Mix Example - NATURAL RESOURCES Questions in Gujarati

(N/A)

નાઈટ્રીફિકેશન	ડીનાઈટ્રીફિકેશન
$(i)$ એમોનિયાનું નાઈટ્રાઈટ્સમાં અને ત્યારબાદ નાઈટ્રેટ્સમાં રૂપાંતર કરવાની પ્રક્રિયા.	$(i)$ નાઈટ્રેટ્સનું મુક્ત નાઈટ્રોજન વાયુ $(N_2)$ માં રૂપાંતર કરવાની પ્રક્રિયા.
$(ii)$ આ એક ઓક્સિડેટિવ પ્રક્રિયા છે જેમાં નાઈટ્રોજન વનસ્પતિઓ માટે વધુ ઉપયોગી સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે. ઉદા. નાઈટ્રોસોમોનાસ અને નાઈટ્રોબેક્ટર.	$(ii)$ આ એક રિડક્ટિવ પ્રક્રિયા છે જેમાં નાઈટ્રોજન પાછો વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે. ઉદા. સ્યુડોમોનાસ અને ક્લોસ્ટ્રિડિયમ.

(N/A) વાયુ પ્રદૂષણની બે હાનિકારક અસરો:
$(i)$ શ્વસન સંબંધી સમસ્યાઓ જેવી કે અસ્થમા અને બ્રોન્કાઇટિસ.
$(ii)$ એસિડ વર્ષા,જે ઇમારતો અને જલીય જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$(b)$ જળ પ્રદૂષણની બે હાનિકારક અસરો:
$(i)$ ટાઇફોઇડ,કોલેરા અને કમળા જેવા પાણીજન્ય રોગોનો ફેલાવો.
$(ii)$ સુપોષકતાકરણ (Eutrophication),જે ઓક્સિજનના ઘટાડા અને જલીય સજીવોના મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે.

(N/A) વાતાવરણમાંથી ઓક્સિજનનો ઉપયોગ થતી ત્રણ પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. દહન (બળતણનું સળગવું).
$2$. શ્વસન (સજીવો દ્વારા).
$3$. ઓક્સાઈડનું નિર્માણ (દા.ત.,ધાતુઓનું ક્ષારણ).
વાતાવરણમાં ઓક્સિજન પાછો ઉમેરાતી એકમાત્ર પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રકાશસંશ્લેષણ (લીલી વનસ્પતિઓ દ્વારા).

(N/A) જીવંત સ્વરૂપો માટે આવશ્યક ચાર કાર્બન ધરાવતા અણુઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. $Proteins$ (પ્રોટીન): આ એમિનો એસિડના પોલિમર છે અને કોષોમાં બંધારણીય અને કાર્યાત્મક ભૂમિકાઓ માટે આવશ્યક છે.
$2$. $Carbohydrates$ (કાર્બોદિતો): આ સજીવો માટે ઉર્જાના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે કાર્ય કરે છે.
$3$. $Fats$ $(Lipids)$ (ચરબી/લિપિડ્સ): આ ઉર્જા સંગ્રહ અને કોષરસસ્તરના નિર્માણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
$4$. $Nucleic$ $acids$ ($DNA$ અને $RNA$): આ આનુવંશિક માહિતીના સંગ્રહ અને વહન માટે જવાબદાર છે.

(N/A) વાતાવરણ ધાબળા તરીકે કાર્ય કરે છે કારણ કે હવા ઉષ્માની મંદ વાહક છે. તે દિવસ દરમિયાન તાપમાનમાં થતો અચાનક વધારો અટકાવે છે અને રાત્રિ દરમિયાન ઉષ્માને અવકાશમાં જતી ધીમી પાડે છે,જેનાથી પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન પ્રમાણમાં સ્થિર રહે છે.
$(b)$ વરસાદની ભાત નક્કી કરતા પરિબળો નીચે મુજબ છે:
$1$. પ્રવર્તમાન પવનોની દિશા.
$2$. પર્વતમાળાઓ અથવા ભૌગોલિક અવરોધોની હાજરી.
$3$. મહાસાગરો કે સમુદ્રો જેવા મોટા જળાશયોની નિકટતા.
$4$. વિવિધ પ્રદેશોમાં તાપમાનમાં થતા ફેરફારો.

(N/A) $(i)$ લાઈકેન (Lichens) એ સહજીવી જીવન સ્વરૂપો છે જે ખુલ્લા ખડકો પર ઉગી શકે છે.
$(ii)$ ખડકોની સપાટી પર ઉગતી વખતે તેઓ અમુક કાર્બનિક એસિડનો સ્ત્રાવ કરે છે.
$(iii)$ આ એસિડ ખડકની સપાટીનું ધોવાણ કરે છે,જેનાથી તેમાં નાની તિરાડો અને ખાંચાઓ પડે છે.
$(iv)$ સમય જતાં,મૃત કાર્બનિક પદાર્થોના જમા થવાથી અને પાણી તથા પવનની અસરને કારણે આ તિરાડો મોટી થાય છે,જે અંતે ખડકને નાના કણોમાં તોડીને જમીન બનાવે છે.

(N/A) જૈવ-ભૂ-રાસાયણિક ચક્ર એટલે જીવાવરણના સજીવ (જૈવિક) અને નિર્જીવ (અજૈવિક) ઘટકો વચ્ચે પોષક તત્વો અને રાસાયણિક તત્વોનો ચક્રીય પ્રવાહ અથવા હેરફેર.
જીવાવરણના વિવિધ ઘટકો વચ્ચે સ્થાનાંતરિત થતી બે આવશ્યક વસ્તુઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. દ્રવ્ય (પોષક તત્વો/રાસાયણિક તત્વો)
$2$. ઉર્જા

(N/A) પ્રકાશસંશ્લેષણ:
$1$. વાતાવરણમાંથી $CO_{2}$ શોષાય છે અને વનસ્પતિઓ દ્વારા કાર્બનિક સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત થાય છે.
$2$. તે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને $CO_{2}$ અને પાણીને ગ્લુકોઝ $(C_{6}H_{12}O_{6})$ માં રૂપાંતરિત કરે છે.
શ્વસન:
$1$. સજીવો ઉર્જા મેળવવા માટે કોષીય શ્વસન દ્વારા ગ્લુકોઝનું વિઘટન કરે છે.
$2$. આ પ્રક્રિયા આડપેદાશ તરીકે $CO_{2}$ ને ફરીથી વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે,જે કાર્બન ચક્રને પૂર્ણ કરે છે.

(N/A) $(i)$ પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં લીલી વનસ્પતિઓ દ્વારા $CO_{2}$ નું ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરણ.
$(ii)$ દરિયાઈ પ્રાણીઓ દ્વારા તેમના કવચ બનાવવા માટે દરિયાના પાણીમાં ઓગળેલા કાર્બોનેટ્સનો ઉપયોગ.

(N/A) $(i)$ જમીન એ ખડકોના નાના કણો,મૃત સજીવોના વિઘટિત અવશેષો જેને હ્યુમસ (humus) કહેવાય છે,અને સૂક્ષ્મ જીવોનું મિશ્રણ છે.
$(ii)$ જમીનનો પ્રકાર તેમાં રહેલા કણોના સરેરાશ કદના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે,જ્યારે જમીનની ગુણવત્તા તેમાં રહેલા હ્યુમસ અને સૂક્ષ્મ જીવોના પ્રમાણ દ્વારા નક્કી થાય છે.

(N/A) $(i)$ જમીનનું નિર્માણ 'વેધરિંગ' (અપક્ષય) ની પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે,જેમાં પૃથ્વીની સપાટી પર અથવા તેની નજીકના ખડકો લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક પરિબળો દ્વારા તૂટીને નાના કણોમાં ફેરવાય છે.
$(ii)$ ઉપરનું પડ (Top soil) એ જમીનનું સૌથી ઉપરનું સ્તર છે,જે હ્યુમસ,કાર્બનિક પદાર્થો અને સજીવોની સાથે જમીનના ઝીણા કણોથી સમૃદ્ધ હોય છે.
$(iii)$ તે મહત્વનું છે કારણ કે તે વનસ્પતિના વિકાસ માટે જરૂરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે,વિસ્તારની જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે અને વિવિધ સૂક્ષ્મજીવો માટે નિવાસસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

(N/A) જીવાવરણ તેના જૈવિક (સજીવ) અને અજૈવિક (નિર્જીવ) ઘટકો વચ્ચેની સતત અને સંતુલિત આંતરક્રિયાને કારણે એક સ્થિર તંત્ર છે,જે ગતિશીલ સંતુલન જાળવી રાખે છે.
$(b)$ જ્યારે જીવાવરણના ઘટકો એકબીજા સાથે આંતરક્રિયા કરે છે,ત્યારે તેમની વચ્ચે દ્રવ્ય (પોષક તત્વો) અને ઉર્જાનું સતત સ્થળાંતર થાય છે,જે જીવન પ્રક્રિયાઓને ટેકો આપે છે અને નિવસનતંત્રનું સંતુલન જાળવી રાખે છે.

(N/A) ઓઝોન સ્તર વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં,એટલે કે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં જોવા મળે છે.
$(b)$ ઓઝોન હોલ એટલે સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં ઓઝોન સ્તરનું નોંધપાત્ર પાતળું થવું. તે મુખ્યત્વે માનવસર્જિત રસાયણો,ખાસ કરીને ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન $(CFCs)$ ના વાતાવરણમાં મુક્ત થવાને કારણે થાય છે. આ $CFCs$ ઉપરના વાતાવરણમાં પહોંચે છે,જ્યાં સૂર્યના પારજાંબલી કિરણો દ્વારા તેનું વિઘટન થાય છે અને ક્લોરિનના અણુઓ મુક્ત થાય છે,જે ઓઝોન $(O_3)$ ના અણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને તેનો નાશ કરે છે.
$(c)$ ઓઝોન સ્તરના ક્ષયની હાનિકારક અસરો નીચે મુજબ છે:
$1$. સૂર્યના હાનિકારક પારજાંબલી $(UV)$ કિરણો પૃથ્વીની સપાટી પર વધુ પ્રમાણમાં પહોંચે છે.
$2$. મનુષ્યોમાં ત્વચાનું કેન્સર અને આંખમાં મોતિયાનું પ્રમાણ વધે છે.
$3$. રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન થાય છે અને વિવિધ જીવસૃષ્ટિ પર અસર પડે છે,જેમાં પાકનું ઉત્પાદન ઘટવું અને દરિયાઈ જીવોને નુકસાન થવાનો સમાવેશ થાય છે.

(N/A) $(i)$ સૂર્ય દિવસ દરમિયાન ખડકોને ગરમ કરે છે,જેના કારણે તેઓ વિસ્તરણ પામે છે.
$(ii)$ રાત્રે,ખડકો ઠંડા પડે છે અને સંકોચાય છે.
$(iii)$ ખડકોના વિવિધ ભાગો અલગ-અલગ દરે વિસ્તરણ અને સંકોચન પામે છે,જેના કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે અને સમય જતાં તે તૂટીને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે,જે અંતે જમીન (મૃદા) બનાવે છે.

(N/A) જળ પ્રદૂષણની હાનિકારક અસરો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ ખાતરો,જંતુનાશકો અને કાગળના ઉદ્યોગોમાં વપરાતા પારો (mercury) ના ક્ષારો જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થોનો ઉમેરો. આના પરિણામે પાણીના ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે.
$(ii)$ પ્રદૂષિત પાણીમાં કોલેરા,ટાઈફોઈડ વગેરે જેવા રોગ ફેલાવતા હાનિકારક બેક્ટેરિયા હોઈ શકે છે.
$(iii)$ ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટવાથી જલીય સજીવો પર વિપરીત અસર પડે છે.
$(iv)$ પાણીના તાપમાનમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર જલીય સજીવોના પ્રજનન પર અસર કરે છે.
$(v)$ વિવિધ પ્રાણીઓના ઈંડા અને ડિંભ (larvae) તાપમાનના ફેરફારો પ્રત્યે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ હોય છે.

(N/A) કાચ ટૂંકી તરંગલંબાઈ ધરાવતા સૂર્યના વિકિરણોને અંદર આવવા દે છે,પરંતુ અંદરથી પરાવર્તિત થતા લાંબી તરંગલંબાઈ ધરાવતા ઇન્ફ્રારેડ વિકિરણો (ઉષ્મા) ને બહાર જતા રોકે છે,જેના કારણે આવરણની અંદરનું તાપમાન વધે છે.
$(b)$ ઠંડા દેશો આ ઘટનાનો ઉપયોગ,જેને ગ્રીનહાઉસ અસર કહેવામાં આવે છે,કાચના ઘરો (ગ્રીનહાઉસ) બનાવવા માટે કરે છે જે ગરમીને જાળવી રાખે છે,જેથી તેઓ ઠંડા વાતાવરણમાં પણ ઉષ્ણકટિબંધીય છોડ ઉગાડી શકે છે.
$(c)$ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ અથવા મિથેન $(CH_{4})$.

(N/A) વિઘટકો એવા સજીવો છે જે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓના મૃત અવશેષોમાં રહેલા જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે.
નિવસનતંત્રમાં વિઘટકોની ભૂમિકા:
$(i)$ તેઓ મૃત કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરીને પર્યાવરણને સાફ રાખવામાં મદદ કરે છે,તેથી તેમને કુદરતના સફાઈ કામદારો કહેવામાં આવે છે.
$(ii)$ તેઓ પોષક તત્વોના ચક્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,કારણ કે તેઓ આવશ્યક ખનિજોને જમીનમાં પાછા મુક્ત કરે છે,જેનો ઉપયોગ ઉત્પાદકો (વનસ્પતિઓ) દ્વારા ફરીથી કરવામાં આવે છે.
$(iii)$ તેઓ જટિલ કાર્બનિક સંયોજનોને ઉપયોગી સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત કરીને જીવાવરણમાં પોષક તત્વોનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે.

(N/A)

પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો	પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો
$(i)$ આ સંસાધનો વાજબી સમયગાળામાં ઝડપી કુદરતી ચક્ર અથવા માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા પોતાની જાતે પુનઃસ્થાપિત થઈ શકે છે.	$(i)$ આ સંસાધનો એકવાર વપરાઈ ગયા પછી રિસાયક્લિંગ અથવા બદલી દ્વારા પોતાની જાતે પુનઃસ્થાપિત થઈ શકતા નથી.
$(ii)$ જો તેનું વ્યવસ્થિત સંચાલન કરવામાં આવે તો તે ક્યારેય ખૂટતા નથી,દા.ત.,સૌર ઊર્જા,પવન ઊર્જા,જંગલો અને પાણી.	$(ii)$ તે ખૂટી જાય તેવા છે અને જથ્થામાં મર્યાદિત છે,દા.ત.,ખનિજો,કોલસો,પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ.

(N/A) જમીનનું સંરક્ષણ નીચેની પદ્ધતિઓ દ્વારા કરી શકાય છે:
$1.$ જમીનની ફળદ્રુપતા પુનઃસ્થાપિત કરવી:
$(a)$ ખાતર અને છાણિયા ખાતરનો યોગ્ય માત્રામાં ઉપયોગ કરીને.
$(b)$ પાકની ફેરબદલી (Crop rotation) કરીને.
$(c)$ કઠોળ વર્ગના છોડ ઉગાડીને,જે નાઈટ્રોજનનું સ્થાપન કરે છે.
$(d)$ ખેતરને થોડા સમય માટે પડતર રાખીને જેથી જમીન કુદરતી રીતે ફળદ્રુપતા મેળવી શકે.
$2.$ જમીનનું ધોવાણ અટકાવવું:
$(a)$ જમીનની સપાટીને ઢાંકવા માટે રક્ષણાત્મક વનસ્પતિઓ ઉગાડીને,જે વરસાદ અને પવનની અસર ઘટાડે છે.
$(b)$ પહાડી વિસ્તારોમાં સીડીદાર ખેતી (Terrace farming) કરીને,જેથી પાણીનો વેગ ઘટે.
$(c)$ પાળા (બંધ) બનાવીને,જેથી જમીનનું ધોવાણ અટકાવી શકાય.

(N/A)

જૈવ-વિઘટનીય સંસાધનો	અજૈવ-વિઘટનીય સંસાધનો
$1.$ જે પદાર્થો સમય જતાં જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેમના સરળ અને હાનિકારક સ્વરૂપોમાં વિઘટિત થાય છે,તેમને જૈવ-વિઘટનીય કહેવામાં આવે છે.	$1.$ જે પદાર્થો સમય જતાં જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેમના સરળ અને હાનિકારક સ્વરૂપોમાં વિઘટિત થતા નથી,તેમને અજૈવ-વિઘટનીય કહેવામાં આવે છે.
$2.$ તેઓ સામાન્ય રીતે પર્યાવરણ માટે હાનિકારક નથી; ઉદાહરણ તરીકે,છાણ,પાંદડાં,કાગળ વગેરે.	$2.$ તેઓ ઘણીવાર વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ માટે હાનિકારક હોય છે કારણ કે તેઓ પર્યાવરણમાં જમા થાય છે; ઉદાહરણ તરીકે,$DDT$,પ્લાસ્ટિક,પોલીથીન વગેરે.

(N/A) $(i)$ લાકડાનું દહન.
$(ii)$ કોલસા અને પેટ્રોલિયમ બળતણનું દહન.
$(iii)$ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના સ્વરૂપમાં રસાયણોનો ઉપયોગ.

(N/A) પાણી નીચેના કારણોસર જીવન માટે અનિવાર્ય છે:
$1$. તે પરસેવો અને બાષ્પીભવન જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરે છે.
$2$. તમામ કોષીય અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ જલીય માધ્યમમાં થાય છે.
$3$. તે ખોરાકના પાચન માટે અને રુધિર દ્વારા સમગ્ર શરીરમાં પોષક તત્વો અને ઓક્સિજનના વહન માટે જરૂરી છે.
$4$. તે શરીરમાંથી નકામા પદાર્થોના ઉત્સર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

(N/A) કુદરતી સંસાધનોનું સંરક્ષણ નીચેના કારણોસર આવશ્યક છે:
$1$. કુદરતી સંસાધનો પ્રકૃતિ દ્વારા મળેલી મર્યાદિત ભેટ છે જે પૃથ્વી પરના તમામ જીવંત સ્વરૂપોને ટકાવી રાખે છે.
$2$. કુદરતી સંસાધનો અને સજીવો વચ્ચે ગાઢ આંતરનિર્ભરતા છે; એકનો નાશ બીજાના અસ્તિત્વને અસર કરે છે.
$3$. સંસાધનોનો ઉપયોગ વિવેકપૂર્ણ અને ટકાઉ રીતે કરવો જોઈએ જેથી તે આવનારી પેઢીઓ માટે ઉપલબ્ધ રહે.
$4$. પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા માટે આ સંસાધનોને પ્રદૂષણ અને અધોગતિથી બચાવવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
$5$. નકામી સામગ્રીના રિસાયક્લિંગને પ્રોત્સાહન આપવાથી કાચા કુદરતી સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
$6$. બિન-નવીનીકરણીય સંસાધનોના અતિશય શોષણને ઘટાડવા માટે ઉર્જાના વૈકલ્પિક અને નવીનીકરણીય સ્ત્રોતો તરફ વળવું જરૂરી છે.

(N/A) $CFCs$ (ક્લોરોફ્લોરોકાર્બન) નીચેના કારણોસર હાનિકારક છે:
$1$. $CFCs$ રાસાયણિક રીતે ખૂબ જ સ્થાયી છે અને કોઈપણ કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયા દ્વારા તેનું વિઘટન થતું નથી.
$2$. તે વાતાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને અંતે સ્ટ્રેટોસ્ફિયર (સમતાપ આવરણ) સુધી પહોંચે છે.
$3$. સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં,તેઓ ઓઝોન $(O_3)$ સ્તર સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,જે તેના ક્ષય તરફ દોરી જાય છે અને 'ઓઝોન હોલ' (ઓઝોન છિદ્ર) બનાવે છે.
$4$. ઓઝોન સ્તરના ક્ષયને કારણે સૂર્યના હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ $(UV)$ કિરણો પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચે છે.
$5$. આ $UV$ કિરણો સજીવો માટે જોખમી છે કારણ કે તે ત્વચાનું કેન્સર,મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે,તેમજ તે નિવસનતંત્રને પણ ખોરવી નાખે છે.

(N/A) $(i)$ ઓક્સિજન અને નાઇટ્રોજન બંને ધરાવતા બે જૈવિક રીતે મહત્વપૂર્ણ સંયોજનો નીચે મુજબ છે:
$(a)$ ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$): તેમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત બેઝ,શર્કરા અને ફોસ્ફેટ સમૂહો હોય છે.
$(b)$ પ્રોટીન: આ એમિનો એસિડના પોલિમર છે,જેમાં એમિનો સમૂહ (નાઇટ્રોજન) અને કાર્બોક્સિલ સમૂહ (ઓક્સિજન) બંને હોય છે.
$(ii)$ નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયા (જેમ કે $Rhizobium$) કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓના મૂળની ગાંઠોમાં જોવા મળે છે. તેઓ વાતાવરણીય નાઇટ્રોજન $(N_2)$ ને દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં જેમ કે નાઇટ્રેટ $(NO_3^-)$ અને નાઇટ્રાઇટ $(NO_2^-)$ માં રૂપાંતરિત કરે છે,જેને વનસ્પતિઓ સરળતાથી શોષી શકે છે અને પ્રોટીન તથા અન્ય નાઇટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોના સંશ્લેષણ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.

(N/A) પાણીમાં ખાતર,જંતુનાશકો અને પારો (mercury) ના ક્ષારો જેવા અનિચ્છનીય પદાર્થો ઉમેરવાથી પાણી પ્રદૂષિત થાય છે. આમાં કોલેરા જેવા રોગો ફેલાવતા બેક્ટેરિયા જેવા રોગકારક સજીવો પણ હોઈ શકે છે.
$(b)$ પાણીમાંથી ઓગળેલા ઓક્સિજન જેવા જરૂરી પદાર્થો દૂર થવાથી જલીય સજીવો પર વિપરીત અસર પડે છે.
$(c)$ જળાશયોના તાપમાનમાં અચાનક થતો ફેરફાર જોખમી છે અને તે જલીય સજીવોના પ્રજનન પર અસર કરે છે. તાપમાનમાં ફેરફાર થવાથી ઈંડા અને ડિંભ (larvae) પર ગંભીર અસર પડે છે.

(N/A) જમીનનું નિર્માણ: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ખડકો ભૌતિક,રાસાયણિક અને જૈવિક અસરો દ્વારા નાના કણોમાં વિભાજિત થાય છે.
બે પરિબળો: $1$. સૂર્ય (તાપમાનમાં ફેરફારને કારણે ખડકોનું વિસ્તરણ અને સંકોચન),$2$. પાણી (વહેતું પાણી અથવા તિરાડોમાં પાણી થીજી જવું).
જમીનનું ધોવાણ: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં જમીનનું ઉપરનું પડ દૂર થાય છે અથવા એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ વહી જાય છે.
બે પરિબળો: $1$. નિર્વનીકરણ (વૃક્ષોના મૂળ જમીનને પકડી રાખતા નથી),$2$. અતિશય ચરાણ (વનસ્પતિનું આવરણ દૂર થવું).

(N/A) $(i)$ જળાશયોના તાપમાનમાં વધારો થવાથી જળ પ્રદૂષણ થાય છે કારણ કે તે જલીય સજીવો માટે ઉપલબ્ધ ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. વધુમાં,ઘણી જલીય પ્રજાતિઓ તાપમાનના ફેરફારો પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોય છે; ઊંચું તાપમાન ઈંડા અને ડિંભ (larvae) ને મારી શકે છે,પ્રજનન ચક્રને ખોરવી શકે છે અને ઇકોસિસ્ટમના પારિસ્થિતિક સંતુલનને બગાડી શકે છે.
$(ii)$ જળ પ્રદૂષણને રોકવા માટેની બે પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:
$1$. ઔદ્યોગિક અથવા ઘરગથ્થુ કચરાને સીધો જળાશયોમાં ન ફેંકવો.
$2$. નદીના કિનારે કપડાં ધોવાનું અથવા પ્રાણીઓને નવડાવવાનું ટાળવું જેથી ડિટર્જન્ટ અને દૂષિત પદાર્થો પાણીમાં ન ભળે.

(N/A) મથુરા રિફાઇનરી વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજન અને સલ્ફરના ઓક્સાઇડ મુક્ત કરે છે. આ વાયુઓ પાણીની વરાળ સાથે પ્રતિક્રિયા આપીને એસિડ વર્ષા કરે છે,જે તાજમહેલના આરસપહાણને ક્ષીણ (corrosion) કરે છે.
$(b)$ લાઈકેન સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ $(SO_2)$ પ્રદૂષણ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે. દિલ્હીમાં ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ અને વાહનોના ધુમાડાને કારણે હવાનું પ્રદૂષણ ખૂબ વધારે છે,જે લાઈકેનની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. તેની સરખામણીમાં,મનાલી અને દાર્જિલિંગ જેવા સ્થળોએ સ્વચ્છ અને ભેજવાળું વાતાવરણ હોય છે જે લાઈકેનની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ છે.
$(c)$ સ્મોગ એ વાતાવરણમાં રહેલા ધુમાડા અને ધુમ્મસના કણોનું મિશ્રણ છે.
સ્મોગની હાનિકારક અસરો:
$(i)$ તે દૃશ્યતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે,જેનાથી માર્ગ અને હવાઈ ટ્રાફિકમાં અવરોધ આવે છે.
$(ii)$ તે મનુષ્યોમાં શ્વસન સંબંધી ગંભીર સમસ્યાઓ પેદા કરે છે.

(N/A) અશ્મિભૂત બળતણના દહનથી $CO$, $CO_2$, $SO_2$, $NO_2$ જેવા વાયુઓ અને ન બળેલા કાર્બન કણો અથવા હાઇડ્રોકાર્બન મુક્ત થાય છે, જેને સામાન્ય રીતે નિલંબિત રજકણો (suspended particulate matter) કહેવામાં આવે છે.
$(i)$ $CO_2$ ની વધુ માત્રા ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરફ દોરી જાય છે.
$(ii)$ $SO_2$ અને $NO_2$ ની વધુ માત્રા એસિડ વર્ષાનું કારણ બને છે, જે પાક અને આરસપહાણથી બનેલી ઇમારતોને નુકસાન પહોંચાડે છે.
$(b)$ ધૂળને પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે કારણ કે:
$(i)$ તે દ્રશ્યતા ઘટાડે છે અને પાણીની વરાળ માટે ઘનીકરણ કેન્દ્ર તરીકે કાર્ય કરે છે, જેનાથી ધુમ્મસ (smog) સર્જાય છે.
$(ii)$ ધૂળયુક્ત હવા શ્વાસમાં લેવાથી શ્વસન સંબંધી એલર્જી, ફેફસાનું કેન્સર અને હૃદયના રોગોનું પ્રમાણ વધે છે.

(N/A) લાંબા સમય સુધી ખાતરો અને જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ નીચે મુજબ જમીનનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે:
$(i)$ તે જમીનના ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવો,જેમ કે નાઈટ્રોજન સ્થાપિત કરતા બેક્ટેરિયા અને અળસિયાનો નાશ કરે છે,જે જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે આવશ્યક છે.
$(ii)$ તે જમીનનું કુદરતી બંધારણ નષ્ટ કરે છે અને જમીનની $pH$ માં ફેરફાર કરે છે,જેનાથી તે વધુ પડતી એસિડિક અથવા બેઝિક બને છે,જે છોડના વિકાસ માટે હાનિકારક છે.
$(iii)$ તે ઝેરી રસાયણોના સંચય તરફ દોરી જાય છે,જેનાથી આહાર શૃંખલામાં જૈવિક વિશાલન (biological magnification) થાય છે.
$(b)$ જળ પ્રદૂષણ નીચેની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા જમીનનું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે:
$(i)$ દૂષિત પાણી દ્વારા સિંચાઈ: જ્યારે જળાશયો ઔદ્યોગિક કચરા અથવા ગટરના પાણીથી પ્રદૂષિત થાય છે,ત્યારે આ પાણીનો સિંચાઈ માટે ઉપયોગ કરવાથી ઝેરી ભારે ધાતુઓ અને રસાયણો સીધા જમીનમાં જમા થાય છે.
$(ii)$ વહેણ અને નિક્ષાલન: જળાશયોમાં રહેલા પ્રદૂષકો ભૂગર્ભ જળમાં ભળી શકે છે અથવા પૂર દરમિયાન જમીન પર જમા થઈ શકે છે,જેનાથી જમીન દૂષિત થાય છે.

(N/A) $(i)$ નાઈટ્રોજન સ્થાપન: આ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું પાણીમાં દ્રાવ્ય સંયોજનો (નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સ) માં રૂપાંતર છે,જે મુક્તજીવી બેક્ટેરિયા અથવા $Rhizobium$ બેક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે,જે કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિના મૂળમાં મૂળગંડિકાઓ (root nodules) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ રચનાઓમાં જોવા મળે છે. વીજળીના કડાકા દરમિયાન પણ વાતાવરણીય નાઈટ્રોજનનું નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સમાં રૂપાંતર થાય છે.
$(ii)$ એમોનિફિકેશન: વનસ્પતિઓના મૃત્યુ અને સડવાની પ્રક્રિયાથી એમોનિયા મુક્ત થાય છે. પ્રાણીઓ ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો તરીકે એમોનિયા,યુરિયા અને યુરિક એસિડનો ત્યાગ કરે છે. આ નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોનું વિઘટન કરતા બેક્ટેરિયા દ્વારા એમોનિયામાં રૂપાંતર થાય છે,આ પ્રક્રિયાને એમોનિફિકેશન કહેવાય છે.
$(iii)$ નાઈટ્રીફિકેશન: નાઈટ્રીફાઈંગ બેક્ટેરિયા દ્વારા એમોનિયાનું પહેલા નાઈટ્રાઈટ્સમાં અને ત્યારબાદ નાઈટ્રેટ્સમાં રૂપાંતર થાય છે; આ પ્રક્રિયાને નાઈટ્રીફિકેશન કહેવાય છે. વનસ્પતિઓ સામાન્ય રીતે નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સનું શોષણ કરે છે અને તેને એમિનો એસિડમાં ફેરવે છે,જેનો ઉપયોગ પ્રોટીન બનાવવા માટે થાય છે.
$(iv)$ ડીનાઈટ્રીફિકેશન: જ્યારે વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે છે,ત્યારે જમીનમાં રહેલા બેક્ટેરિયા વિવિધ નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોને પાછા નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સમાં ફેરવે છે. અન્ય પ્રકારના બેક્ટેરિયા,જેમ કે $Pseudomonas$,આ નાઈટ્રેટ્સ અને નાઈટ્રાઈટ્સને ફરીથી મૂળભૂત નાઈટ્રોજન વાયુમાં ફેરવે છે. આ પ્રક્રિયાને ડીનાઈટ્રીફિકેશન કહેવાય છે. આ રીતે આ ચક્ર સતત ચાલતું રહે છે.

(N/A) નાઈટ્રોજન ચક્રમાં નીચેની મુખ્ય પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે:
$1$. નાઈટ્રોજન સ્થાપન: વાતાવરણીય $N_2$ નું રૂપાંતર નાઈટ્રોજન સ્થાપક બેક્ટેરિયા (દા.ત. કઠોળના મૂળમાં રહેલા રાઈઝોબિયમ) દ્વારા અથવા વાતાવરણીય અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા એમોનિયા અથવા નાઈટ્રેટ્સમાં થાય છે.
$2$. એસિમિલેશન (સ્વીકરણ): વનસ્પતિઓ પ્રોટીન અને અન્ય કાર્બનિક અણુઓ બનાવવા માટે આ નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોનું શોષણ કરે છે,જે પછી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં પ્રોટોપ્લાઝમ તરીકે આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે.
$3$. એમોનિફિકેશન: વિઘટકો મૃત કાર્બનિક પદાર્થો અને વનસ્પતિઓ તથા પ્રાણીઓના કચરાનું વિઘટન કરે છે,જેનાથી નાઈટ્રોજન એમોનિયા સ્વરૂપે પાછો જમીનમાં મુક્ત થાય છે.
$4$. નાઈટ્રીફિકેશન: જમીનમાં રહેલા વિશિષ્ટ નાઈટ્રીફાઈંગ બેક્ટેરિયા દ્વારા એમોનિયાનું રૂપાંતર નાઈટ્રાઈટ્સમાં અને ત્યારબાદ નાઈટ્રેટ્સમાં થાય છે.
$5$. ડીનાઈટ્રીફિકેશન: અંતે,અમુક બેક્ટેરિયા નાઈટ્રેટ્સને ફરીથી વાતાવરણીય $N_2$ ગેસમાં ફેરવે છે,જેનાથી આ ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

(N/A) પ્રકૃતિમાં કાર્બન ચક્ર આપેલી આકૃતિમાં દર્શાવેલ છે.
પર્યાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ ના સ્થાપનની બે મુખ્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ પ્રકાશસંશ્લેષણ: લીલી વનસ્પતિઓ વાતાવરણીય $CO_2$ નું શોષણ કરે છે અને સૂર્યપ્રકાશ તથા ક્લોરોફિલની હાજરીમાં તેનું ગ્લુકોઝ $(C_6H_{12}O_6)$ માં રૂપાંતર કરે છે.
$(ii)$ કાર્બોનેટ્સનું નિર્માણ: ઘણા દરિયાઈ પ્રાણીઓ તેમના કવચ અને કંકાલ બનાવવા માટે દરિયાના પાણીમાં ઓગળેલા કાર્બોનેટ્સનો ઉપયોગ કરે છે,જેના દ્વારા કાર્બનનું ઘન સ્વરૂપમાં સ્થાપન થાય છે.

(N/A)
$(i)$ હવા: જંગલો પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા $CO_{2}$ ને શોષી લે છે. વૃક્ષોના અભાવે $CO_{2}$ નું પ્રમાણ વધે છે,જે ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં ફાળો આપે છે.
$(ii)$ જમીન: વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને જકડી રાખે છે,જેથી ધોવાણ અટકે છે. જંગલો ઘટવાથી પવન અને પૂર દ્વારા જમીનનું ધોવાણ વધે છે.
$(iii)$ પાણી: જંગલો જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા વધારે છે અને સપાટી પરના વહેણને ધીમું કરીને ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં વધારો કરવામાં મદદ કરે છે.
$(b)$ હા,શુક્ર અને મંગળનું વાતાવરણ પૃથ્વીના વાતાવરણ કરતા ઘણું અલગ છે.
પૃથ્વીનું વાતાવરણ મુખ્યત્વે નાઈટ્રોજન $(78\%)$ અને ઓક્સિજન $(21\%)$ નું બનેલું છે,જે જીવનને ટેકો આપે છે. તેનાથી વિપરીત,શુક્ર અને મંગળના વાતાવરણમાં મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_{2})$ હોય છે,જે તેમના વાતાવરણના લગભગ $95-97\%$ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે,જેના કારણે ત્યાં જીવન શક્ય નથી.

(N/A) જૈવ-વિઘટનીય પદાર્થો એવા પદાર્થો છે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ (વિઘટકો) દ્વારા સરળ અને હાનિકારક પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકે છે. તે લાંબા ગાળાનું પ્રદૂષણ ફેલાવતા નથી. ઉદાહરણ: કાર્બનિક કચરો.
જૈવ-અવિઘટનીય પદાર્થો એવા પદાર્થો છે જેનું જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વિઘટન થઈ શકતું નથી. તે પર્યાવરણમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને મોટા પ્રમાણમાં પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. ઉદાહરણ: પ્લાસ્ટિક.
$(b)$ એસિડ વર્ષામાં સલ્ફ્યુરિક અને નાઈટ્રિક એસિડનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. જ્યારે તે 'તાજમહેલ' પર પડે છે,ત્યારે તે આરસપહાણમાં રહેલા કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ $(CaCO_3)$ સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે,જેના કારણે તેનું ક્ષારણ થાય છે અને ખાડાઓ પડે છે,પરિણામે સ્મારકની ચમક અને મજબૂતી ઘટે છે.
$(c)$ સ્મોગ એ વાયુ પ્રદૂષણનો એક પ્રકાર છે જે ધુમાડા અને ધુમ્મસનું મિશ્રણ છે. તે ઘણીવાર ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અથવા વધુ વાહનોની અવરજવર ધરાવતા શહેરોમાં જોવા મળે છે.

(A) નાઈટ્રોજન ચક્રની આકૃતિના આધારે:
$A$ - એમોનિફિકેશન (Ammonification)
$B$ - એમોનિયા $(NH_3)$
$C$ - નાઈટ્રાઈટ્સ $(NO_2^-)$
$D$ - નાઈટ્રેટ્સ $(NO_3^-)$
$E$ - ડીનાઈટ્રિફિકેશન (Denitrification)
$(b)$ જો પગલું $A$ (એમોનિફિકેશન) ન થાય,તો મૃત વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં રહેલ કાર્બનિક નાઈટ્રોજનનું એમોનિયામાં રૂપાંતર થશે નહીં. પરિણામે,નાઈટ્રોજન જમીનમાં પાછું ફરી શકશે નહીં,જેનાથી વનસ્પતિઓ માટે નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોની અછત સર્જાશે.
$(c)$ નાઈટ્રોજન સ્થાપન કરતા બેક્ટેરિયા (દા.ત.,રાઈઝોબિયમ) જીવાવરણમાં વાતાવરણીય નાઈટ્રોજન $(N_2)$ ને એમોનિયા જેવા નાઈટ્રોજનયુક્ત સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત કરીને મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે,જે વનસ્પતિઓ દ્વારા સરળતાથી શોષી શકાય છે અને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
$(d)$ બે જૈવિક રીતે મહત્વપૂર્ણ સંયોજનો જેમાં ઓક્સિજન અને નાઈટ્રોજન બંને હોય છે તે પ્રોટીન (એમિનો એસિડ) અને ન્યુક્લિક એસિડ ($DNA$ અને $RNA$) છે.

(N/A) કાર્બન ચક્રની આકૃતિના આધારે:
$1$ - કાર્બનિક સંયોજનો (વનસ્પતિઓ)
$2$ - કાર્બનિક સંયોજનો (પ્રાણીઓ)
$3$ - અકાર્બનિક કાર્બોનેટ્સ (કવચ/કોચલા)
$4$ - પાણીમાં રહેલા કાર્બોનેટ્સ
$5$ - ચૂનાનો પથ્થર (લાઇમસ્ટોન)
$(b)$ બે કુદરતી પ્રક્રિયાઓ: શ્વસન અને વિઘટન. એક માનવસર્જિત પ્રક્રિયા: અશ્મિભૂત બળતણનું દહન.
$(c)$ વનસ્પતિઓ માટે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવવા માટે $CO_2$ જરૂરી છે. જો કે,તે એક પ્રદૂષક છે કારણ કે:
$(i)$ તે ગ્રીનહાઉસ વાયુ છે જે ગરમીને પકડી રાખે છે,જેનાથી પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધે છે.
$(ii)$ અતિશય $CO_2$ એ ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તન માટેનું મુખ્ય કારણ છે.

(N/A) જમીન નિર્માણના પરિબળો:
$1$. સૂર્ય: સૂર્યની ગરમીને કારણે ખડકો દિવસ દરમિયાન વિસ્તરે છે અને રાત્રે સંકોચાય છે. આ અસમાન વિસ્તરણ અને સંકોચનને કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે,જે અંતે ખડકોને નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખે છે.
$2$. પાણી: પાણી ખડકોની તિરાડોમાં પ્રવેશે છે. શિયાળા દરમિયાન,આ પાણી થીજી જાય છે અને વિસ્તરે છે,જેનાથી દબાણ ઉત્પન્ન થાય છે જે તિરાડોને પહોળી કરે છે અને ખડકોને તોડી નાખે છે. વધુમાં,વહેતું પાણી ખડકોના કણોને પોતાની સાથે લઈ જાય છે,જેનાથી તેઓ એકબીજા સાથે અથડાઈને નાના કણોમાં વિભાજિત થાય છે.
$3$. પવન: તેજ પવન રેતી અને ખડકોના કણોને ઉડાડીને લઈ જાય છે,જે મોટા ખડકો સાથે ઘસાઈને સમય જતાં તેનું ધોવાણ કરે છે અને તેને તોડી નાખે છે.
$4$. સજીવો: ખડકોની સપાટી પર ઉગતી લાઈકેન (Lichens) અમુક રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકની સપાટીને પાવડર જેવી બનાવી દે છે. મોસ (Mosses) અને અન્ય છોડના મૂળ તિરાડોમાં ઉગીને ખડકોને વધુ તોડીને ઝીણી માટીમાં ફેરવે છે.
$(b)$ હ્યુમસનું કાર્ય:
હ્યુમસ જમીનને વધુ છિદ્રાળુ બનાવે છે,જેનાથી પાણી અને હવા જમીનમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશી શકે છે,જે મૂળના વિકાસમાં મદદ કરે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.

(N/A) $(i)$ તેજ પવન: પવન સમય જતાં ખડકોનું ધોવાણ અને ભૌતિક અક્ષય (weathering) કરે છે.
$(ii)$ વહેતું પાણી: ખડકો પરથી વહેતું પાણી ઘર્ષણ પેદા કરે છે અને તેને નાના કણોમાં તોડી નાખે છે.
$(iii)$ સજીવો: લાઈકેન,શેવાળ અને ફૂગ ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે,જે રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકોને તોડે છે અને જમીન નિર્માણમાં ફાળો આપે છે.
$(iv)$ તાપમાનમાં ફેરફાર: સૂર્યના કિરણોને કારણે ખડકોનું વારંવાર ગરમ અને ઠંડુ થવું,વિસ્તરણ અને સંકોચન પ્રેરે છે,જેનાથી તિરાડો પડે છે અને અંતે ખડકોનું વિઘટન થાય છે.

(N/A) જલચક્ર દરમિયાન પાણી ત્રણ ભૌતિક અવસ્થાઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે:
$(a)$ વાયુ: વાતાવરણમાં રહેલી પાણીની વરાળ અને વાદળો.
$(b)$ પ્રવાહી: તળાવ,નદી,સરોવર,મહાસાગર,સમુદ્ર અને ઝરણાંઓમાં જોવા મળતું પાણી.
$(c)$ ઘન: બરફ,કરા,હિમ અથવા સ્લીટ (sleet) સ્વરૂપે જોવા મળતું પાણી.

(N/A) - પૃથ્વીની સપાટી પર મોટાભાગનું પાણી પ્રવાહી સ્વરૂપે સમુદ્રો,મહાસાગરો,નદીઓ,સરોવરો,તળાવો વગેરેમાં જોવા મળે છે.
- તે પર્વતોની ટોચ પર અને ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં બરફ (ઘન) સ્વરૂપે જોવા મળે છે.
- પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે પણ જોવા મળે છે,જે જળાશયોની સપાટી પરથી બાષ્પીભવન દ્વારા,વાતાવરણમાં ભેજ તરીકે,વનસ્પતિ દ્વારા થતા બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા અને પ્રાણીઓના શ્વસન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.

(N/A) $(i)$ લાઈકેન ખડકોની સપાટી પર ઉગે છે અને અમુક ચોક્કસ રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ખડકની સપાટીને પાવડર જેવી બનાવી દે છે,જેનાથી જમીનનું પાતળું પડ તૈયાર થાય છે.
$(ii)$ ત્યારબાદ આ સપાટી પર શેવાળ (Mosses) ઉગે છે,જે ખડકના પદાર્થોને વધુ તોડી નાખે છે.
$(iii)$ મોટા વૃક્ષોના મૂળ ખડકોની તિરાડોમાં ઉગે છે,જે સમય જતાં તિરાડો બનાવે છે અને તેને પહોળી કરે છે,જે અંતે જમીનના નિર્માણમાં પરિણમે છે.

(N/A)
- જમીન એક આવશ્યક સંસાધન છે જે કોઈ વિસ્તારની જૈવવિવિધતા નક્કી કરે છે.
- ઉપરનું પડ (ટોપસોઈલ),જે સૌથી બહારનું પડ છે,તે ખનિજોથી સમૃદ્ધ હોય છે અને વિવિધ સજીવોને જરૂરી પોષક તત્વો પૂરા પાડે છે.
- તે અસંખ્ય સૂક્ષ્મજીવો માટે નિવાસસ્થાન તરીકે કાર્ય કરે છે જે પોષક તત્વોના પુનઃચક્રણમાં મદદ કરે છે.
- તે વનસ્પતિને આધાર આપે છે,જે બદલામાં હજારો પ્રાણીઓ માટે ખોરાક અને આશ્રય પૂરો પાડે છે.
$(b)$
- ના,પાણીમાં રહેતા સજીવો સંસાધન તરીકે જમીનથી સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર નથી.
- જલીય જીવન માટે જરૂરી ખનિજો અને પોષક તત્વો જમીનમાંથી આવે છે,જે વરસાદના પાણી અથવા સપાટી પરના વહેણ દ્વારા જળાશયોમાં ભળે છે.

(N/A) વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ આશરે $21 \%$ છે.
પ્રકૃતિમાં જોવા મળતા ઓક્સિજનના બે સંયોજનો પાણી $(H_2O)$ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ છે.
વાતાવરણમાં ઓક્સિજનનો ઉપયોગ થતી હોય તેવી ત્રણ પ્રક્રિયાઓ નીચે મુજબ છે:
$(i)$ શ્વસન: સજીવો ગ્લુકોઝના વિઘટન માટે અને ઉર્જા મુક્ત કરવા માટે ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે.
$(ii)$ દહન: બળતણના દહન માટે ઓક્સિજન જરૂરી છે.
$(iii)$ નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડનું નિર્માણ: વીજળીના કડાકા દરમિયાન,નાઇટ્રોજન ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ બનાવે છે.

(N/A) જમીનનું પ્રદૂષણ નીચેના કારણોસર થાય છે:
- ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતો કચરો ખાલી જગ્યાઓ પર,જેમ કે રસ્તાની બાજુમાં,રેલવે ટ્રેક પર અથવા સેનિટરી લેન્ડફિલમાં ફેંકવાથી.
- રહેણાંક વિસ્તારો,પશુઓના તબેલા,ઉદ્યોગો અને ખેતરોમાંથી નીકળતો કચરો જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે.
- ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ જમીનને પ્રદૂષિત કરે છે.
$(b)$ જમીનનું પ્રદૂષણ અટકાવવાના ત્રણ ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
$(i)$ રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો વિવેકપૂર્ણ અને મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો.
$(ii)$ ઘરગથ્થુ અને ઔદ્યોગિક કચરાનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને વૈજ્ઞાનિક નિકાલ કરવો.
$(iii)$ જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવા માટે સઘન ખેતી અને સીડીદાર ખેતી જેવી ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવી.

(N/A) જમીનના ઉપરના સ્તરમાં જોવા મળતા ઘેરા રંગના,અંશતઃ સડેલા કાર્બનિક પદાર્થોને હ્યુમસ કહેવામાં આવે છે.
તેના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
$1$. તે જમીનને છિદ્રાળુ બનાવે છે,જેનાથી જમીનની પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા અને હવાનું પ્રમાણ વધે છે.
$2$. તે પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે,જે છોડના વિકાસમાં મદદ કરે છે.
$3$. તે જમીનનું બંધારણ સુધારે છે,જેથી છોડના મૂળ જમીનમાં સરળતાથી પ્રવેશી શકે છે.

(N/A) $(i)$ કોલસાના વધુ પડતા દહનથી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ $(CO_2)$ અને હાઇડ્રોકાર્બન જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ મુક્ત થાય છે.
આ વાયુઓ સૂર્યની ગરમીને પકડી રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,જે ગ્રીનહાઉસ અસર અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ તરફ દોરી જાય છે.
$(ii)$ જમીનને મિશ્રણ ગણવામાં આવે છે કારણ કે તે વિવિધ પદાર્થોની બનેલી છે,જેમાં વિવિધ કદના ખડકોના કણો,મૃત સજીવોના સડેલા અવશેષો (હ્યુમસ),સૂક્ષ્મ જીવો,હવા અને પાણી (ભેજ) નો સમાવેશ થાય છે.
$(iii)$ ચંદ્ર પર વાતાવરણનો અભાવ છે. વાતાવરણ એક ધાબળા જેવું કામ કરે છે જે તાપમાનમાં થતા આત્યંતિક ફેરફારોને અટકાવીને સપાટીના તાપમાનને નિયંત્રિત કરે છે.
ચંદ્ર પર વાતાવરણ ન હોવાથી,દિવસ દરમિયાન ગરમીને પકડી રાખવા કે રાત્રે તેને જાળવી રાખવા માટે કોઈ વ્યવસ્થા નથી,જેના કારણે તાપમાન $-190^{\circ} C$ થી $110^{\circ} C$ સુધી ખૂબ જ બદલાય છે.

(N/A) સૂર્ય ખડકોના ઘસારણની પ્રક્રિયા દ્વારા જમીન નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે:
- સૂર્યના કિરણોને કારણે દિવસ દરમિયાન ખડકો ગરમ થાય છે અને વિસ્તરણ પામે છે.
- રાત્રિના સમયે આ ખડકો ઠંડા પડે છે અને સંકોચાય છે.
- ખડકોના વિવિધ ભાગો અલગ-અલગ દરે વિસ્તરણ અને સંકોચન પામતા હોવાથી, આ અસમાન ગરમી અને ઠંડકને કારણે ખડકોમાં તિરાડો પડે છે, જે અંતે ખડકોને નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખે છે અને જમીનનું નિર્માણ થાય છે.
$(b)$ ધૂળને નીચેના કારણોસર પ્રદૂષક માનવામાં આવે છે:
- ધૂળના રજકણો શ્વાસમાં લેવાથી અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટિસ અને ફેફસાના કેન્સર જેવા શ્વસન સંબંધી રોગો થઈ શકે છે.
- ધૂળ જ્યારે ધુમાડા અને પાણીની વરાળ સાથે ભળે છે ત્યારે તે 'સ્મોગ' (smog) બનાવે છે, જે દ્રશ્યતા ઘટાડે છે અને અકસ્માતોનું કારણ બને છે.
- સિમેન્ટ, એસ્બેસ્ટોસ અથવા કોલસાની ધૂળના સંપર્કમાં આવવાથી ગંભીર એલર્જી, છીંક આવવી અને ટ્યુબરક્યુલોસિસ $(TB)$ જેવી લાંબા ગાળાની બીમારીઓ થઈ શકે છે.

(N/A) $(i)$ ખેતીમાં ખાતર અને જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ.
$(ii)$ ઝેરી પદાર્થો ધરાવતા ઔદ્યોગિક કચરાનો જળાશયોમાં નિકાલ.
$(iii)$ ઘરોમાંથી નીકળતા ગંદા પાણી (સીવેજ) નો જળાશયોમાં નિકાલ.
$(iv)$ ઘરગથ્થુ કપડાં ધોવા માટે વપરાતા સિન્થેટિક સાબુ અને ડિટર્જન્ટ.
$(v)$ ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી છોડવામાં આવતું ગરમ પાણી.