Thyroid Gland Questions in Gujarati

(D) $BMR$ (બેઝલ મેટાબોલિક રેટ) મુખ્યત્વે થાયરોઇડ ગ્રંથિના અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને $T_4$ (થાયરોક્સિન) અને $T_3$ (ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો શરીરના મોટાભાગના પેશીઓમાં કોષીય શ્વસન અને ઓક્સિજનના વપરાશનો દર વધારે છે,જેનાથી $BMR$ માં વધારો થાય છે.
જોકે એડ્રિનાલિન ચયાપચયના દરમાં કામચલાઉ વધારો કરી શકે છે,પરંતુ લાંબા ગાળે બેઝલ મેટાબોલિક રેટને જાળવી રાખવા અને નિયંત્રિત કરવા માટે થાયરોક્સિન મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવ છે.

(D) ઉચ્ચ કક્ષાના પૃષ્ઠવંશીઓમાં જોવા મળતી થાયરોઈડ ગ્રંથિ,નીચલી કક્ષાના મેરુદંડીઓ (chordates) જેવા કે $Urochordates$ (દા.ત.,$Herdmania$) અને $Cephalochordates$ (દા.ત.,$Amphioxus$) માં જોવા મળતા $Endostyle$ (એન્ડોસ્ટાઈલ) સાથે ઉત્ક્રાંતિની દ્રષ્ટિએ સમરૂપ છે.
બંને રચનાઓ આયોડિનના ચયાપચય અને આયોડિનયુક્ત પ્રોટીનના સ્ત્રાવ સાથે સંકળાયેલી છે.

(C) થાયરોઈડ ગ્રંથિ $Thyroxine$ $(T_4)$ અને $Triiodothyronine$ $(T_3)$ જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો શરીરના બેઝલ મેટાબોલિક રેટ $(BMR)$ ને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ અને ઉષ્મા ઉત્પાદનને અસર કરીને શરીરનું તાપમાન જાળવવામાં પણ મદદ કરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(A) ઉભયજીવીઓમાં કાયાન્તરણ,જેમ કે ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર,$Thyroxine$ તરીકે ઓળખાતા થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
જો થાયરોઇડ ગ્રંથિ દૂર કરવામાં આવે અથવા પાણીમાં આયોડિનની ઉણપ હોય,તો ટેડપોલ કાયાન્તરણ પામી શકતું નથી અને ડિંભ અવસ્થામાં જ રહે છે.
તેથી,દેડકામાં કાયાન્તરણની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે $Thyroxine$ અંતઃસ્ત્રાવ જવાબદાર છે.

(A) થાયરોકેલ્સિટોનીન $(TCT)$ એ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર નિયંત્રિત કરવાનું છે.
જ્યારે રુધિરમાં કેલ્શિયમ આયનોનું પ્રમાણ વધે છે (હાયપરકેલ્સેમિયા),ત્યારે થાયરોઇડ ગ્રંથિ $TCT$ મુક્ત કરે છે.
$TCT$ અસ્થિના શોષણને અટકાવીને અને હાડકાંમાં કેલ્શિયમ જમા કરવામાં મદદ કરીને રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઘટાડવાનું કાર્ય કરે છે.

(B) હાશીમોટા રોગ, જેને ક્રોનિક લિમ્ફોસાઇટિક થાયરોઇડાઇટિસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે એક સ્વયંપ્રતિકારક વિકાર છે. આ સ્થિતિમાં, રોગપ્રતિકારક તંત્ર એવા એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે જે થાયરોઈડ ગ્રંથિના કોષો પર હુમલો કરે છે અને તેનો નાશ કરે છે. આના પરિણામે હાઈપોથાયરોઈડિઝમ થાય છે, કારણ કે ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં થાયરોઈડ હોર્મોન્સ ઉત્પન્ન કરવામાં અસમર્થ બને છે.

(D) થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને $T_3$ (ટ્રાયઆયોડોથાયરોનીન) અને $T_4$ (થાયરોક્સિન),શરીરના બેઝલ મેટાબોલિક રેટ $(BMR)$ ને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ ત્રણેય મુખ્ય પોષક તત્વોની ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને ઉત્તેજિત કરે છે:
$1$. તેઓ પ્રોટીન સંશ્લેષણને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પ્રોટીન ચયાપચયમાં વધારો કરે છે.
$2$. તેઓ ગ્લાયકોજીનોલિસિસ અને ગ્લુકોનિયોજેનેસિસને ઉત્તેજિત કરીને કાર્બોદિત ચયાપચયનું નિયમન કરે છે.
$3$. તેઓ લિપોલિસિસને પ્રોત્સાહન આપીને ચરબીના ચયાપચયને અસર કરે છે.
આમ,થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો પ્રોટીન,કાર્બોદિત અને ચરબીના ચયાપચય પર નિયંત્રક અસર ધરાવે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) ગોઈટર એ થાયરોઈડ ગ્રંથિનું અસામાન્ય રીતે મોટું થવું છે. તે મુખ્યત્વે આહારમાં આયોડિનની ઉણપને કારણે થાય છે,જે થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ $Thyroxine$ $(T_4)$ ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. જ્યારે આયોડિનનું સ્તર ઓછું હોય છે,ત્યારે થાયરોઈડ ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં $Thyroxine$ ઉત્પન્ન કરી શકતી નથી,જેના પરિણામે $TSH$ (થાયરોઈડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) દ્વારા વધેલી ઉત્તેજનાને કારણે ગ્રંથિનું કદ વધે છે.

(B) $\text{થાયરોઈડ}$ ગ્રંથિ અજોડ છે કારણ કે તે તેના સંશ્લેષિત અંતઃસ્ત્રાવો (થાયરોક્સિન અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન) ને થાયરોઈડ પુટિકાઓના કોલોઈડમાં થાયરોગ્લોબ્યુલિન સ્વરૂપે સંગ્રહિત કરે છે. આ પુટિકાઓ આંતરકોષીય અવકાશ દર્શાવે છે જ્યાં $TSH$ (થાયરોઈડ સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) દ્વારા ઉત્તેજના મળ્યા પછી રુધિરમાં મુક્ત થાય તે પહેલાં અંતઃસ્ત્રાવનો સંગ્રહ થાય છે.

(C) થાયરોઇડ ગ્રંથિ $Thyrocalcitonin$ $(TCT)$ નામનો પ્રોટીનયુક્ત અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરે છે.
$TCT$ રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે હાઇપોકેલ્સિમિક પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો અર્થ છે કે તે હાડકાંમાંથી કેલ્શિયમનું શોષણ અટકાવીને અને હાડકાંમાં કેલ્શિયમનું જમાવટ વધારીને રુધિરમાં કેલ્શિયમ આયનો $(Ca^{2+})$ ની સાંદ્રતા ઘટાડે છે.
તેની વિરુદ્ધમાં,પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત $Parathormone$ $(PTH)$ રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે.

(A) થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન આવશ્યક છે. જો કોઈ ઝેરી પદાર્થ થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણને અટકાવે,તો થાયરોઇડ ગ્રંથિ શરીરમાં થાયરોક્સિનના ઓછા સ્તરને સરભર કરવા માટે કદમાં વધારો કરે છે,જેને સામાન્ય ગોઈટર (Simple Goiter) કહેવામાં આવે છે.
થાયરોટોક્સિકોસિસ અને ટોક્સિક ગોઈટર એ હાઈપરથાયરોઈડિઝમ (થાયરોક્સિનનું વધુ પડતું પ્રમાણ) ની સ્થિતિ છે.
વામનતા સામાન્ય રીતે અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી સ્ત્રવતા ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$ ની ઉણપ સાથે સંકળાયેલ છે.

(B) હાશિમોટો થાયરોઈડાઈટિસ (અથવા હાશિમોટો રોગ) એ એક ઓટોઈમ્યુન વિકાર છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર એવા એન્ટિબોડીઝ ઉત્પન્ન કરે છે જે થાયરોઈડ ગ્રંથિ પર હુમલો કરે છે,જેના પરિણામે હાઈપોથાયરોઈડિઝમ થાય છે.
તેનાથી વિપરીત,ગ્રેવ્સ રોગ એ એક ઓટોઈમ્યુન સ્થિતિ છે જે હાઈપરથાયરોઈડિઝમ તરફ દોરી જાય છે.
તેથી,સાચો જવાબ હાશિમોટો રોગ છે.

(D) અંતઃસ્ત્રાવો એ રાસાયણિક સંદેશાવાહકો છે જે અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા સીધા રુધિરમાં મુક્ત થાય છે અને લક્ષ્ય અંગો પર કાર્ય કરે છે.
$Thyroxine$ એ થાયરોઈડ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે જે ચયાપચયનું નિયમન કરે છે.
ઉત્સેચકોથી વિપરીત,જે જૈવિક ઉદ્દીપકો છે અને રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓને ઝડપી બનાવે છે,અંતઃસ્ત્રાવો સિગ્નલિંગ અણુઓ તરીકે કાર્ય કરે છે જે શારીરિક પ્રક્રિયાઓનું નિયમન કરે છે.
ઉત્સેચકો પ્રોટીન હોય છે,જ્યારે અંતઃસ્ત્રાવો પ્રોટીન,પેપ્ટાઈડ અથવા એમિનો એસિડના વ્યુત્પન્ન હોઈ શકે છે (જેમ કે $Thyroxine$,જે આયોડિનયુક્ત એમિનો એસિડ છે).
મુખ્ય તફાવત કાર્યાત્મક છે: ઉત્સેચકો પ્રતિક્રિયાઓને ઉદ્દીપ્ત કરે છે,જ્યારે અંતઃસ્ત્રાવો ચોક્કસ ગ્રાહીઓ સાથે જોડાઈને તેનું નિયમન કરે છે.

(A) ઉભયજીવીઓમાં કાયાન્તરણ,જેમ કે ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર,થાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
થાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$,માં આયોડિન $(I_2)$ એક આવશ્યક ઘટક તરીકે હોય છે.
પાણીમાં આયોડિનની સાંદ્રતામાં વધારો થવાથી થાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ વધે છે,જે બદલામાં કાયાન્તરણના દરને ઝડપી બનાવે છે.

(D) થાયરોઈડ ગ્રંથિ બે ખંડોની બનેલી હોય છે જે શ્વાસનળીની બંને બાજુએ આવેલી હોય છે.
આ બંને ખંડો સંયોજક પેશીના એક પાતળા પડ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે,જેને $Isthmus$ (ઈસ્થમસ) કહેવામાં આવે છે.

(C) ટેડપોલમાં કાયાન્તરણની પ્રક્રિયા થાયરોઇડ ગ્રંથિના અંતઃસ્ત્રાવ,થાયરોક્સિન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન આવશ્યક છે.
જો ટેડપોલને આયોડિનની ઉણપવાળા પાણીમાં ઉછેરવામાં આવે,તો તેઓ કાયાન્તરણ પામતા નથી અને ટેડપોલ અવસ્થામાં જ રહે છે.
તેથી,પાણીમાં આયોડિન ઉમેરવાથી ટેડપોલમાં થાયરોક્સિનનું ઉત્પાદન શક્ય બને છે,જે કાયાન્તરણની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે.

(A) થાયરોઈડ ગ્રંથિને થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો ($T_3$ અને $T_4$) ના સંશ્લેષણ માટે આયોડિનની જરૂર હોય છે.
જો આપણા આહારમાં આયોડિનની ઉણપ હોય,તો તેનાથી થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવોનું ઉત્પાદન ઘટે છે અને થાયરોઈડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે,આ સ્થિતિને ગોઈટર કહેવામાં આવે છે.
તેથી,થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવના સ્ત્રાવમાં લાંબા સમય સુધી થતી ખલેલ અથવા ઉણપ ઘણીવાર ગોઈટર તરીકે જોવા મળે છે.

(C) માનવ શરીરમાં આયોડિનના સંગ્રહ અને ઉપયોગ માટે $\text{થાયરોઈડ}$ ગ્રંથિ મુખ્ય સ્થાન છે。
આયોડિન એ થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો, $\text{થાયરોક્સિન}$ $(T_4)$ અને $\text{ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન}$ $(T_3)$ નો આવશ્યક ઘટક છે。
આ અંતઃસ્ત્રાવો થાયરોઈડ પુટિકાઓમાં સંશ્લેષિત થાય છે, જે રુધિરમાંથી આયોડિનને સક્રિય રીતે એકત્રિત કરે છે。
તેથી, શરીરના અન્ય કોઈપણ પેશીઓની તુલનામાં થાયરોઈડ ગ્રંથિમાં આયોડિનનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે。

(D) ગોઈટર એ $Thyroid$ (થાયરોઈડ) ગ્રંથિનું કદ વધવાની સ્થિતિ છે. તે મુખ્યત્વે આહારમાં $Iodine$ (આયોડિન) ની ઉણપને કારણે થાય છે,જે થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો ($T_3$ અને $T_4$) ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે. જ્યારે $Iodine$ નું પ્રમાણ ઓછું હોય છે,ત્યારે વધુ અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરવાના પ્રયાસમાં $Thyroid$ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે,જેને ગોઈટર કહેવામાં આવે છે. તેથી,તે $Thyroid$ ગ્રંથિના અસામાન્ય કાર્ય સાથે સંકળાયેલ છે.

(D) થાયરોઈડ ગ્રંથિ થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$ જેવા અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરે છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો શરીરના બેઝલ મેટાબોલિક રેટ $(BMR)$ ના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ રક્તકણોના નિર્માણની પ્રક્રિયામાં પણ મદદ કરે છે,કાર્બોદિત,પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયંત્રણ કરે છે અને પાણી તથા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન જાળવી રાખે છે.
તેથી,તેનું મુખ્ય કાર્ય બેઝલ મેટાબોલિક રેટનું નિયમન કરવાનું છે.

(B) ઉભયજીવીઓમાં કાયાન્તરણ,જેમ કે ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર,$Thyroxine$ અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
આયોડિનની હાજરીમાં,થાયરોઇડ ગ્રંથિ $Thyroxine$ નું સંશ્લેષણ કરે છે,જે ટેડપોલના પુખ્ત દેડકામાં વિકાસ પામવા માટે જરૂરી શારીરિક અને બાહ્ય ફેરફારોને પ્રેરે છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $B$ છે.

(C) થાયરોક્સિન એ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવ છે જે બેઝલ મેટાબોલિક રેટ $(BMR)$ ને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
તે શરીરના પેશીઓમાં ઓક્સિજનનો વપરાશ અને ગરમીના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે.
તેથી,થાયરોક્સિનના સ્તરમાં વધારો થવાથી શરીરનો ચયાપચયનો દર વધે છે.

(B) શરીરનો બેઝલ મેટાબોલિક રેટ $(BMR)$ મુખ્યત્વે થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો શરીરના મોટાભાગના પેશીઓમાં કોષીય શ્વસન અને ઓક્સિજનના વપરાશનો દર વધારે છે,જેનાથી ચયાપચયનો દર વધે છે.
તેથી,થાયરોઈડ ગ્રંથિ $BMR$ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(D) ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતરણ (કાયાંતરણ) થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવ (થાયરોક્સિન) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
કાયાંતરણ દરમિયાન થતા વિકાસલક્ષી ફેરફારો માટે થાયરોક્સિન આવશ્યક છે.
જો ટેડપોલમાંથી થાયરોઈડ ગ્રંથિને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવે,તો થાયરોક્સિનનું ઉત્પાદન અટકી જાય છે.
થાયરોક્સિનના અભાવે,ટેડપોલ કાયાંતરણની પ્રક્રિયા કરી શકતું નથી અને તે ટેડપોલ તરીકે જ કદમાં વધતું રહે છે,અને અંતે પુખ્ત દેડકો બન્યા વિના જ મૃત્યુ પામે છે.

(A) $Thyroid$ (થાયરોઈડ) ગ્રંથિ અજોડ છે કારણ કે તે તેના અંતઃસ્ત્રાવો (થાયરોક્સિન અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન) ને રુધિરમાં મુક્ત કરતા પહેલા થાયરોઈડ પુટિકાઓમાં થાયરોગ્લોબ્યુલિન સ્વરૂપે સંગ્રહિત કરે છે. અન્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ સામાન્ય રીતે ઉત્તેજના મળતાની સાથે જ અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ અને મુક્તિ કરે છે,જેમાં નોંધપાત્ર સંગ્રહ હોતો નથી.

(A) $Graves'$ રોગ,જેને એક્સોપ્થેલમિક ગોઈટર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે,તે એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકાર છે. તે થાયરોઈડ ગ્રંથિ દ્વારા થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો ($T_3$ અને $T_4$) ના વધુ પડતા ઉત્પાદનને કારણે થાય છે,જેને હાઈપરથાયરોઈડિઝમ કહેવામાં આવે છે. તેના લક્ષણોમાં થાયરોઈડ ગ્રંથિનું કદ વધવું (ગોઈટર),આંખના ડોળા બહારની તરફ ઉપસી આવવા (એક્સોપ્થેલમસ),ચયાપચયનો દર વધવો અને વજનમાં ઘટાડો થવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

(B) વર્ણવેલ લક્ષણો,જેમ કે નીચો ચયાપચયનો દર,વજનમાં વધારો અને પેશીઓમાં પાણીનું સંગ્રહ (એડીમા),પુખ્ત વયના વ્યક્તિમાં $Myxoedema$ (મિકસોડીમા) ના લક્ષણો છે. $Myxoedema$ પુખ્ત વયના લોકોમાં થાયરોઈડ હોર્મોન્સ $(Thyroxine)$ ની ઉણપને કારણે થાય છે. જોકે $Hypothyroidism$ એ સામાન્ય સ્થિતિ છે,પરંતુ $Myxoedema$ એ પુખ્ત વયના લોકોમાં હાયપોથાઈરોઈડિઝમના ગંભીર સ્વરૂપ માટે વપરાતો ચોક્કસ તબીબી શબ્દ છે.

(C) થાયરોઈડ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત $Thyroxine$ $(T_4)$ અંતઃસ્ત્રાવ શરીરના બેઝલ મેટાબોલિક રેટ $(BMR)$ ને નિયંત્રિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તે પેશીઓમાં ઓક્સિજનનો વપરાશ અને ઉષ્માના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે,જેનાથી એકંદરે ચયાપચયનો દર વધે છે.
$Thyroxine$ નું ઈન્જેક્શન શરીરમાં ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓને સીધી રીતે વધારે છે,જ્યારે $STH$ (સોમેટોટ્રોપિક હોર્મોન) વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે,$Insulin$ રુધિરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર જાળવે છે અને $Testosterone$ મુખ્યત્વે પુરુષોમાં ગૌણ જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે.

(B) કેલ્સિટોનીન એ થાઈરોઈડ ગ્રંથિના પેરાફોલિક્યુલર કોષો ($C$-કોષો) દ્વારા સ્ત્રવિત થતો પેપ્ટાઈડ અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તે $32$ એમિનો એસિડ ધરાવતી એકલ પોલીપેપ્ટાઈડ શૃંખલાનો બનેલો છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય અસ્થિના શોષણને અવરોધીને અને મૂત્રપિંડ દ્વારા કેલ્શિયમનો ઉત્સર્ગ વધારીને રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઘટાડવાનું છે.

(A) થાયરોઈડ ગ્રંથિ એ માનવ શરીરમાં સૌથી મોટી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે.
તે ગળાના ભાગમાં,શ્વાસનળીની આગળના ભાગે આવેલી પતંગિયાના આકારની ગ્રંથિ છે.
જોકે યકૃત એ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે,પરંતુ તેને બહિઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ (અથવા મિશ્ર ગ્રંથિ) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે,શુદ્ધ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે નહીં.
તેથી,આપેલા વિકલ્પોમાંથી થાયરોઈડ ગ્રંથિ એ સૌથી મોટી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ છે.

(B) થાયરોઇડ ગ્રંથિ બે મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે: થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$.
$T_4$ (ટેટ્રાઆયોડોથાયરોનિન) માં ચાર આયોડિન પરમાણુઓ હોય છે,જ્યારે $T_3$ માં ત્રણ આયોડિન પરમાણુઓ હોય છે.
જોકે થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા $T_4$ વધુ માત્રામાં ઉત્પન્ન થાય છે,પરંતુ $T_3$ એ જૈવિક રીતે વધુ સક્રિય સ્વરૂપ છે.
શરીરના પેશીઓમાં મોટાભાગના $T_4$ નું રૂપાંતર $T_3$ માં થાય છે જેથી તે તેની શારીરિક અસરો દર્શાવી શકે.
તેથી,$T_3$ એ $T_4$ કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધુ શક્તિશાળી અને સક્રિય છે.

(D) થાયરોઈડ ગ્રંથિ થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$ જેવા અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે.
મિક્સોડીમા એ પુખ્ત વયના લોકોમાં હાઈપોથાયરોડિઝમ (થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવોનો ઓછો સ્ત્રાવ) ને કારણે થતી સ્થિતિ છે.
મહાકાયતા,વામનતા અને એક્રોમેગાલી એ અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ $(GH)$ સાથે સંબંધિત વિકૃતિઓ છે.
તેથી,સાચો વિકલ્પ $D$ છે.

(B) એક્ઝોપ્થેલમિક ગોઈટર,જેને ગ્રેવ્સનો રોગ પણ કહેવામાં આવે છે,તે એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકાર છે જે થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવો ($T_3$ અને $T_4$) ના અતિસ્ત્રાવને કારણે થાય છે.
આ સ્થિતિમાં થાયરોઈડ ગ્રંથિનું કદ વધવું,આંખના ડોળા બહારની તરફ ઉપસી આવવા (એક્ઝોપ્થેલમસ),બેઝલ મેટાબોલિક રેટમાં વધારો અને વજનમાં ઘટાડો જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે.
તેથી,સાચો જવાબ થાયરોઈડ ગ્રંથિ છે.

(B) ઉભયજીવીઓમાં થાયરોઈડ ગ્રંથિ થાયરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ ઉત્પન્ન કરે છે,જે કાયાંતરણ (metamorphosis) ની પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે. કાયાંતરણ એ જૈવિક પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા ટેડપોલ પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતરિત થાય છે. જો ટેડપોલમાંથી થાયરોઈડ ગ્રંથિ દૂર કરવામાં આવે,તો થાયરોક્સિનનું ઉત્પાદન બંધ થઈ જાય છે,જેનાથી ટેડપોલ કાયાંતરણ કરી શકતું નથી. પરિણામે,ટેડપોલ કદમાં વધતું રહેશે પરંતુ ક્યારેય પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતરિત થશે નહીં અને તેના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન ટેડપોલ જ રહેશે.

(A) થાયરોકેલ્સિટોનિન $(TCT)$ એ થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા સ્ત્રવિત પ્રોટીન અંતઃસ્ત્રાવ છે.
તેનું મુખ્ય કાર્ય રૂધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર નિયંત્રિત કરવાનું છે.
ચોક્કસ રીતે કહીએ તો,$TCT$ એ હાઈપોકેલ્સિમિક પરિબળ તરીકે કાર્ય કરે છે,જેનો અર્થ છે કે તે અસ્થિના પુનઃશોષણ (અસ્થિ પેશીનું વિઘટન) ને અવરોધીને અને હાડકાંમાં કેલ્શિયમનું જમાવટ વધારીને રૂધિરમાં કેલ્શિયમ આયનોની સાંદ્રતા ઘટાડે છે.

(A) હશિમોટો રોગ એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા (autoimmune) વિકાર છે જેમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર થાયરોઇડ ગ્રંથિ પર હુમલો કરે છે.
આનાથી થાયરોઇડ પેશીઓનો નાશ થાય છે,જેના પરિણામે થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો ($T_3$ અને $T_4$) નું ઉત્પાદન ઘટે છે.
થાયરોઇડ ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરવામાં અસમર્થ હોવાથી,આ સ્થિતિ હાઇપોથાયરોડિઝમ (hypothyroidism) તરીકે ઓળખાય છે.
તેથી,હશિમોટો રોગનાં લક્ષણો થાયરોક્સિનના અલ્પસ્ત્રાવ (hyposecretion) ને કારણે થતા લક્ષણો જેવા જ હોય છે.

(C) આયોડિન એ એક લઘુતત્વ છે જે થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$ ના સંશ્લેષણ માટે આવશ્યક છે.
આ અંતઃસ્ત્રાવો થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે અને ચયાપચય,વૃદ્ધિ અને વિકાસના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેથી,આયોડિન આ અંતઃસ્ત્રાવોનો બંધારણીય ઘટક છે.

(B) : એક્સોપ્થેલ્મિક ગોઇટર અથવા ગ્રેવ્સનો રોગ એ થાઇરોઇડ ગ્રંથિનું વિસ્તરણ (ગોઇટર) છે,જેમાં થાઇરોઇડ ગ્રંથિ થાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવોનો અતિશય સ્ત્રાવ કરે છે.
તે એક્સોપ્થેલ્મિયા (આંખના ડોળા પાછળ પ્રવાહી જમા થવાને કારણે આંખો બહાર નીકળી આવવી),વજનમાં ઘટાડો,શરીરના તાપમાનમાં થોડો વધારો,ઉત્તેજના,ઝડપી હૃદયના ધબકારા,ગભરાટ અને બેચેની દ્વારા લાક્ષણિક છે.

(C) સાચો જવાબ $C$ છે. થાઇરોઇડ હોર્મોન્સ $T_3$ અને $T_4$ ના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન આવશ્યક છે.
આયોડિન થાયરોગ્લોબ્યુલિનમાં રહેલા ટાયરોસિન અવશેષો સાથે જોડાય છે,જે ત્યારબાદ ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$ અને થાયરોક્સિન $(T_4)$ બનાવવા માટે પ્રક્રિયા પામે છે.
જો સગર્ભા સ્ત્રીના આહારમાં આયોડિનની ઉણપ હોય,તો તે ગર્ભમાં થાઇરોઇડ હોર્મોન્સના અયોગ્ય સંશ્લેષણ તરફ દોરી જાય છે.
શિશુઓમાં થાઇરોઇડ હોર્મોન્સની ઉણપને કારણે 'ક્રેટિનિઝમ' (cretinism) નામની સ્થિતિ સર્જાય છે.
ક્રેટિનિઝમના લક્ષણોમાં અટકેલો વિકાસ,માનસિક મંદતા,ઓછો બુદ્ધિઆંક,અસામાન્ય ત્વચા અને મૂંગા-બહેરાપણું જોવા મળે છે.

(A) : થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન આવશ્યક છે. આહારમાં આયોડિનની ઉણપને કારણે થાયરોક્સિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે (હાઇપોથાયરોડિઝમ) અને થાયરોઇડ ગ્રંથિ મોટી થાય છે,જેને ગોઇટર કહેવાય છે.
$B$: કોર્પસ લ્યુટિયમ પ્રોજેસ્ટેરોનનો સ્ત્રાવ કરે છે,ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો નહીં. પ્રોજેસ્ટેરોન ગર્ભાશયના અંતઃસ્તરને જાળવી રાખવા માટે જરૂરી છે.
$C$: ઓક્સિટોસિન હાયપોથેલેમસ દ્વારા સંશ્લેષિત થાય છે અને પશ્ચ પિટ્યુટરી દ્વારા મુક્ત થાય છે,અગ્ર પિટ્યુટરી દ્વારા નહીં.
$D$: ગ્રોથ હોર્મોન $(GH)$ અગ્ર પિટ્યુટરી દ્વારા સ્ત્રવિત થાય છે,પશ્ચ પિટ્યુટરી દ્વારા નહીં.

(C) થાયરોક્સિન હોર્મોનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન અનિવાર્ય છે. જ્યારે ખોરાકમાં રહેલા ઝેરી તત્વો આયોડિનના શોષણમાં અથવા થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણમાં અવરોધ ઉભો કરે છે,ત્યારે થાયરોઇડ ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં હોર્મોન ઉત્પન્ન કરી શકતી નથી. આનાથી રક્તમાં થાયરોક્સિનનું સ્તર ઘટે છે. આ ઉણપના પ્રતિભાવમાં,અગ્ર પિટ્યુટરી ગ્રંથિ વધુ થાયરોઇડ-સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન $(TSH)$ મુક્ત કરે છે,જેના કારણે હોર્મોનના ઉત્પાદનની અછતને પહોંચી વળવા માટે થાયરોઇડ ગ્રંથિનું કદ વધે છે. થાયરોઇડ ગ્રંથિના આ વિસ્તરણને સિમ્પલ ગોઇટર અથવા એન્ડેમિક ગોઇટર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેથી,સાચો વિકલ્પ $C$ છે.

(B) $(B) :$ મિક્સોડિમા પુખ્ત વયના લોકોમાં થાયરોઇડ હોર્મોન અથવા થાયરોક્સિનની ઉણપને કારણે થાય છે.
તે નીચો ચયાપચયનો દર,વજનમાં વધારો,સોજા જેવો દેખાવ અને શરીરનું નીચું તાપમાન જેવી લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે.
આ રોગની સારવાર થાયરોઇડ હોર્મોન્સ આપીને કરી શકાય છે.

(D) થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને $T_3$ (ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન) અને $T_4$ (થાયરોક્સિન),એરિથ્રોપોઇએસીસ (રક્તકણોના નિર્માણની પ્રક્રિયા) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
તેઓ કિડની દ્વારા એરિથ્રોપોઇએટિનના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે,જે બદલામાં અસ્થિમજ્જામાં રક્તકણોના પરિપક્વતા અને પ્રસારને પ્રોત્સાહન આપે છે.
તેથી,સામાન્ય રક્તકણોના નિર્માણ (hematopoiesis) માટે થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો આવશ્યક છે.

(D) થાયરોઇડ ગ્રંથિ બે ખંડોની બનેલી હોય છે જે શ્વાસનળીની બંને બાજુએ આવેલા હોય છે. તેથી,થાયરોઇડ ચાર ખંડોની બનેલી હોય છે તે વિધાન ખોટું છે. થાયરોઇડ ગ્રંથિ પુટિકાઓ અને સ્ટ્રોમલ પેશીઓની બનેલી હોય છે. દરેક થાયરોઇડ પુટિકા પુટિકા કોષોની બનેલી હોય છે જે એક પોલાણને ઘેરે છે. આ કોષો બે અંતઃસ્ત્રાવોનું સંશ્લેષણ કરે છે,ટેટ્રાઆયોડોથાયરોનિન અથવા થાયરોક્સિન $(T_4)$ અને ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન $(T_3)$.

(C) થાયરોક્સિન $(T_4)$ ના સંશ્લેષણ માટે આયોડિનની જરૂર હોય છે. ખોરાકમાં હાજર અમુક ઝેરી તત્વો,જેમ કે ગોઇટ્રોજેન્સ (જે કોબીજ અને ફુલેવર જેવા શાકભાજીમાં જોવા મળે છે),થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા આયોડિનના શોષણમાં દખલ કરે છે અથવા થાયરોઇડ હોર્મોન્સના સંશ્લેષણને અટકાવે છે. જ્યારે થાયરોક્સિનનું સંશ્લેષણ અટકે છે,ત્યારે થાયરોઇડ ગ્રંથિ શરીરમાં થાયરોઇડ હોર્મોન્સના ઓછા સ્તરને સરભર કરવા માટે કદમાં વધે છે,જેને સિમ્પલ ગોઇટર (અથવા એન્ડેમિક ગોઇટર) કહેવામાં આવે છે. તેથી,સાચો જવાબ $C$ છે.

(A) ગ્રેવ્સનો રોગ એ એક સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકાર છે જે હાયપરથાયરોડિઝમ તરફ દોરી જાય છે,જે થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા થાયરોઇડ હોર્મોન્સનું વધુ પડતું ઉત્પાદન છે.
તે થાયરોઇડ ગ્રંથિમાં સોજો (ગોઇટર),આંખના ડોળા બહાર નીકળી જવા (એક્સોપ્થાલમોસ),ચયાપચયના દરમાં વધારો અને વજનમાં ઘટાડો દ્વારા લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
તેથી,તે સીધી રીતે થાયરોઇડ ગ્રંથિ સાથે સંબંધિત છે.

(D) થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો ($T_3$ અને $T_4$) બેઝલ મેટાબોલિક રેટના નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે અને તે એરિથ્રોપોઈસીસની પ્રક્રિયાને પણ ટેકો આપે છે,જે રક્તકણો $(RBCs)$ ના નિર્માણની પ્રક્રિયા છે.
તેઓ એરિથ્રોપોએટિનના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે,જે કિડની દ્વારા ઉત્પન્ન થતો અંતઃસ્ત્રાવ છે જે અસ્થિમજ્જાને વધુ $RBCs$ ઉત્પન્ન કરવા માટે પ્રેરે છે.
તેથી,રક્તકણોના સામાન્ય નિર્માણ અને પરિપક્વતા માટે થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવ આવશ્યક છે.

(B) ગોઇટર એ થાયરોઇડ ગ્રંથિનું કદ વધવાની સ્થિતિ છે.
થાયરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવો,ખાસ કરીને $T_3$ (ટ્રાયઆયોડોથાયરોનિન) અને $T_4$ (થાયરોક્સિન) ના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન આવશ્યક છે.
જ્યારે આહારમાં આયોડિનની ઉણપ હોય છે,ત્યારે થાયરોઇડ ગ્રંથિ આ અંતઃસ્ત્રાવોનું પૂરતું ઉત્પાદન કરી શકતી નથી.
આના પરિણામે પિટ્યુટરી ગ્રંથિ પરની નકારાત્મક પ્રતિપોષણ (negative feedback) અસરમાં ઘટાડો થાય છે,જેના કારણે તે વધુ $TSH$ (થાયરોઇડ-સ્ટીમ્યુલેટિંગ હોર્મોન) મુક્ત કરે છે.
$TSH$ દ્વારા સતત ઉત્તેજના મળવાને કારણે થાયરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે,જેને ગોઇટર કહેવામાં આવે છે.

(C) સાચું છે: થાઇરોઇડ ગ્રંથિ થાઇરોકેલ્સિટોનિન $(TCT)$ નામનો પેપ્ટાઇડ અંતઃસ્ત્રાવ મુક્ત કરે છે,જે રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
$R$ ખોટું છે: $TCT$ એ હાઇપોકેલ્સિમિક અંતઃસ્ત્રાવ છે,હાઇપરકેલ્સિમિક નથી. તે હાડકામાંથી કેલ્શિયમના પુનઃશોષણને અટકાવીને રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર ઘટાડે છે. હાઇપરકેલ્સિમિક અંતઃસ્ત્રાવ,જેમ કે પેરાથાઇરોઇડ અંતઃસ્ત્રાવ $(PTH)$,રુધિરમાં કેલ્શિયમનું સ્તર વધારે છે.

(B) ટેડપોલના પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતર માટે $Thyroxine$ અંતઃસ્ત્રાવ અત્યંત આવશ્યક છે. પાણીમાં આયોડિનની હાજરી અનિવાર્ય છે કારણ કે તે થાયરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા $Thyroxine$ ના સંશ્લેષણ માટે મુખ્ય ઘટક છે. જો પાણીમાં આયોડિન અથવા $Thyroxine$ ઉમેરવામાં આવે,તો તે કાયાંતરણની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે,જેનાથી ટેડપોલ ઝડપથી પુખ્ત દેડકામાં પરિવર્તિત થાય છે.