે છે.
$2$. જૈવિક આવિષ્કારમાં ચયાપચય,પ્રજનન અને સભાનતા જેવી પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.
$3$. રાસાયણિક આવિષ્કારમાં કોષોની અંદર થતી જટિલ જૈવ-રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે,જેમ કે ઉત્સેચક-પ્રેરિત માર્ગો.
આ તમામ પ્રક્રિયાઓ સજીવોના આવશ્યક લક્ષણો હોવાથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) દરેક સજીવ,સાદા આદિકોષકેન્દ્રીય સજીવોથી લઈને જટિલ સુકોષકેન્દ્રીય સજીવો સુધી,તેમની આસપાસના વાતાવરણ કે પર્યાવરણને અનુભવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ ઘટનાને સભાનતા (Consciousness) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે સજીવોનું એક મુખ્ય લક્ષણ છે,કારણ કે તેઓ પ્રકાશ,પાણી,તાપમાન,પ્રદૂષકો અને અન્ય સજીવો જેવા વિવિધ પર્યાવરણીય ઉત્તેજનાઓ સામે પ્રતિચાર આપે છે.

(A) પેશીના ગુણધર્મો તેના ઘટક કોષોમાં હાજર હોતા નથી,પરંતુ તે ઘટક કોષો વચ્ચેની આંતરક્રિયાના પરિણામે ઉદ્ભવે છે.
તે જ રીતે,કોષીય અંગિકાઓના ગુણધર્મો અંગિકાના આણ્વિય ઘટકોમાં હોતા નથી,પરંતુ અંગિકાના આણ્વિય ઘટકો વચ્ચેની આંતરક્રિયાના પરિણામે ઉદ્ભવે છે.
આ આંતરક્રિયાઓ સંગઠનના ઉચ્ચ સ્તરે 'ઉદ્ભવતા ગુણધર્મો' (Emergent properties) તરીકે ઓળખાય છે.
આ ઘટના સંગઠનાત્મક જટિલતાના તમામ સ્તરો પર સાચી છે.

(A) સજીવો જે રહસ્યમય ગુણ ધરાવે છે તે વારસાગમન (Inheritance) જાળવી રાખવાની ક્ષમતા છે. આ ગુણધર્મ સજીવોને તેમની આનુવંશિક માહિતી એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં વહન કરવાની મંજૂરી આપે છે,જે જીવનની સાતત્યતા અને જાતિના લક્ષણોને જાળવી રાખવા માટે અત્યંત આવશ્યક છે.

(A) ચયાપચય એ સજીવમાં થતી તમામ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો સરવાળો છે.
વૃદ્ધિને દળમાં વધારો અને સજીવોની સંખ્યામાં વધારો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
સજીવોમાં,વૃદ્ધિ એ ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓનું પરિણામ છે જ્યાં પ્રોટોપ્લાઝમનું સંશ્લેષણ તેના વિઘટન કરતા વધારે હોય છે (એનાબોલિઝમ > કેટાબોલિઝમ).
તેથી,વૃદ્ધિને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓનું સીધું પરિણામ માનવામાં આવે છે.

(D) ચેતના (Consciousness) એ તમામ જીવંત સજીવોનો એક લાક્ષણિક ગુણધર્મ છે.
સૌથી સાદા આદિકોષકેન્દ્રી (prokaryotes) થી લઈને સૌથી જટિલ સુકોષકેન્દ્રી (eukaryotes) સજીવો સુધીના તમામ સજીવો પર્યાવરણીય સંકેતોને પારખવા અને તેના પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા આપવા માટે સક્ષમ હોય છે,જે ભૌતિક,રાસાયણિક અથવા જૈવિક હોઈ શકે છે.
તેથી,પર્યાવરણને પારખવાની અને ઉત્તેજના સામે પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા એ જીવનનું સાર્વત્રિક લક્ષણ છે.

(C) પેશીના ગુણધર્મો તેના ઘટક કોષોમાં જોવા મળતા નથી,પરંતુ તે ઘટક કોષો વચ્ચે થતી આંતરક્રિયાઓના પરિણામે ઉદ્ભવે છે. આ જૈવિક તંત્રમાં ઉદ્ભવતા ગુણધર્મોનું એક ઉદાહરણ છે,જ્યાં જટિલતાના ઉચ્ચ સ્તરે જોવા મળતા લક્ષણો તેના વ્યક્તિગત ઘટકોમાં જોવા મળતા નથી.

(D) સજીવોના લાક્ષણિક ગુણધર્મોમાં વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતાનો સમાવેશ થાય છે.
$1$. વૃદ્ધિ એ તમામ સજીવોનો ગુણધર્મ છે,જોકે તે એકમાત્ર વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ નથી કારણ કે નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ સપાટી પર પદાર્થોના જમા થવાથી વૃદ્ધિ પામી શકે છે.
$2$. પ્રજનન એ જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા સજીવો સંતતિ ઉત્પન્ન કરે છે. જોકે,તે વ્યાખ્યાયિત ગુણધર્મ નથી કારણ કે ઘણા સજીવો જેવા કે વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,ખચ્ચર અને વંધ્ય માનવ યુગલો પ્રજનન કરી શકતા નથી.
$3$. પ્રચલન એ તમામ સજીવોનું સાર્વત્રિક લક્ષણ નથી (દા.ત.,વનસ્પતિઓ સ્થાયી હોય છે).
$4$. તેથી,એવું વિધાન કે દરેક સજીવ પ્રચલન અને પ્રજનન કરે છે,પરંતુ વૃદ્ધિ કરે તે જરૂરી નથી,તે ખોટું છે કારણ કે વૃદ્ધિ એ તમામ સજીવોનો પાયાનો ગુણધર્મ છે,જ્યારે પ્રચલન એ સાર્વત્રિક લક્ષણ નથી.

(B) મૃત્યુ એ સજીવને જીવંત રાખતી તમામ જૈવિક ક્રિયાઓનો કાયમી અંત છે. થર્મોડાયનેમિક્સની દ્રષ્ટિએ,જીવંત તંત્રો સતત ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને ઓછી એન્ટ્રોપી (ઉચ્ચ વ્યવસ્થા) જાળવી રાખે છે. જ્યારે સજીવ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે તે આ વ્યવસ્થા જાળવી શકતું નથી અને તંત્ર મહત્તમ એન્ટ્રોપી (અવ્યવસ્થા/પર્યાવરણ સાથે સંતુલન) તરફ આગળ વધે છે. પરિણામે,ચયાપચયની ક્રિયાઓ અટકી જાય છે અને સજીવ કાર્ય કરવાનું બંધ કરી દે છે. તેથી,વિકલ્પ $B$ એ મૃત્યુની જૈવિક અને થર્મોડાયનેમિક વ્યાખ્યા સાથે સુસંગત વિધાન છે.

(A) જૈવિક દ્રષ્ટિકોણથી,જ્યારે સજીવની શારીરિક પ્રક્રિયાઓ કાર્ય કરવાનું બંધ કરે છે ત્યારે તેનું મૃત્યુ થાય છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે સજીવના કોષો,પેશીઓ અને અંગો હોમિયોસ્ટેસિસ (સમસ્થિતિ) જાળવવાની અને ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓ કરવાની તેમની ક્ષમતા ગુમાવે છે. જોકે મૃત્યુ એ જીવનચક્રનો એક ભાગ છે,પરંતુ મૃત્યુની ઘટના માટેની વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી એ કોષીય અને દૈહિક કાર્યોનું બંધ થવું છે. તેથી,સજીવના બધા કોષો મૃત બને છે તે વિધાન સજીવના મૃત્યુ માટેની સૌથી સચોટ વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી છે.

(D) જૈવિક અને ઉષ્માગતિશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં,મૃત્યુને ઘણીવાર સંગઠિત ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓના અટકવા તરીકે જોવામાં આવે છે.
એન્ટ્રોપી એ તંત્રમાં રહેલી અવ્યવસ્થા અથવા અસ્તવ્યસ્તતાનું માપ છે.
સજીવો સતત ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને તેમની આંતરિક રચનાઓને વ્યવસ્થિત રાખીને ઓછી એન્ટ્રોપીની સ્થિતિ જાળવી રાખે છે.
મૃત્યુ પછી,સજીવ આ વ્યવસ્થા જાળવી શકતું નથી,જેના પરિણામે જૈવિક તંત્રમાં મહત્તમ અવ્યવસ્થા અથવા મહત્તમ એન્ટ્રોપીની સ્થિતિ સર્જાય છે.

(B) વિધાન $P$ સાચું છે કારણ કે સજીવની વ્યાખ્યા સજીવોના વિશિષ્ટ લક્ષણો જેવા કે વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય,કોષીય આયોજન અને સભાનતાને આધારે કરવામાં આવે છે.
વિધાન $Q$ ખોટું છે કારણ કે વૃદ્ધિ,પ્રજનન અને સભાનતા એ સજીવોના લક્ષણો છે,પરંતુ તે બધા જ 'અદ્વિતીય' કે 'વ્યાખ્યાયિત' લક્ષણો નથી. ઉદાહરણ તરીકે,વૃદ્ધિ અને પ્રજનન બધા જ સજીવોમાં જોવા મળતા નથી (જેમ કે વંધ્ય કામદાર મધમાખીઓ,વંધ્ય માનવ યુગલો). વધુમાં,મૃત્યુ એ જૈવિક પ્રક્રિયા છે પરંતુ તે સજીવ અને નિર્જીવને અલગ પાડવા માટે ચયાપચય કે કોષીય આયોજનની જેમ વ્યાખ્યાયિત લક્ષણ નથી. તેથી,આ બધાને 'અદ્વિતીય' લક્ષણો ગણાવતું વિધાન વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટું છે.

(A) વિધાન $P$ સાચું છે કારણ કે સજીવો વૃદ્ધિ,પ્રજનન,ચયાપચય અને ઉત્તેજના સામે પ્રતિચાર જેવી ચોક્કસ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
વિધાન $Q$ પણ સાચું છે કારણ કે દરેક સજીવને જીવનની પ્રક્રિયાઓ કરવા માટે ઊર્જાની જરૂર હોય છે,જે ઊર્જાના રૂપાંતરણ સાથે સંકળાયેલી ચયાપચયની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે.
જોકે,વિધાન $P$ જીવનના સામાન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,જ્યારે વિધાન $Q$ ઊર્જાની પાયાની જરૂરિયાતનો ઉલ્લેખ કરે છે. વિધાન $P$ એ સમજાવતું નથી કે ઊર્જાનું રૂપાંતરણ શા માટે જરૂરી છે; તેથી,વિધાન $P$ એ વિધાન $Q$ ની યોગ્ય સમજૂતી નથી.

(D) જ્યારે કોઈ સજીવનું તેના નામ સાથે સચોટ અને ચોક્કસ વર્ણન કરવામાં આવે,ત્યારે તેને $Characterization$ (લક્ષણીકરણ) કહેવામાં આવે છે.
$1$. $Characterization$ માં સજીવના લક્ષણોને સમજવાનો સમાવેશ થાય છે.
$2$. $Identification$ (ઓળખવિધિ) એ સજીવને જાણીતા વર્ગીકરણ જૂથમાં યોગ્ય રીતે મૂકવાની પ્રક્રિયા છે.
$3$. $Nomenclature$ (નામાધિકરણ) એ સજીવને પ્રમાણિત નામ આપવાની પ્રક્રિયા છે.
$4$. $Classification$ (વર્ગીકરણ) એ સજીવોને સમાનતા અને તફાવતના આધારે જૂથોમાં વહેંચવાની પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સજીવના લક્ષણોના વર્ણન માટેનો સાચો શબ્દ $Characterization$ (લક્ષણીકરણ) છે.

(C) વર્ગીકરણની પ્રક્રિયાનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
$1$) લક્ષણીકરણ
$2$) ઓળખવિધિ
$3$) વર્ગીકરણ
$4$) નામકરણ.
તેથી,પ્રથમ તબક્કો લક્ષણીકરણ છે.

(D) નામાધિકરણ એ સાર્વત્રિક રીતે સ્વીકૃત નિયમોના સમૂહ અનુસાર સજીવોને વિશિષ્ટ અને યોગ્ય નામ આપવાની પદ્ધતિ છે.
ઓળખવિધિ એ સજીવની ઓળખ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા છે.
વર્ગીકરણ એ અવલોકનક્ષમ લક્ષણોના આધારે સજીવોને વિવિધ શ્રેણીઓમાં જૂથબદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયા છે.
તેથી,સાચો જવાબ $D$ છે.

(A) ઓળખવિધિ એ સજીવને જાણીતા વર્ગીકરણ જૂથમાં યોગ્ય રીતે મૂકવાની પ્રક્રિયા છે. આ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે સજીવની સરખામણી અગાઉથી જાણીતા સજીવોના વર્ણન સાથે કરવામાં આવે. તેથી,સજીવની ઓળખ માટે તેનું સચોટ વર્ણન હોવું આવશ્યક છે.

(A) વર્ગીકરણ (Taxonomy) એ વિજ્ઞાનની એવી શાખા છે જે સજીવોના લક્ષણીકરણ,ઓળખ,નામકરણ અને વર્ગીકરણ સાથે સંબંધિત છે.
વિકલ્પ $A$ ખોટો છે કારણ કે વર્ગીકરણમાં પ્રથમ કક્ષાએ સજીવોને 'અર્થપૂર્ણ જૂથો' માં વહેંચવામાં આવતા નથી; તેના બદલે,તેમાં સૌ પ્રથમ સજીવોના લક્ષણોની ઓળખ અને વર્ણન કરવામાં આવે છે.
વિકલ્પો $B$,$C$ અને $D$ એ વર્ગીકરણના પાયાના પાસાઓ છે: તે વર્ગીકરણ માટે એક અનુકૂળ પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે,તે નિરીક્ષણ કરી શકાય તેવા લક્ષણો પર આધારિત છે અને નામકરણ માટે પ્રમાણિત નિયમોનું પાલન કરે છે.