Leaf Questions in Gujarati

(A) $Phyllode$ (પર્ણસદ્રશ) એ પર્ણદંડ અથવા પર્ણની ધરી (rachis) ના રૂપાંતરણ દ્વારા બનેલી લીલી,વિસ્તૃત,પર્ણ જેવી રચના છે.
તે પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે અને સામાન્ય રીતે $Acacia$ $auriculiformis$ જેવી વનસ્પતિઓમાં પાણીનો વ્યય ઘટાડવા માટે જોવા મળે છે.

(B) પર્ણવિન્યાસ એ પ્રકાંડ અથવા શાખા પર પર્ણોની ગોઠવણીની ભાત છે.
ડિસ્ટિકસ પર્ણવિન્યાસમાં,પર્ણો પ્રકાંડની વિરુદ્ધ બાજુઓ પર બે ઊભી હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
અપૂર્ણાંક $1/2$ સૂચવે છે કે પર્ણો $180^o$ (વર્તુળના અડધા ભાગ) ના ખૂણે અલગ પડેલા છે.
આનો અર્થ એ છે કે $3^{rd}$ પર્ણ સીધું $1^{st}$ પર્ણની ઉપર આવેલું હોય છે,જે બે પર્ણો પછી $360^o$ નું એક સંપૂર્ણ ચક્ર પૂર્ણ કરે છે.
તેથી,$3^{rd}$ પર્ણ $2^{nd}$ પર્ણની સાપેક્ષમાં $180^o$ ના ખૂણે $1^{st}$ પર્ણ પર આવેલું હોય છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
સ્થાયી (Persistent) અથવા સદાબહાર પાંદડાં છોડ પર એક વર્ષ કરતાં વધુ સમય સુધી રહે છે અને અલગ-અલગ સમયે વ્યક્તિગત રીતે ખરી પડે છે,જેથી છોડ આખું વર્ષ સદાબહાર દેખાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Eucalyptus$ (નીલગિરી).

(B) આંતરપર્ણદંડસ્થ ઉપપર્ણો એ ઉપપર્ણોની એક વિશિષ્ટ ગોઠવણી છે,જેમાં ઉપપર્ણો સામસામે આવેલા પર્ણોના પર્ણદંડની વચ્ચે આવેલા હોય છે. આ લાક્ષણિકતા સામાન્ય રીતે $Rubiaceae$ કુળમાં,ખાસ કરીને $Ixora$ અને $Hamelia$ જેવી પ્રજાતિઓમાં જોવા મળે છે.

(C) સંયુક્ત પર્ણ એ એક જ પર્ણ છે જેમાં પર્ણપત્ર સ્પષ્ટ ભાગોમાં વહેંચાયેલું હોય છે જેને પર્ણિકાઓ કહેવાય છે.
મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબ છે:
$1$. શાખા (પ્રકાંડ) તેના પર્ણોના કક્ષમાં કલિકાઓ ધરાવે છે.
$2$. સંયુક્ત પર્ણની પર્ણિકાઓના કક્ષમાં કલિકાઓ હોતી નથી.
$3$. સમગ્ર સંયુક્ત પર્ણ તેના કક્ષમાં (પર્ણદંડ અને પ્રકાંડના જોડાણ પર) કલિકા ધરાવે છે,પરંતુ વ્યક્તિગત પર્ણિકાઓમાં કલિકાઓ હોતી નથી.
તેથી,પર્ણિકાઓના કક્ષમાં કલિકાઓનો અભાવ એ મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે જે સંયુક્ત પર્ણને સાદા પર્ણો ધરાવતી શાખાથી અલગ પાડે છે.

(C) જે ઘટનામાં એક જ વનસ્પતિમાં વિવિધ આકાર અને કદના પર્ણો જોવા મળે છે તેને $Heterophylly$ (વિષમપર્ણીતા) કહેવામાં આવે છે.
આ $Limnophila$ અને $Ranunculus$ (બટરકપ) જેવી ઉભયજીવી વનસ્પતિઓમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે,જ્યાં પાણીમાં ડૂબેલા પર્ણોનો આકાર હવામાં રહેલા પર્ણો કરતા અલગ હોય છે.
$Heterozygosity$ એ જનીનિક સ્થિતિ છે,$Heterosis$ એ સંકર ઓજસ છે,અને $Phyllotaxy$ એ પ્રકાંડ પર પર્ણોની ગોઠવણીની ભાત છે.

(A) $Ptyxis$ (પ્ટિક્સિસ) એ કળીમાં વ્યક્તિગત પર્ણપત્ર (lamina) કેવી રીતે ગડી થયેલું અથવા વળેલું છે તેની ચોક્કસ રીત દર્શાવે છે,જે અન્ય પર્ણોની ગોઠવણીથી સ્વતંત્ર હોય છે.
$Vernation$ (વર્નેશન) એ કળીમાં એકબીજાની સાપેક્ષમાં પર્ણોની ગોઠવણી દર્શાવે છે.
$Aestivation$ (પુષ્પવિન્યાસ) એ પુષ્પકળીમાં વજ્રપત્રો અથવા દલપત્રોની ગોઠવણી દર્શાવે છે.
$Phyllotaxy$ (પર્ણવિન્યાસ) એ પ્રકાંડ કે શાખા પર પર્ણોની ગોઠવણીની ભાત દર્શાવે છે.

(B) વનસ્પતિના દેહ પર પર્ણોના ઉદ્ભવ સ્થાનના આધારે તેમનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે.
$1$. મૂલજ (Radical) પર્ણો: આ પર્ણો ભૂગર્ભીય પ્રકાંડની ગાંઠોમાંથી ઉદ્ભવે છે (દા.ત.,ડુંગળી,મૂળા).
$2$. કાઉલાઇન (Cauline) પર્ણો: આ પર્ણો હવાઈ પ્રકાંડ અથવા મુખ્ય પ્રકાંડની ગાંઠો પરથી ઉદ્ભવે છે.
$3$. રામલ (Ramal) પર્ણો: આ પર્ણો પ્રકાંડની શાખાઓની ગાંઠો પરથી ઉદ્ભવે છે.
પ્રશ્નમાં પ્રકાંડની શાખાઓની ગાંઠો પર ઉદ્ભવતા પર્ણો વિશે પૂછવામાં આવ્યું હોવાથી,સાચો શબ્દ રામલ (Ramal) પર્ણો છે.

(B) એક જ છોડમાં વિવિધ આકારના પાંદડા ઉત્પન્ન થવાની ઘટનાને વિષમપર્ણતા (heterophylly) કહેવામાં આવે છે.
કપાસ,કોથમીર અને લાર્કસપર જેવા છોડમાં,બાળ અવસ્થાના પાંદડા પુખ્ત પાંદડાઓ કરતા આકારમાં અલગ હોય છે.
નીલગિરી (Eucalyptus) માં,બાળ શાખાઓ પરના પાંદડા પુખ્ત શાખાઓ પરના પાંદડાઓ કરતા અલગ હોય છે.
પાંદડાના આકારમાં આ ફેરફાર મુખ્યત્વે વિવિધ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અથવા વિકાસના તબક્કાઓ પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયા છે,જે છોડની દેહધાર્મિક પરિપક્વતાને દર્શાવે છે.

(D) ઘણી મરુનિવાસી વનસ્પતિઓમાં,બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઘટાડવા અને વનસ્પતિને તૃણભક્ષી પ્રાણીઓથી બચાવવા માટે પર્ણો કાંટામાં રૂપાંતરિત થાય છે.
આ પ્રકારના ફેરફારો સામાન્ય રીતે એવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે જેમાં પ્રકાંડ પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે,જેમ કે $Opuntia$ (જેમાં પ્રકાંડ પર્ણહરિત પ્રકાંડ એટલે કે $Phylloclade$ હોય છે).
આપેલા વિકલ્પોમાંથી કોઈ પણ શબ્દ ($Phyllode$,$Cladode$,$Phylloclade$) ખાસ કરીને કાંટા માટે વપરાતો નથી; તે પ્રકાંડ અથવા પર્ણદંડના રૂપાંતરણો છે. તેથી,સાચો જવાબ 'આમાંથી કોઈ પણ નહીં' છે.

(A) પિનેટ અથવા એકશિરી સમાંતર શિરાવિન્યાસ: પર્ણપત્રમાં એક મુખ્ય મધ્યશિરા હોય છે જેમાંથી ઘણી બધી પાર્શ્વ શિરાઓ ઉદભવે છે.
બધી જ પાર્શ્વ શિરાઓ પર્ણની કિનારી તરફ સમાંતર રીતે ગોઠવાયેલી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે: કેના (Canna),કેળ (Banana),હળદર (Curcuma) વગેરે.

(D) ઓક્રીએટ ઉપપર્ણ એ એક પટલમય,નળાકાર રચના છે જે કક્ષકલિકા અને આંતરગાંઠના એક ભાગને આવરે છે.
તે બે ઉપપર્ણોના જોડાણથી બને છે.
આ પ્રકારના ઉપપર્ણ એ $Polygonaceae$ કુળની લાક્ષણિકતા છે,જેમાં $Polygonum$ અને $Rumex$ જેવી વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

(C) સર્પાકાર પર્ણવિન્યાસમાં,વિચલન કોણ $n/m$ અપૂર્ણાંક દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે,જ્યાં $n$ એ પૂર્ણ થયેલા ચક્રની સંખ્યા છે અને $m$ એ પર્ણોની સંખ્યા છે.
અહીં,બે ચક્ર પૂર્ણ કર્યા પછી છઠ્ઠું પર્ણ પ્રથમ પર્ણની ઉપર આવે છે.
આનો અર્થ એ છે કે ક્રમમાં $5$ પર્ણો છે $(6-1 = 5)$.
આ ભાત $2$ ચક્ર પૂર્ણ કરતી હોવાથી,પર્ણવિન્યાસ $2/5$ છે.
આ વિશિષ્ટ ગોઠવણીને $2/5$ પર્ણવિન્યાસ અથવા પંચ-પંક્તિ (Pentastichous) પર્ણવિન્યાસ કહેવામાં આવે છે,જેમાં પર્ણો $5$ ઊભી હરોળમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.

(A) સાચું જોડાણ પર્ણના આકાર પર આધારિત છે:
- $(i)$ અસિક્યુલર: સોય જેવા પર્ણો,જે $Pine$ $(4)$ માં જોવા મળે છે.
- $(ii)$ લિનિયર: લાંબા અને સાંકડા પર્ણો,જે $Grass$ $(1)$ માં જોવા મળે છે.
- $(iii)$ લેન્સોલેટ: ભાલા આકારના પર્ણો,જે $Nerium$ $(2)$ માં જોવા મળે છે.
- $(iv)$ ઓબ્લોંગ: લંબચોરસ અથવા લાંબા પર્ણો,જે $Banana$ $(3)$ માં જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો ક્રમ $(i)-4, (ii)-1, (iii)-2, (iv)-3$ છે.

(C) પર્ણદંડ (Phyllode) એ પર્ણદંડ અથવા ધરીનું રૂપાંતર છે જે પ્રકાશસંશ્લેષણ કરવા માટે ચપટું અને પર્ણ જેવું બને છે.
$Acacia$ (ખાસ કરીને $Acacia \text{ auriculiformis}$) માં, પર્ણ પક્ષવત સંયુક્ત હોય છે, પરંતુ પર્ણિકાઓ અલ્પજીવી હોય છે.
પર્ણદંડ ફૂલે છે અને લીલો બને છે જેથી તે પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય સંભાળી શકે, જેને પર્ણદંડ (Phyllode) કહેવામાં આવે છે.
તેથી, સાચો જવાબ $Acacia$ છે.

(A) સમાંતર શિરાવિન્યાસમાં,પર્ણના પત્રપત્રમાં શિરાઓ અને શિરાિકાઓ એકબીજાને સમાંતર ગોઠવાયેલી હોય છે.
સમાંતર શિરાવિન્યાસ એ એકદળી વનસ્પતિઓનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે.
તેનાથી વિપરીત,દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં સામાન્ય રીતે ઝાલાકાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે.
$Bombax$ માં હસ્તકાર સંયુક્ત પર્ણ જોવા મળે છે,જેને બહુપર્ણી (Multifoliate) અથવા પંજાકાર (Digitate) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રકારના પર્ણમાં પાંચ કે તેથી વધુ પર્ણિકાઓ પર્ણદંડના અગ્ર ભાગે એક જ બિંદુએ જોડાયેલી હોય છે,જે હાથની આંગળીઓ જેવી દેખાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે,$Bombax$ $malabarica$,$Cleome$ $viscosa$ અને $Gynandropsis$ $pentaphylla$ વગેરે.

(B) સાચો જવાબ છે. જાળાકાર શિરાવિન્યાસ એ દ્વિદળી વનસ્પતિઓનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે. આપેલા વિકલ્પોમાંથી,$Mangifera$ (આંબો) એ દ્વિદળી વનસ્પતિ છે,જ્યારે $Musa$ (કેળ),$Oryza$ (ડાંગર) અને $Canna$ એ એકદળી વનસ્પતિઓ છે,જે સામાન્ય રીતે સમાંતર શિરાવિન્યાસ દર્શાવે છે.

(C) $Nepenthes$ (કળશપર્ણ) માં,કીટકોને પકડવા માટે પર્ણપત્ર (lamina) કળશ જેવી રચનામાં રૂપાંતરિત થાય છે. પર્ણાગ્ર ઘણીવાર કળશના ઢાંકણ તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યારે પર્ણદંડ સૂત્ર જેવો બની શકે છે. તેથી,કળશ એ મુખ્યત્વે પર્ણપત્રનું રૂપાંતરણ છે.

(A) સમગ્ર પર્ણ અથવા પર્ણના કોઈ ભાગના રૂપાંતરણથી બનતી અણીદાર રચનાને કંટક (spine) કહેવામાં આવે છે.
$Opuntia$ માં,બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઘટાડવા અને વનસ્પતિને તૃણાહારીઓથી બચાવવા માટે પર્ણોનું કંટકમાં રૂપાંતરણ થયેલું હોય છે.
તેથી,સાચો જવાબ $A$ (પર્ણ) છે.

(C) $Utricularia$ (જેને સામાન્ય રીતે $Bladderwort$ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) માં,કેટલાક પર્ણો નાના,પોલા,કોથળી જેવા બંધારણોમાં રૂપાંતરિત થાય છે જેને કળશ (bladders) અથવા $utricles$ કહેવામાં આવે છે. આ કળશનો વ્યાસ સામાન્ય રીતે $1-3 \ mm$ હોય છે અને તેનો ઉપયોગ પોષણ મેળવવા માટે નાના જલીય સજીવોને પકડવા માટે થાય છે.

(A) પર્ણવિન્યાસ એટલે પ્રકાંડ કે તેની શાખાઓ પર પર્ણોની ગોઠવણીની ભાત.
$1$. એકાંતરિત પર્ણવિન્યાસ: દરેક ગાંઠ પર એક જ પર્ણ એકાંતરિત રીતે ઉદ્ભવે છે, જે જાસૂદ, રાઈ અને સૂર્યમુખીમાં જોવા મળે છે.
$2$. સન્મુખ પર્ણવિન્યાસ: દરેક ગાંઠ પર પર્ણોની એક જોડ ઉદ્ભવે છે અને તે એકબીજાની સામસામે હોય છે, જે આંકડો અને જામફળમાં જોવા મળે છે.
$3$. ચક્રાકાર પર્ણવિન્યાસ: જો એક ગાંઠ પર બે કરતાં વધુ પર્ણો ઉદ્ભવે અને ચક્ર બનાવે, તો તેને ચક્રાકાર પર્ણવિન્યાસ કહેવાય છે, જે એલ્સ્ટોનિયા અને કરેણ $(Nerium)$ માં જોવા મળે છે.

(D) પોઈન્સેટિયા $(Euphorbia)$ માં રંગીન ભાગને નિપત્ર (Bracts) કહેવામાં આવે છે.
નિપત્ર એ રૂપાંતરિત પર્ણો છે જે પ્રજનન અંગો સાથે સંકળાયેલા હોય છે.
ઘણી વનસ્પતિઓમાં,આ નિપત્રો નાના અને લીલા હોય છે,પરંતુ $Euphorbia$ (પોઈન્સેટિયા) અને $Bougainvillea$ જેવી વનસ્પતિઓમાં,તે તેજસ્વી રંગના હોય છે અને પરાગવાહકોને આકર્ષવા માટે ઘણીવાર તેને દલપત્ર સમજી લેવામાં આવે છે.

(B) સાચો જવાબ $B$ છે.
$Monophyllea$ એ $Gesneriaceae$ કુળની આવૃતબીજધારી વનસ્પતિ છે,જે તેના પુખ્ત જીવનકાળ દરમિયાન માત્ર એક જ પર્ણ ધરાવવા માટે જાણીતી છે.
$Welwitschia$ એ અનાવૃતબીજધારી $(gymnosperm)$ વનસ્પતિ છે જે સામાન્ય રીતે માત્ર બે કાયમી પર્ણો ધરાવે છે.
$Rafflesia$ એ પરોપજીવી આવૃતબીજધારી વનસ્પતિ છે જેમાં સાચા પર્ણો,પ્રકાંડ કે મૂળનો અભાવ હોય છે.
$Betula$ (બર્ચ) એ સામાન્ય વૃક્ષ છે જેમાં અસંખ્ય પર્ણો હોય છે.

(C) પર્ણનો આધાર ફૂલેલો હોય છે,જેને $pulvinus$ (પર્ણતલ ગાદી) કહેવામાં આવે છે.
આ રચના $Fabaceae$ (કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓ) કુળના ઘણા સભ્યોમાં જોવા મળે છે.
જોકે,તે બધા જ કઠોળમાં જોવા મળતું નથી; તે ખાસ કરીને કેટલાક કઠોળમાં જોવા મળે છે,જેમ કે $Mimosa$ $pudica$ (લજામણી).
$pulvinus$ એ પર્ણોની $seismonastic$ (કંપાનુકુંચન) અને $nyctinastic$ (નિદ્રાનુકુંચન) હલનચલનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) અપસારી બહુશિરીય જાળાકાર શિરાવિન્યાસમાં,પર્ણના તલસ્થ ભાગમાંથી ઘણી મુખ્ય શિરાઓ ઉદભવે છે અને પર્ણની કિનારીઓ અથવા અગ્રભાગ તરફ ફેલાય છે.
આ પ્રકારનો શિરાવિન્યાસ $Ricinus$ (દિવેલા),$Luffa$ (ઘીસોડા) અને $Gossypium$ (કપાસ) જેવી વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે.
તેથી,આપેલ તમામ વિકલ્પો આ પ્રકારના શિરાવિન્યાસનું પ્રદર્શન કરે છે.

(D) સાચો જવાબ છે. $Dischidia$ માં,આખું પર્ણ વરસાદનું પાણી અને હ્યુમસયુક્ત જમીનનો સંગ્રહ કરવા માટે કળશ જેવી રચના (જેને ઘણીવાર માળો કહેવાય છે) માં રૂપાંતરિત થાય છે.
આ રચનામાં ઢાંકણ હોતું નથી અને તેનો ઉપયોગ કીટકોને પકડવા માટે થતો નથી. તેના બદલે,અસ્થાનિક મૂળ આ કળશમાં ઉગે છે અને પાણી તથા પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે. તેથી,તે કીટાહારી વનસ્પતિ નથી.

(A) ઓસ્ટ્રેલિયન $Acacia$ ની ઘણી પ્રજાતિઓમાં (દા.ત.,$A. melanoxylon$,$A. auriculiformis$),પર્ણદંડ અને પર્ણધરીનો ભાગ વિસ્તૃત થઈને પર્ણસદ્રશ (phyllode) બનાવે છે.
પર્ણસદ્રશ ઊભી સ્થિતિમાં હોય છે,તેમાં વાયુરંધ્રોની સંખ્યા ઓછી હોય છે અને તેથી,બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનો વ્યય ઓછો થાય છે.
આ અનુકૂલન વનસ્પતિને સૂકી પરિસ્થિતિમાં પાણીનો વ્યય ઘટાડીને ટકી રહેવામાં મદદ કરે છે.
આમ,પુખ્ત વનસ્પતિના પર્ણો પર્ણસદ્રશમાં રૂપાંતરિત થાય છે,જ્યારે અંકુરિત છોડના પર્ણો અપરિવર્તિત (પિચ્છાકાર સંયુક્ત) હોય છે.

(B) સામાન્ય રીતે,એકદળી વનસ્પતિઓના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
જોકે,આ નિયમના કેટલાક અપવાદો છે.
$Smilax$ એ એકદળી વનસ્પતિનું જાણીતું ઉદાહરણ છે જે જાળીદાર શિરાવિન્યાસ દર્શાવે છે.
$Bambusa$ (વાંસ) એ સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી એકદળી વનસ્પતિ છે.
$Calophyllum$ એ દ્વિદળી વનસ્પતિ છે.
$Ginkgo$ એ અનાવૃત બીજધારી વનસ્પતિ છે.

(C) જ્યારે વૃદ્ધિ અગ્રભાગની બરાબર પાછળ થાય ત્યારે તેને ઉપ-અગ્રસ્થ વૃદ્ધિ કહેવામાં આવે છે. ઘણી વનસ્પતિઓમાં, $\text{પર્ણદંડ}$ (પર્ણને પ્રકાંડ સાથે જોડતી દાંડી) ની વૃદ્ધિ ઉપ-અગ્રસ્થ હોય છે. જ્યારે મૂળ અને પ્રરોહ અગ્રસ્થ વૃદ્ધિ (ટોચ પર) દર્શાવે છે, ત્યારે પર્ણદંડનું લંબાઈમાં વધારો પર્ણપત્રની નજીકના પ્રદેશમાં થાય છે, જેને ઉપ-અગ્રસ્થ વૃદ્ધિ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

(B) ઉચ્ચ કક્ષાની વનસ્પતિઓમાં પર્ણની વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે પર્ણના પ્રારંભિક ભાગોની કિનારીઓ પર સ્થિત વર્ધનશીલ પેશીઓની પ્રવૃત્તિ દ્વારા નક્કી થાય છે.
આ પ્રકારની વૃદ્ધિને સીમાંત (marginal) વૃદ્ધિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે,જે પર્ણપત્ર (lamina) ને વિસ્તૃત થવા દે છે.
વધુમાં,કેટલીક વનસ્પતિઓમાં,આંતરવિષ્ટ (intercalary) વર્ધનશીલ પેશીઓ પર્ણના પાયા અથવા પર્ણદંડના લંબાઈમાં વધારો કરવામાં ફાળો આપી શકે છે.
તેથી,પર્ણોની વૃદ્ધિ સીમાંત અને આંતરવિષ્ટ વૃદ્ધિની લાક્ષણિકતાઓ દ્વારા થાય છે.

(A) પર્ણતલ (pulvinus) એ પર્ણના પાયાનો ફૂલેલો ભાગ છે જે હલનચલન માટે જવાબદાર છે,જેમ કે $Mimosa$ $pudica$ (લજામણી) માં જોવા મળે છે.
આ રચના મુખ્યત્વે પાતળી દીવાલ ધરાવતી મૃદુતક (Parenchyma) કોષોની બનેલી હોય છે.
આ કોષો આસૃતિદાબ (turgor pressure) માં ઝડપી ફેરફાર કરવા માટે સક્ષમ છે,જેના કારણે પર્ણ ઉત્તેજનાના પ્રતિભાવમાં બીડાઈ જાય છે અથવા નમી જાય છે.

(D) બુલિફોર્મ કોષો,જેને મોટર કોષો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એકદળી પર્ણોની ઉપરી સપાટી પર સમૂહમાં જોવા મળતા મોટા,પરપોટા જેવા અધિસ્તરીય કોષો છે.
આ કોષો પાણીની અછત સમયે બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા માટે પર્ણને વાળવા અને ખોલવા માટે જવાબદાર છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(A) $Nymphaea$ (વોટર લિલી) જેવી તરતી જલજ વનસ્પતિઓમાં,પર્ણો પાણીની સપાટી પર તરે છે.
વાતાવરણ સાથે વાયુ વિનિમયની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા માટે,વાયુરંધ્રો ફક્ત પર્ણની અધિદલ (ઉપરની) સપાટી પર જ જોવા મળે છે,કારણ કે પર્ણની અભિદલ (નીચેની) સપાટી પાણીના સંપર્કમાં હોય છે.

(B) મુક્ત રીતે તરતી જલજ વનસ્પતિઓમાં,પર્ણો પાણીની સપાટી પર તરે છે.
વાયુવિનિમયની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે,વાયુરંધ્રો માત્ર ઉપરની અધિસ્તર (upper epidermis) પર જ જોવા મળે છે,જે વાતાવરણના સંપર્કમાં હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે $Wolffia$,$Lemna$ અને $Pistia$ વગેરે.

(B) એનિસોસ્ટોમેટિક (બટાટા પ્રકારના) પર્ણોમાં,નીચેની સપાટી પર વાયુરંધ્રની સંખ્યા વધુ (multistomatic) હોય છે અને ઉપરની સપાટી પર વાયુરંધ્રની સંખ્યા ઓછી (paucistomatic) હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે,બટાટા અને ટામેટાના છોડ.

(A) વોટર લિલી એ તરતી જલજ વનસ્પતિ છે.
આવી વનસ્પતિઓમાં,પર્ણો પાણીની સપાટી પર તરે છે.
જો વાયુરંધ્રો નીચેની સપાટી પર હોય,તો તે પાણીના સંપર્કમાં આવે,જે વાયુ વિનિમયની પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરે.
તેથી,બાષ્પોત્સર્જન અને વાયુ વિનિમયની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે,વાયુરંધ્રો ફક્ત પર્ણની ઉપરની સપાટી પર જ જોવા મળે છે.

(B) અખરોટ ($Juglans$ $regia$) એ દ્વિદળી વનસ્પતિ છે.
મોટાભાગની દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં,પર્ણો હાઈપોસ્ટોમેટિક (hypostomatic) હોય છે,જેનો અર્થ છે કે વાયુરંધ્ર માત્ર પર્ણની નીચેની સપાટી પર જ જોવા મળે છે.
આ અનુકૂલન સીધા સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કને ઘટાડીને બાષ્પોત્સર્જનનો દર ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
તેથી,અખરોટમાં વાયુરંધ્ર માત્ર પર્ણની નીચેની સપાટી પર જોવા મળે છે.

(C) $Utricularia$ (બ્લેડરવર્ટ) એ મૂળવિહીન જલીય વનસ્પતિ છે.
તેમાં કોથળી જેવી વિશિષ્ટ રચનાઓ હોય છે,જે તેના પર્ણોના રૂપાંતરિત ભાગો છે.
આ કોથળીઓ નાના જલીય પ્રાણીઓને પકડવા માટે જાળ તરીકે કામ કરે છે.
એકવાર ફસાઈ ગયા પછી,પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે છે અને ઉત્સેચકો દ્વારા તેનું વિઘટન થાય છે.
વિઘટન દરમિયાન મુક્ત થતા નાઈટ્રોજનયુક્ત પદાર્થોનું શોષણ કોથળીની અંદરના વાળ દ્વારા કરવામાં આવે છે,જે વનસ્પતિની નાઈટ્રોજનની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે.

(C) $Dionaea$ (વીનસ ફ્લાયટ્રેપ) એ એક કીટાહારી વનસ્પતિ છે જે પર્ણોનો ગુલાબ જેવો સમૂહ (rosette) ધરાવે છે. દરેક પર્ણ બે ખંડોમાં વિભાજિત હોય છે જે મધ્યશિરા પર મિજાગરાની જેમ જોડાયેલા હોય છે. આ ખંડોની કિનારીઓ કાંટાળી હોય છે અને પર્ણદંડ પાંખવાળો હોય છે. જ્યારે કોઈ કીટક પર્ણ પર બેસે છે,ત્યારે સંવેદનશીલ વાળને કારણે પર્ણના બંને ખંડો ઝડપથી બંધ થઈ જાય છે અને શિકારને પકડી લે છે.

(B) પર્ણના બે મુખ્ય કાર્યો પ્રકાશસંશ્લેષણ અને બાષ્પોત્સર્જન છે.
પ્રકાશસંશ્લેષણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા લીલી વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં $CO_2$ અને $H_2O$ નો ઉપયોગ કરીને ખોરાક બનાવે છે અને આડપેદાશ તરીકે $O_2$ મુક્ત કરે છે.
બાષ્પોત્સર્જન એ વનસ્પતિના હવાઈ ભાગોમાંથી પાણીનું બાષ્પ સ્વરૂપે ગુમાવવાની પ્રક્રિયા છે,જે પાણી અને ખનિજોના શોષણ અને ઉપરની તરફના વહનમાં મદદ કરે છે,અને વનસ્પતિની સપાટીને ઠંડી રાખવામાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે.

(B) સદાબહાર વૃક્ષો તેમના બધા પાંદડા એકસાથે ખેરવતા નથી.
તેના બદલે,તેઓ આખા વર્ષ દરમિયાન સમયાંતરે થોડી સંખ્યામાં પાંદડા ખેરવે છે.
આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે વૃક્ષ હંમેશા લીલા પાંદડાઓનું આવરણ જાળવી રાખે છે,જેના કારણે તે આખા વર્ષ દરમિયાન લીલું દેખાય છે.

(C) . નિમ્નજ્જિત જલોદભિદ વનસ્પતિઓમાં ઘણીવાર વિષમપર્ણતા (heterophylly) જોવા મળે છે,જેમાં પાણીની સપાટીની નીચેના પર્ણો સાંકડા અને વિભાજિત હોય છે. આ રચનાત્મક અનુકૂલન પાણીના પ્રવાહ દ્વારા લાગતા યાંત્રિક દબાણને ઘટાડવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે,જેથી વનસ્પતિને નુકસાન ન થાય અથવા તે મૂળમાંથી ઉખડી ન જાય. તેનાથી વિપરીત,જે પર્ણો પાણી પર તરે છે અથવા બહાર હોય છે તે સામાન્ય રીતે પ્રકાશસંશ્લેષણ વધારવા માટે પહોળા અને અખંડિત હોય છે.

(A) મરુનિવાસી વનસ્પતિઓ,જેમ કે રણમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ,બાષ્પોત્સર્જન ઘટાડવા અને પાણીના સંરક્ષણ માટે અનેક અનુકૂલનો ધરાવે છે.
મુખ્ય અનુકૂલનોમાંનું એક પર્ણોનું $Spines$ (કાંટા) માં રૂપાંતરણ છે,જેથી પર્યાવરણના સંપર્કમાં આવતી સપાટીનું ક્ષેત્રફળ ઘટાડી શકાય અને પાણીનો વ્યય ઓછો થાય.
વધુમાં,પ્રકાંડ ઘણીવાર જાડા ક્યુટિકલથી ઢંકાયેલું હોય છે અને પાણી સંગ્રહ કરવા માટે વધુ માંસલ (succulent) હોય છે.

(A) કમળ ($Nelumbo$ $nucifera$) એક જલીય વનસ્પતિ છે જેના પર્ણોના ઉપરી અધિસ્તર પર મીણનું (waxy) જલવિતરાગી આવરણ હોય છે. આ સ્તર પર્ણરંધ્રોને પાણીથી ભરાઈ જવાથી બચાવે છે,જે માત્ર ઉપરી સપાટી પર જ આવેલા હોય છે. આ મીણના આવરણ હોવા છતાં,વનસ્પતિ આ પર્ણરંધ્રો દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન જેવી આવશ્યક ચયાપચયની ક્રિયાઓ કરે છે,જે વાયુ વિનિમય માટે કાર્યરત રહે છે.

(A) $1$. જાલાકાર શિરાવિન્યાસ એ દ્વિદળી વનસ્પતિઓનું લાક્ષણિક લક્ષણ છે, જેમાં શિરાઓ જાળ જેવી રચના બનાવે છે.
$2$. સૂર્યમુખી $(Helianthus \text{ } annuus)$ એ એસ્ટરેસી $(Asteraceae)$ કુળની વનસ્પતિ છે, જે દ્વિદળી વનસ્પતિઓનો સમૂહ છે.
$3$. સૂર્યમુખી દ્વિદળી હોવાથી, તેના પર્ણોમાં જાલાકાર શિરાવિન્યાસ જોવા મળે છે.
$4$. તેથી, $R$ એ $A$ માં આપેલા અવલોકન માટે સાચી જૈવિક સમજૂતી પૂરી પાડે છે.

(A) નિમગ્ન વાયુરંધ્ર એ મરુનિવાસી (xerophytic) વનસ્પતિઓનું એક લાક્ષણિક અનુકૂલન છે,જે બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા થતા પાણીના વ્યયને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
$Nerium$ (કનેર) એ મરુનિવાસી વનસ્પતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે,જેમાં પર્ણની નીચેની સપાટી પર ખાડાઓમાં નિમગ્ન વાયુરંધ્ર આવેલા હોય છે.
$Hydrilla$ એ જલજ વનસ્પતિ છે,જ્યારે આંબો અને જામફળ એ મધ્યનિવાસી (mesophytes) વનસ્પતિઓ છે,જેમાં નિમગ્ન વાયુરંધ્ર જોવા મળતા નથી.

(C) જે પર્ણોમાં માત્ર ઉપરની સપાટી પર જ વાયુરંધ્રો આવેલા હોય તેને $Epistomatic$ (ઉપરિ-રંધ્રીય) પર્ણો કહેવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે તરતા જલોદભિદ વનસ્પતિઓમાં જોવા મળે છે,જેમ કે $Water \text{ } lily$ $(Nymphaea)$.
કારણ કે આ પર્ણોની નીચેની સપાટી પાણીના સંપર્કમાં રહે છે,તેથી વાયુ વિનિમયની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા માટે વાયુરંધ્રો માત્ર ઉપરની સપાટી પર જ મર્યાદિત હોય છે.

(B) જલરંધ્ર એ ઘણા આવૃત બીજધારી વનસ્પતિઓના પર્ણની કિનારીઓ અથવા ટોચ પર જોવા મળતી વિશિષ્ટ રચનાઓ છે.
તેઓ બિંદુક્ષેપણ (guttation) ની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે,જે વનસ્પતિના આંતરિક ભાગમાંથી તેની સપાટી પર પાણીના ટીપાંના સ્વરૂપમાં બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે.
આ રચનાઓ જલરંધ્ર તરીકે ઓળખાતા છિદ્રની બનેલી હોય છે,જે કાયમી ધોરણે ખુલ્લું રહે છે,અને એપિથેમ (epithem) નામના પેશીતંત્રની બનેલી હોય છે,જે વિશિષ્ટ મૃદુતક પેશી છે.

(A) મોટાભાગની દ્વિદળી વનસ્પતિઓમાં,પર્ણપત્રની વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે સીમાંત વર્ધનશીલ પેશી (marginal meristems) દ્વારા થાય છે. શરૂઆતમાં,પર્ણ પ્રકુર (leaf primordium) અગ્રીય વૃદ્ધિ દર્શાવે છે,પરંતુ પર્ણપત્રનો વિસ્તાર પર્ણની કિનારીઓ પર સ્થિત સીમાંત વર્ધનશીલ પેશીની પ્રવૃત્તિ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી,આ વૃદ્ધિને પ્રથમ અગ્રીય (પર્ણની ધરી માટે) અને ત્યારબાદ સીમાંત (પર્ણપત્રના વિસ્તાર માટે) તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.